Slagio

Leren › Natuurkunde HAVO › Domein C: Beweging en wisselwerking

Krachten samenstellen en ontbinden

Je stelt krachten samen tot een resulterende kracht: op één lijn door optellen en aftrekken, loodrecht met de stelling van Pythagoras en onder een willekeurige hoek met de parallellogrammethode. Je ontbindt een kracht in componenten met sinus en cosinus, ook de zwaartekracht op een helling.

Oefen alle 26 vragenOpen in de app

Samenvatting

Een roeiboot die afdrijft, een waslijn die knapt, een auto die op een steile straat blijft staan: zodra krachten niet in dezelfde richting werken, moet je ze samenstellen of juist ontbinden. Je leert krachten op één lijn optellen en aftrekken, loodrechte krachten combineren met de stelling van Pythagoras, de parallellogrammethode gebruiken en een kracht splitsen in componenten, ook op een helling.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
Samenstellenkrachten vervangen door één resulterende kracht
Op één lijnzelfde richting optellen, tegengesteld aftrekken
LoodrechtFres = √(F₁² + F₂²), tan α = F₂ / F₁
Parallellogrammethodediagonaal van het parallellogram = resultante
OntbindenFx = F · cos α, Fy = F · sin α
Hellinglangs: Fz · sin α, loodrecht: Fz · cos α = Fn
1Samenstellen tot een resulterende kracht

Werken er meerdere krachten op hetzelfde voorwerp, dan kun je ze vervangen door één kracht die precies hetzelfde effect heeft: de resulterende kracht Fres. Dat heet samenstellen. Omdat krachten vectoren zijn, telt de richting mee: twee krachten van 30 N en 40 N geven samen iets tussen 10 N (tegengesteld) en 70 N (zelfde kant).

Fatima roeit loodrecht naar de overkant van een rivier, maar de stroming duwt de boot opzij. De resultante van roeikracht en stroming wijst schuin, en daarom komt ze stroomafwaarts aan. Hangt iets stil, zoals een ring aan drie touwen, dan is de resulterende kracht nul.

oeveroeverroeikrachtstromingresultanteaankomststroomrichting
Bij samenstellen vervang je alle krachten door één kracht met hetzelfde effect: de resulterende kracht. De roeikracht wijst naar de overkant, de stroming opzij; de resultante wijst schuin. Daarom komt de boot stroomafwaarts aan, hoe recht je ook roeit.
Onthoud: de resultante ligt altijd tussen het verschil en de som van twee krachten. Bij evenwicht is Fres = 0.
2Krachten op één lijn

Liggen alle krachten op één lijn, dan is samenstellen eenvoudig rekenen. Kies eerst een positieve richting. Krachten die die kant op wijzen, krijgen een plusteken, tegengestelde een minteken, en dan tel je op. Twee mensen die een auto met 250 N en 300 N dezelfde kant op duwen, leveren samen 550 N.

Een sleepboot trekt met 12 kN, waterweerstand en wind werken met 9 kN en 2 kN terug: Fres = 12 − 9 − 2 = 1 kN vooruit. Hangt een lamp van 2,0 kg aan een veer en trekt een kind er met 5,0 N aan, dan werken beide krachten omlaag en moet de veer 19,6 + 5,0 = 25 N leveren.

trekkracht 12 kNwater 9 kNwind 2 kN+12 − 9 − 2 = +1 kNFres = 1 kN vooruitpositieve richting kiezen
Krachten op één lijn tel je op als ze dezelfde kant op wijzen en trek je af als ze tegengesteld zijn. Kies eerst een positieve richting. De trekkracht van 12 kN wint het net van water en wind samen (11 kN): er blijft 1 kN vooruit over, dus het schip versnelt een beetje.
Onthoud: kies een positieve richting, geef elke kracht een teken en tel op. Het teken van de uitkomst geeft de richting van Fres.
3Loodrechte krachten: Pythagoras

Staan twee krachten loodrecht op elkaar, dan vormen ze samen met de resultante een rechthoekige driehoek. De resultante is de schuine zijde, dus volgens de stelling van Pythagoras geldt Fres = √(F₁² + F₂²). Krachten van 6,0 N en 8,0 N geven 10 N: meer dan elk van beide, minder dan de som.

De richting reken je uit met de tangens: tan α = 6,0 / 8,0, dus de resultante maakt 37° met de grootste kracht. Twee sleepboten die met 60 kN naar het noorden en 40 kN naar het oosten trekken, geven samen √5200 = 72 kN schuin naar het noordoosten.

F₁ = 8,0 NF₂ = 6,0 NFres = 10 N37°√(8,0² + 6,0²)= 10 N
Staan twee krachten loodrecht op elkaar, dan vormen ze met de resultante een rechthoekige driehoek. De resultante is de schuine zijde: Fres = √(F₁² + F₂²). De richting volgt uit tan α = 6,0 / 8,0, dus 37° met de grootste kracht.
Onthoud: loodrecht: Fres = √(F₁² + F₂²) en tan α = F₂ / F₁. Nooit gewoon optellen.
4Willekeurige hoek: de parallellogrammethode

Maken twee krachten een andere hoek dan 0°, 90° of 180°, dan teken je de resultante met de parallellogrammethode. Teken beide krachten met een krachtenschaal, zoals 1,0 cm ≙ 10 N, vanuit hetzelfde aangrijpingspunt. Trek door de punt van elke kracht een lijn evenwijdig aan de andere kracht. De diagonaal van het parallellogram vanuit het aangrijpingspunt is de resultante; meet de lengte op en reken terug met de schaal.

Hoe groter de hoek tussen de krachten, hoe kleiner de resultante. Twee krachten van 50 N geven onder 60° nog 87 N, onder 120° precies 50 N en onder 180° niets meer. Dat verklaart waarom een strak gespannen waslijn knapt: de twee touwdelen staan bijna tegengesteld en moeten heel hard trekken om de deken te dragen.

F₁ = 50 NF₂ = 50 NFres = 87 N60°aangrijpingspunt
De parallellogrammethode: teken beide krachten op schaal vanuit hetzelfde punt, trek evenwijdige lijnen en maak het parallellogram af. De diagonaal vanuit het aangrijpingspunt is de resultante. Twee krachten van 50 N onder 60° geven 87 N; onder 120° nog maar 50 N, onder 180° niets.
Onthoud: parallellogram: beide krachten vanuit één punt, evenwijdige lijnen erbij, diagonaal = resultante. Grotere hoek, kleinere resultante.
5Ontbinden in componenten

Bij ontbinden doe je het omgekeerde: je splitst één kracht in twee componenten, meestal horizontaal en verticaal. Samen hebben die hetzelfde effect als de oorspronkelijke kracht. Maakt de kracht een hoek α met de horizontaal, dan is Fx = F · cos α en Fy = F · sin α. Een trekkracht van 100 N onder 30° geeft 87 N horizontaal en 50 N verticaal.

Ontbinden laat zien waarom schuin trekken aan een slee makkelijker gaat: de verticale component tilt de slee een beetje op, zodat de normaalkracht en dus de wrijving kleiner worden. Bij een waslijn levert elk touwdeel alleen met zijn verticale component draagkracht. Hoe platter het touw, hoe kleiner sin α en hoe groter de spankracht moet zijn.

F = 80 NFx = 80 · cos 30° = 69 NFy = 40 N30°tilt mee
Bij ontbinden splits je één kracht in twee loodrechte componenten die samen hetzelfde doen. De horizontale component F · cos α trekt de slee vooruit, de verticale component F · sin α tilt hem een beetje op. Daardoor is de normaalkracht kleiner en de wrijving ook.
01002003004000153045607590hoek met horizontaal α (°)spankracht per touw (N)338 N59 N29,5 N
Hoe platter de waslijn, hoe groter de spankracht. Elk touwdeel levert een verticale component F · sin α, en samen moeten die de 59 N van de deken dragen: F = 59 / (2 · sin α). Bij 30° is dat al 59 N per touw, bij 5° ruim 330 N. Een strakke lijn knapt dus sneller.
Onthoud: component aan de hoek: cos α. Component tegenover de hoek: sin α. Een component is nooit groter dan de kracht zelf.
Examentip: kijk goed ten opzichte van welke lijn de hoek gegeven is. Staat de hoek met de verticaal in de opgave, dan wisselen sinus en cosinus van plaats. Teken de driehoek altijd even, dan zie je meteen welke zijde aan de hoek ligt.
6Ontbinden op een helling

Op een helling ontbind je de zwaartekracht niet horizontaal en verticaal, maar langs de helling en loodrecht erop. Noem de hellingshoek α. De component langs de helling is Fz · sin α en trekt het voorwerp omlaag. De component loodrecht op de helling is Fz · cos α en wordt opgevangen door de normaalkracht.

Een blok van 10 kg op een helling van 30° ondervindt Fz = 98 N, daarvan 49 N langs de helling en 85 N loodrecht erop. Een auto van 1500 kg in een straat van 20° drukt met 14 kN op de weg, en de handrem moet 5,0 kN tegenhouden. Hoe steiler de helling, hoe groter de kracht langs de helling en hoe kleiner de normaalkracht.

α = 30°FzFz · sin αFz · cos αFn
Op een helling ontbind je de zwaartekracht langs en loodrecht op het vlak. De component Fz · sin α trekt het blok de helling af; die moet de wrijving of een rem opvangen. De component Fz · cos α drukt het blok tegen de helling en is even groot als de normaalkracht. Hoe steiler, hoe groter sin α.
Onthoud: helling: langs Fz · sin α, loodrecht Fz · cos α = Fn. Steiler: meer langs, minder loodrecht.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Wat doe je als je krachten samenstelt?

  1. je telt alleen de groottes van alle krachten op
  2. je splitst één kracht op in twee delen
  3. ze vervangen door één kracht met gelijk effect
  4. je kiest de grootste kracht en negeert de rest
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je de groottes optellen? Dat klopt alleen als alle krachten dezelfde kant op werken. Bij andere richtingen moet je de richting meerekenen.
  • B: Koos je opsplitsen in twee delen? Dat is ontbinden, precies het omgekeerde. Bij samenstellen ga je van meerdere krachten naar één.
  • C (juist): Klopt: bij samenstellen zoek je de ene kracht die hetzelfde doet als alle krachten samen: de resulterende kracht. Richting en grootte tellen allebei mee.
  • D: Koos je de grootste kracht kiezen? Ook kleinere krachten veranderen het effect. De resulterende kracht houdt rekening met alle krachten tegelijk.

Onthoud: Eén kracht met hetzelfde effect.

2. Twee krachten van 30 N en 40 N werken op hetzelfde punt. Welke resulterende kracht is onmogelijk?

  1. 10 N
  2. 80 N
  3. 50 N
  4. 70 N
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je 10 N? Dat is de resultante als de krachten precies tegengesteld werken: 40 − 30 = 10 N. Dat kan dus wel.
  • B (juist): Klopt: de grootste resultante krijg je als ze dezelfde kant op werken, 70 N; de kleinste als ze tegengesteld zijn, 10 N. Meer dan 70 N kan dus nooit, en 80 N valt erbuiten.
  • C: Koos je 50 N? Dat krijg je als ze loodrecht op elkaar staan: √(30² + 40²) = 50 N. Een heel gewone uitkomst.
  • D: Koos je 70 N? Dat is de resultante als ze dezelfde kant op werken. Dat is het maximum, maar het kan wel.

Onthoud: Tussen verschil en som.

Fatima roeit een bootje over een rivier die van links naar rechts stroomt. Ze richt de boot precies loodrecht op de oever en roeit met constante kracht. Toch komt ze een flink stuk stroomafwaarts aan op de overkant. Haar vriend zegt dat ze dus scheef moet hebben geroeid.

3. Waarom komt de boot niet recht naar de overkant, ook al roeit Fatima loodrecht op de oever?

  1. de stroming en de roeikracht samen geven een schuine resultante
  2. de roeikracht verdwijnt zodra er stroming is
  3. de stroming duwt de boot alleen tegen de oever
  4. zonder wind in de rug kan een roeiboot nooit rechtdoor varen
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: op de boot werken de roeikracht loodrecht op de oever en de kracht van de stroming langs de oever. Samen geven ze een resulterende kracht die schuin stroomafwaarts wijst, dus de boot drijft af.
  • B: Koos je dat de roeikracht verdwijnt? Die blijft gewoon bestaan. Er komt een tweede kracht bij, en de twee samen bepalen de richting.
  • C: Koos je dat de stroming tegen de oever duwt? De stroming werkt langs de oever, in de richting waarin het water stroomt. Daardoor schuift de boot stroomafwaarts op.
  • D: Koos je dat er wind nodig is? Wind speelt hier geen rol. De afwijking komt door de stroming van het water, die samen met de roeikracht een schuine resultante geeft.

Onthoud: Twee krachten, schuine resultante.

Bij een practicum hangt een metalen ring aan drie touwen die in verschillende richtingen aan krachtmeters trekken. De krachtmeters wijzen 4,0 N, 3,0 N en 5,0 N aan. De ring hangt stil in het midden van het bord. Een leerling vraagt zich af hoe groot de resulterende kracht op de ring is.

4. Hoe groot is de resulterende kracht op de ring als drie touwen in evenwicht zijn?

  1. het verschil tussen de grootste en de kleinste
  2. de som van de drie spankrachten
  3. de grootste van de drie spankrachten
  4. 0 N
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je het verschil? Dat geldt alleen bij twee krachten op één lijn. Bij drie krachten in evenwicht is de resulterende kracht altijd nul.
  • B: Koos je de som? Die optelling klopt alleen als alle touwen dezelfde kant op trekken. Hier trekken ze in verschillende richtingen en heffen ze elkaar op.
  • C: Koos je de grootste spankracht? Die wordt juist opgeheven door de twee andere touwen samen. Netto blijft er niets over.
  • D (juist): Klopt: de ring hangt stil, dus er is evenwicht en de resulterende kracht is nul. Elke kracht is dan even groot als, en tegengesteld aan, de resultante van de andere twee.

Onthoud: Stilstand = Fres nul.

Oefen de andere 22 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Natuurkunde HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app