Slagio

Leren › Natuurkunde HAVO › Domein C: Beweging en wisselwerking

Krachten herkennen

Je tekent een kracht als vector met grootte, richting en aangrijpingspunt, rekent de zwaartekracht uit met Fz = m · g, onderscheidt massa en gewicht, herkent normaalkracht, wrijvingskracht, spankracht en veerkracht (Fv = C · u) en bepaalt de resulterende kracht en wanneer er evenwicht is.

Oefen alle 29 vragenOpen in de app

Samenvatting

Een boek op tafel, een kast die niet wil schuiven, een parachutist die ineens afremt: overal werken krachten. Je leert een kracht tekenen als pijl met grootte, richting en aangrijpingspunt, de zwaartekracht uitrekenen met Fz = m · g, het verschil tussen massa en gewicht, de normaalkracht, wrijving, spankracht en veerkracht herkennen en bepalen wanneer de resulterende kracht nul is.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
Krachtvector met grootte (N), richting en aangrijpingspunt
ZwaartekrachtFz = m · g, g = 9,81 N/kg op aarde
Massa / gewichthoeveelheid materie in kg / kracht op de ondersteuning in N
Normaalkracht / wrijvingloodrecht op het contactvlak / langs het vlak, tegen de beweging in
Spankracht / veerkrachttrekkracht in touw of kabel / Fv = C · u
Resulterende krachtalle krachten samen; nul bij stilstand of constante snelheid
1Kracht als vector

Een kracht kan een voorwerp sneller of langzamer laten gaan, van richting laten veranderen of vervormen. Je meet een kracht in newton (N). Een kracht is een vector: hij heeft niet alleen een grootte, maar ook een richting. Daarom teken je hem als pijl.

Aan een krachtpijl lees je drie dingen af. De lengte geeft de grootte, op een krachtenschaal zoals 1,0 cm ≙ 50 N; een kracht van 175 N wordt dan 3,5 cm. De pijlpunt geeft de richting. Het beginpunt is het aangrijpingspunt: de plek waar de kracht op het voorwerp werkt. De zwaartekracht grijpt aan in het zwaartepunt, een duw- of trekkracht op de plek van de hand of het touw.

Fz = 350 NFn = 350 NFtrek = 200 NFw = 180 N≙ 100 N (krachtenschaal)beweging
Een krachtendiagram: elke kracht is een pijl met een grootte (lengte op schaal), een richting en een aangrijpingspunt. De zwaartekracht komt uit het zwaartepunt, de normaalkracht en de wrijving uit het contactvlak, de trekkracht uit het punt waar het touw vastzit. Wrijving wijst tegen de beweging in. Alle pijlen staan op dezelfde schaal.

Omdat richting meetelt, kun je krachten niet zomaar als getallen optellen. Trekken twee kinderen met 80 N aan een ring, de een naar het noorden en de ander naar het oosten, dan is het samen geen 160 N maar 113 N.

Onthoud: een kracht is een pijl met grootte (op schaal), richting en aangrijpingspunt. Zet de krachtenschaal er altijd bij.
2Zwaartekracht: Fz = m · g

De aarde trekt aan alles wat massa heeft. Die zwaartekracht wijst recht omlaag, naar het midden van de aarde, en is recht evenredig met de massa: Fz = m · g. Op aarde is g = 9,81 N/kg (Binas). Een tas van 4,0 kg ondervindt dus 39 N, elke kilogram bijna 10 N.

Op andere hemellichamen is g anders: op Mars 3,71 N/kg, op de maan 1,62 N/kg. Je massa blijft gelijk, je zwaartekracht niet. Omgekeerd reken je met m = Fz / g de massa uit: een appel met een zwaartekracht van 1,5 N heeft een massa van 0,15 kg.

025050075010000255075100massa m (kg)Fz (N)aardeMarsmaan736 N278 N122 N
De zwaartekracht is recht evenredig met de massa: Fz = m · g. De helling van elke lijn is de valversnelling g van die plek. Een astronaut van 75 kg ondervindt op aarde 736 N, op Mars 278 N en op de maan maar 122 N.
Onthoud: Fz = m · g, recht omlaag, aangrijpingspunt in het zwaartepunt. Op aarde g = 9,81 N/kg.
3Gewicht en massa

In het dagelijks leven zeg je "ik weeg 60 kilo", maar in de natuurkunde zijn dat twee verschillende dingen. Massa is de hoeveelheid materie, in kilogram, en is overal dezelfde. Gewicht is de kracht waarmee een voorwerp op zijn ondersteuning drukt of aan zijn ophanging trekt, in newton.

Staat of hangt iets stil, dan is het gewicht even groot als de zwaartekracht. Versnelt de ondersteuning, dan niet. In een lift die omhoog optrekt druk je harder op de weegschaal: je gewicht is groter, je massa niet. In een vallende lift druk je helemaal niet op de vloer: je bent gewichtloos, terwijl de zwaartekracht gewoon blijft werken.

aardemaang = 9,81 N/kgg = 1,62 N/kgFz = 736 NFz = 122 Nm = 75 kgm = 75 kgmassa gelijk, gewicht kleiner
Massa is de hoeveelheid materie, in kg, en die neemt de astronaut overal mee. Gewicht is de kracht waarmee hij op de ondergrond drukt, in N, en hangt af van g. Op de maan is hij even zwaar in kilogram, maar zijn gewicht is zes keer kleiner: daarom springt hij er zo hoog.
Onthoud: massa in kg is een eigenschap van het voorwerp. Gewicht in N is een kracht op de ondersteuning en hangt af van g en van versnellen.
4Normaalkracht en wrijvingskracht

Een boek op tafel valt niet door het blad, omdat de tafel terugduwt. Die normaalkracht staat loodrecht op het contactvlak ("normaal" betekent loodrecht) en grijpt aan op de onderkant van het boek. Ligt het boek stil op een vlakke tafel, dan is Fn even groot als Fz: bij 1,2 kg is dat 12 N.

De wrijvingskracht werkt langs het contactvlak en altijd tegen de beweging in, of tegen de beweging die zou ontstaan. Duw je met 150 N tegen een kast die blijft staan, dan levert de vloer precies 150 N wrijving terug. Pas boven de maximale wrijving gaat de kast schuiven. Op ijs is de wrijving klein, op een droge weg groot: daar heb je grip.

stil01002003004000150300450duwkracht (N)wrijvingskracht (N)schuift150 Nmax. 300 N
De wrijvingskracht past zich eerst aan: duw je met 150 N, dan levert de vloer 150 N terug en blijft de kast staan. Pas boven de maximale wrijving van 300 N schuift de kast. Tijdens het schuiven is de wrijving kleiner, hier 240 N: daarom gaat doorduwen makkelijker dan losduwen.
Onthoud: normaalkracht loodrecht op het vlak, wrijving langs het vlak tegen de beweging in. Bij stilstand is de wrijving even groot als de duw, tot het maximum.
Examentip: bij een opgave met een wrijvingskracht vraag je je eerst af: beweegt het voorwerp, of staat het stil? Staat het stil of beweegt het eenparig, dan is de wrijving precies zo groot als nodig voor evenwicht, ook als er een maximum in de tekst staat.
5Spankracht en veerkracht

Een strak touw, een kabel of een ketting trekt aan beide uiteinden. Die trekkracht heet de spankracht en werkt altijd langs het touw. Een touw kan alleen trekken, nooit duwen. Hangt een schommel van 36 kg stil aan twee verticale touwen, dan draagt elk touw de helft van 353 N: 177 N.

Een veer oefent een veerkracht uit die recht evenredig is met de uitrekking u: Fv = C · u. De veerconstante C in N/m zegt hoe stug de veer is. Een veer die 4,0 cm uitrekt bij 2,0 N heeft C = 2,0 / 0,040 = 50 N/m. Reken de uitrekking altijd om naar meter.

024681000,050,10,150,2uitrekking u (m)Fv (N)C = 50 N/mC = 20 N/m6,0 N2,4 N
Bij een veer is de veerkracht recht evenredig met de uitrekking: Fv = C · u. De helling is de veerconstante C. Een stugge veer (50 N/m) heeft bij 0,12 m uitrekking al 6,0 N nodig, een slappe veer (20 N/m) maar 2,4 N.
Onthoud: spankracht langs het touw, alleen trekken. Veerkracht Fv = C · u met u in meter.
6Resulterende kracht en evenwicht

Werken er meerdere krachten op een voorwerp, dan tel je ze samen tot de resulterende kracht Fres. Krachten in dezelfde richting tel je op, tegengestelde trek je af. Trekt team A met 1200 N naar links en team B met 1050 N naar rechts, dan is Fres = 150 N naar links.

Is de resulterende kracht nul, dan is er krachtenevenwicht: het voorwerp staat stil of beweegt met constante snelheid rechtdoor. Een auto die eenparig 90 km/h rijdt heeft dus Fres = 0: de motorkracht is precies even groot als de weerstanden. Is Fres niet nul, dan verandert de snelheid.

net na de sprongFzFwversneltvrije val, v constantFzFwFres = 0parachute net openFzFwremt af
De resulterende kracht bepaalt wat er met de snelheid gebeurt. Is de zwaartekracht groter dan de luchtweerstand, dan versnelt de parachutist. Zijn ze even groot, dan is Fres = 0 en valt hij met constante snelheid: evenwicht. Gaat de parachute open, dan is de luchtweerstand even groter en remt hij af.
Onthoud: Fres = 0 betekent stilstand of constante snelheid, niet "geen krachten". Fres ≠ 0 betekent versnellen of afremmen.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Welke drie dingen leg je vast als je een kracht als pijl tekent?

  1. grootte, eenheid en tijdsduur
  2. massa, snelheid en richting
  3. grootte, richting en aangrijpingspunt
  4. lengte, dikte en kleur van de pijl
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je grootte, eenheid en tijdsduur? De eenheid (newton) zet je erbij, maar de pijl toont geen tijdsduur. Het aangrijpingspunt ontbreekt in dit rijtje juist.
  • B: Koos je massa, snelheid en richting? Massa en snelheid zijn eigenschappen van het voorwerp zelf. Een krachtpijl zegt niets over hoe zwaar of hoe snel iets is.
  • C (juist): Klopt: de lengte van de pijl is de grootte (op schaal), de pijlpunt geeft de richting en het beginpunt is het aangrijpingspunt, de plek waar de kracht op het voorwerp werkt.
  • D: Koos je lengte, dikte en kleur? Alleen de lengte betekent iets: die geeft de grootte op schaal. Dikte en kleur zijn opmaak en geven geen natuurkundige informatie.

Onthoud: Grootte, richting, aangrijpingspunt.

Lotte heeft een massa van 50 kg. Ze neemt voor een proefje haar personenweegschaal mee de lift in van een kantoorgebouw. Ze gaat erop staan en drukt op de knop voor de tiende verdieping. Ze let vooral op de wijzer op het moment dat de lift begint te bewegen.

2. Wat geeft de personenweegschaal aan op het moment dat de lift begint te stijgen?

  1. minder dan 50 kg, je gaat omhoog
  2. precies 50 kg, je massa verandert niet
  3. meer dan 50 kg, je drukt harder op de schaal
  4. 0 kg, omdat je samen met de lift beweegt
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je minder dan 50 kg? Dat gebeurt als de lift omlaag versnelt of bij het afremmen tijdens het stijgen. Bij het optrekken naar boven druk je juist harder.
  • B: Koos je precies 50 kg? Je massa verandert inderdaad niet, maar de weegschaal meet de kracht waarmee je erop drukt. Die is bij het optrekken groter.
  • C (juist): Klopt: om je omhoog te versnellen moet de vloer harder duwen dan je zwaartekracht. Jij drukt dan even hard terug op de weegschaal: je gewicht is groter en de schaal wijst meer aan.
  • D: Koos je 0 kg? Dat gebeurt alleen bij een vrije val van de lift, als je samen valt. Een gewone lift die optrekt laat je juist zwaarder voelen.

Onthoud: Weegschaal meet de kracht, niet de massa.

Een leerling tekent het krachtendiagram van een kist die met een touw over een vloer naar rechts wordt getrokken. Hij tekent vier pijlen: de zwaartekracht recht omlaag vanuit het midden, de normaalkracht omhoog vanuit de onderkant, de trekkracht van 200 N schuin omhoog naar rechts langs het touw en de wrijvingskracht naar rechts langs de vloer.

3. Welke van deze pijlen in het krachtendiagram van de kist is fout getekend?

  1. de trekkracht van 200 N, schuin naar rechts
  2. de zwaartekracht, die recht omlaag wijst
  3. de normaalkracht, omhoog vanuit de onderkant
  4. de wrijvingskracht, die naar rechts wijst
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je de trekkracht? Het touw trekt schuin omhoog naar rechts, in de richting van het touw. Een trekkracht wijst altijd langs het touw van het voorwerp af.
  • B: Koos je de zwaartekracht? Die wijst altijd recht omlaag, naar het midden van de aarde, en grijpt aan in het zwaartepunt. Die pijl is dus goed getekend.
  • C: Koos je de normaalkracht? De vloer duwt loodrecht op het contactvlak terug, dus omhoog, met het aangrijpingspunt aan de onderkant. Ook die klopt.
  • D (juist): Klopt: de kist schuift naar rechts, dus de wrijvingskracht werkt naar links, tegen de beweging in. Een wrijvingspijl in de bewegingsrichting zou de kist juist helpen.

Onthoud: Wrijving tegen de beweging in.

Twee kinderen trekken met een touw aan dezelfde ring op het schoolplein. Het ene kind trekt met 80 N naar het noorden, het andere met 80 N naar het oosten. Een klasgenoot zegt dat de ring dus met 160 N wordt getrokken.

4. Waarom kun je deze twee krachten van 80 N niet zomaar optellen tot 160 N?

  1. krachten mag je nooit bij elkaar optellen
  2. ze hebben verschillende aangrijpingspunten
  3. ze werken in verschillende richtingen
  4. 80 N is te klein om mee te rekenen
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je dat je krachten nooit mag optellen? Dat mag wel, maar als vectoren: rekening houdend met de richting. In dezelfde richting is gewoon optellen zelfs juist.
  • B: Koos je verschillende aangrijpingspunten? Beide touwen zitten aan dezelfde ring vast, dus het aangrijpingspunt is gelijk. Het probleem zit in de richtingen.
  • C (juist): Klopt: kracht is een vector. Alleen krachten in dezelfde richting tel je gewoon op. Onder een hoek van 90° geeft Pythagoras √(80² + 80²) = 113 N, niet 160 N.
  • D: Koos je dat 80 N te klein is? De grootte doet er niet toe voor de rekenregel. Ook twee krachten van 1 N onder een hoek tel je als vectoren op, niet als getallen.

Onthoud: Vectoren, geen getallen.

Oefen de andere 25 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Natuurkunde HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app