Slagio

Leren › Natuurkunde HAVO › Domein C: Beweging en wisselwerking

Snelheid en versnelling

Je rekent met snelheid (v = s / t) en versnelling (a = Δv / Δt), onderscheidt gemiddelde en momentane snelheid, eenparige en eenparig versnelde bewegingen, rekent aan de vrije val met g = 9,81 m/s² en leest snelheid, versnelling en afstand af uit (x,t)- en (v,t)-diagrammen.

Oefen alle 28 vragenOpen in de app

Samenvatting

Een sprinter, een remmende auto, een steen die in een put valt: in de natuurkunde beschrijf je bewegingen met snelheid en versnelling. Je leert rekenen met v = s / t en a = Δv / Δt, het verschil tussen gemiddelde en momentane snelheid, wat er bij een vrije val gebeurt en hoe je een beweging leest uit een (x,t)- en een (v,t)-diagram.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
Snelheidv = s / t, in m/s; km/h ÷ 3,6 = m/s
Gemiddelde snelheidtotale afstand / totale tijd
Versnellinga = Δv / Δt, in m/s²
Eenparig / eenparig versneldv constant / a constant
Vrije vala = g = 9,81 m/s²; v = g · t; s = ½ · g · t²
Diagrammenhelling (x,t) = v; helling (v,t) = a; oppervlakte (v,t) = s
1Snelheid: v = s / t

De snelheid geeft aan hoeveel afstand je per seconde aflegt: v = s / t, in m/s. Een fietser die 3,6 km in 12 minuten aflegt, rijdt 3600 m / 720 s = 5,0 m/s. Reken altijd eerst om naar meter en seconde. Van km/h naar m/s deel je door 3,6: 144 km/h = 40 m/s.

Je kunt de formule ook omdraaien: s = v · t en t = s / v. Een auto met 100 km/h (27,8 m/s) rijdt in de 2,0 s dat de bestuurder op zijn telefoon kijkt 56 m "blind". Vergelijk snelheden altijd in dezelfde eenheid.

eenparig: elke seconde 35 m0 s1 s2 s3 s4 s5 s35 m35 m35 m35 m35 meenparig versneld: steeds verder per seconde0 s1 s2 s3 s4 s5 s15 m25 m35 m45 m55 m
Een eenparige beweging (boven) legt elke seconde dezelfde afstand af: de snelheid is constant. Bij een eenparig versnelde beweging (onder) wordt de snelheid elke seconde evenveel groter, dus de afstand per seconde groeit: 15, 25, 35, 45, 55 m bij een beginsnelheid van 10 m/s en a = 10 m/s². Na 5 s staan ze toch even ver.
Onthoud: v = s / t, eerst omrekenen naar m en s. km/h ÷ 3,6 = m/s.
2Gemiddelde en momentane snelheid

De snelheidsmeter in een auto geeft de momentane snelheid: de snelheid op dat ene moment. De gemiddelde snelheid is de totale afstand gedeeld door de totale tijd. Een trajectcontrole meet zo over 3,0 km een tijd van 100 s: 30 m/s = 108 km/h gemiddeld.

Let op: de gemiddelde snelheid is niet het gemiddelde van de snelheden. Rijd je 40 km met 80 km/h en 40 km met 40 km/h, dan duurt dat 0,50 + 1,0 = 1,5 h voor 80 km: gemiddeld 53 km/h, niet 60. Je rijdt immers langer langzaam dan snel.

snelweg 40 kmstad 20 km80 km/h → 0,50 h40 km/h → 0,50 htotaal: 60 km in 1,0 hv_gem = 60 km / 1,0 h = 60 km/h
De gemiddelde snelheid is de totale afstand gedeeld door de totale tijd. Hier klopt (80 + 40) / 2 toevallig, omdat beide delen even lang duren. Rijd je 40 km met 80 km/h en 40 km met 40 km/h, dan is het 80 km in 1,5 h = 53 km/h: je rijdt langer langzaam.
Onthoud: gemiddelde snelheid = totale afstand / totale tijd, nooit het gemiddelde van de snelheden.
3Versnelling: Δv / Δt

De versnelling zegt hoeveel de snelheid per seconde verandert: a = Δv / Δt, in m/s². Een auto die in 8,0 s van 0 naar 100 km/h (27,8 m/s) gaat, heeft a = 3,5 m/s². Een raket die in 10 s 300 m/s haalt, versnelt met 30 m/s².

Ken je de versnelling, dan reken je de eindsnelheid uit met v = v₀ + a · t: een fietser van 4,0 m/s die 3,0 s versnelt met 1,5 m/s² rijdt daarna 8,5 m/s. Bij remmen neemt de snelheid af: de versnelling is negatief, een vertraging. Een auto die in 3,0 s van 25 m/s stilstaat, vertraagt met 8,3 m/s².

4,0 m/st = 0 s+1,55,5 m/st = 1 s+1,57,0 m/st = 2 s+1,58,5 m/st = 3 sa = 1,5 m/s²: elke seconde 1,5 m/s erbij
Versnelling is hoeveel de snelheid per seconde verandert: a = Δv / Δt, in m/s². Een fietser van 4,0 m/s die versnelt met 1,5 m/s², rijdt na 3,0 s met 4,0 + 3 × 1,5 = 8,5 m/s. Bij remmen is de versnelling negatief: een vertraging.
Onthoud: a = Δv / Δt in m/s². v = v₀ + a · t. Remmen = vertraging.
4Eenparig en eenparig versneld

Bij een eenparige beweging is de snelheid constant en de versnelling nul: elke seconde dezelfde afstand. Bij een eenparig versnelde beweging is de versnelling constant: de snelheid neemt elke seconde met hetzelfde bedrag toe, en de afstand per seconde wordt steeds groter.

Voor de afstand bij versnellen vanuit stilstand geldt s = ½ · a · t², of: gemiddelde snelheid maal tijd. Een auto die 6,0 s met 2,5 m/s² optrekt, komt op 15 m/s en legt gemiddeld 7,5 m/s × 6,0 s = 45 m af. Met de eindsnelheid rekenen geeft twee keer te veel.

45 m051015200246810t (s)v (m/s)a = 2,5 m/s²a = 0
Een (v,t)-diagram: de helling is de versnelling, de oppervlakte de afstand. In de eerste 6,0 s versnelt de auto eenparig met 15 / 6,0 = 2,5 m/s² en legt hij ½ × 6,0 × 15 = 45 m af. Daarna is de lijn horizontaal: eenparig, a = 0.
Onthoud: eenparig: v constant. Eenparig versneld: a constant, s = ½ · a · t².
Examentip: bij een eenparig versnelde beweging vanuit stilstand is de gemiddelde snelheid precies de helft van de eindsnelheid. Dat is vaak de snelste weg naar de afstand: s = ½ · v_eind · t.
5Vrije val en valversnelling

Laat je iets vallen zonder dat de lucht het merkbaar afremt, dan is het een vrije val. Elk voorwerp krijgt dan dezelfde versnelling, de valversnelling g = 9,81 m/s², wat zijn massa ook is. Op de maan, zonder lucht, vallen een hamer en een veer daarom even snel.

Vanuit stilstand geldt v = g · t en s = ½ · g · t². Na 2,0 s valt een steen met 19,6 m/s en is hij 19,6 m gevallen: een put waarin je na 2,0 s een plons hoort, is ongeveer 20 m diep. Gooi je een bal omhoog, dan is op het hoogste punt de snelheid nul, maar de versnelling nog steeds g omlaag.

0102030405000,511,522,53t (s)valafstand s (m) en v (m/s)v (m/s)4,9 m19,6 ms = 44 m
Bij een vrije val neemt de snelheid elke seconde met 9,81 m/s toe (stippellijn, in m/s), maar de valafstand groeit kwadratisch (doorgetrokken lijn): in 2 s valt een steen vier keer zo ver als in 1 s. Daarom is s = ½ · g · t².
Onthoud: vrije val: a = g = 9,81 m/s², v = g · t, s = ½ · g · t². De massa maakt niet uit.
6Het (x,t)- en (v,t)-diagram

In een (x,t)-diagram zet je de plaats uit tegen de tijd. De helling is de snelheid: een schuine rechte lijn is eenparig, een horizontale lijn is stilstaan, een steeds steilere kromme is versnellen.

In een (v,t)-diagram zet je de snelheid uit tegen de tijd. Een horizontale lijn is eenparig, een schuine rechte lijn eenparig versneld. De helling is de versnelling en de oppervlakte onder de grafiek de afgelegde afstand. Een trein die in 40 s gelijkmatig van 30 m/s tot stilstand remt, legt ½ × 40 × 30 = 600 m af.

0204060800123456789t (s)x (m)10 m/sstil10 m/s
Een (x,t)-diagram: de helling is de snelheid. Van 0 tot 4 s rijdt de auto eenparig met 10 m/s, van 4 tot 6 s staat hij stil (horizontale lijn), daarna rijdt hij met 10 m/s verder. Hoe steiler de lijn, hoe sneller.
Onthoud: (x,t): helling = v. (v,t): helling = a, oppervlakte = s.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Een fietser legt 3,6 km af in 12 minuten. Hoe groot is zijn gemiddelde snelheid?

  1. 300 m/s
  2. 0,30 m/s
  3. 5,0 m/s
  4. 18 m/s
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je 300 m/s? Dan heb je 3600 m door 12 gedeeld en de minuten niet omgerekend naar seconden.
  • B: Koos je 0,30 m/s? Dan heb je 3,6 door 12 gedeeld zonder om te rekenen. Dat geeft km per minuut; zet eerst om naar meter en seconde.
  • C (juist): Klopt: zet om naar SI: 3,6 km = 3600 m en 12 min = 720 s. v = s / t = 3600 / 720 = 5,0 m/s, oftewel 18 km/h.
  • D: Koos je 18 m/s? Dat getal hoort bij km/h: 18 km/h is 5,0 m/s. Let op de eenheid: het getal in m/s is 3,6 keer zo klein als in km/h.

Onthoud: Eerst SI, dan v = s/t.

2. Hoe lang doet een trein met 144 km/h over 6,0 km?

  1. 24 s
  2. 150 s
  3. 0,042 s
  4. 864 s
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je 24 s? Dan heb je 144 door 6,0 gedeeld: dat is v / s, geen tijd. Tijd is afstand gedeeld door snelheid.
  • B (juist): Klopt: 144 km/h = 144 / 3,6 = 40 m/s. t = s / v = 6000 / 40 = 150 s, twee en een halve minuut.
  • C: Koos je 0,042 s? Dan heb je 6,0 door 144 gedeeld zonder om te rekenen: dat is in uren, 0,042 h. Omgerekend is dat 150 s.
  • D: Koos je 864 s? Dan heb je met 144 vermenigvuldigd en weer ergens door gedeeld. Gebruik t = s / v met SI-eenheden.

Onthoud: t = s / v.

Een automobilist rijdt met 100 km/h over de snelweg. Hij kijkt 2,0 s op zijn telefoon om een bericht te lezen. In die tijd rijdt de auto rechtdoor met dezelfde snelheid. Een campagne van Veilig Verkeer Nederland wil laten zien hoe ver hij dan "blind" rijdt.

3. Hoeveel meter rijdt de automobilist "blind" terwijl hij 2,0 s op zijn telefoon kijkt?

  1. 56 m
  2. 28 m
  3. 100 m
  4. 14 m
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: 100 km/h = 100 / 3,6 = 27,8 m/s. In 2,0 s legt de auto s = v · t = 27,8 × 2,0 = 56 m af, half een voetbalveld, zonder dat de bestuurder kijkt.
  • B: Koos je 28 m? Dat is de afstand in één seconde. Hij kijkt twee seconden op zijn telefoon, dus de afstand is twee keer zo groot.
  • C: Koos je 100 m? Dan reken je met 50 m/s of je vergeet om te rekenen. 100 km/h is ongeveer 28 m/s.
  • D: Koos je 14 m? Dan heb je door 2 gedeeld in plaats van met 2 vermenigvuldigd. Langer kijken betekent juist verder rijden.

Onthoud: s = v · t.

Een bezorger rijdt eerst 40 km over de snelweg met gemiddeld 80 km/h. Daarna rijdt hij 20 km door de stad met gemiddeld 40 km/h. Hij zegt: "Gemiddeld reed ik (80 + 40) / 2 = 60 km/h." Toevallig klopt zijn uitkomst, maar zijn collega twijfelt aan de methode.

4. Hoe groot is de gemiddelde snelheid over de hele rit?

  1. 60 km/h
  2. 70 km/h
  3. 80 km/h
  4. 40,0 km/h
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: heen 40 km met 80 km/h duurt 0,50 h; terug 20 km met 40 km/h duurt ook 0,50 h. Totaal 60 km in 1,0 h: gemiddeld 60 km/h.
  • B: Koos je 70 km/h? Dan heb je... de snelheden niet goed gewogen. Gemiddelde snelheid is totale afstand gedeeld door totale tijd, niet het gemiddelde van de snelheden.
  • C: Koos je 80 km/h? Dat is alleen de snelheid op het eerste stuk. Op het tweede stuk ging het langzamer.
  • D: Koos je 40 km/h? Dat is alleen het tweede stuk. Neem de hele rit: 60 km in een uur, dus 60 km/h.

Onthoud: Gemiddeld = totale afstand / totale tijd.

Oefen de andere 24 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Natuurkunde HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app