Leren › Natuurkunde HAVO › Domein C: Beweging en wisselwerking
Snelheid en versnelling
Je rekent met snelheid (v = s / t) en versnelling (a = Δv / Δt), onderscheidt gemiddelde en momentane snelheid, eenparige en eenparig versnelde bewegingen, rekent aan de vrije val met g = 9,81 m/s² en leest snelheid, versnelling en afstand af uit (x,t)- en (v,t)-diagrammen.
- Natuurkunde HAVO
- CE
- 28 oefenvragen
- 11 begrippen
Samenvatting
| Begrip | Betekenis |
|---|---|
| Snelheid | v = s / t, in m/s; km/h ÷ 3,6 = m/s |
| Gemiddelde snelheid | totale afstand / totale tijd |
| Versnelling | a = Δv / Δt, in m/s² |
| Eenparig / eenparig versneld | v constant / a constant |
| Vrije val | a = g = 9,81 m/s²; v = g · t; s = ½ · g · t² |
| Diagrammen | helling (x,t) = v; helling (v,t) = a; oppervlakte (v,t) = s |
De snelheid geeft aan hoeveel afstand je per seconde aflegt: v = s / t, in m/s. Een fietser die 3,6 km in 12 minuten aflegt, rijdt 3600 m / 720 s = 5,0 m/s. Reken altijd eerst om naar meter en seconde. Van km/h naar m/s deel je door 3,6: 144 km/h = 40 m/s.
Je kunt de formule ook omdraaien: s = v · t en t = s / v. Een auto met 100 km/h (27,8 m/s) rijdt in de 2,0 s dat de bestuurder op zijn telefoon kijkt 56 m "blind". Vergelijk snelheden altijd in dezelfde eenheid.
De snelheidsmeter in een auto geeft de momentane snelheid: de snelheid op dat ene moment. De gemiddelde snelheid is de totale afstand gedeeld door de totale tijd. Een trajectcontrole meet zo over 3,0 km een tijd van 100 s: 30 m/s = 108 km/h gemiddeld.
Let op: de gemiddelde snelheid is niet het gemiddelde van de snelheden. Rijd je 40 km met 80 km/h en 40 km met 40 km/h, dan duurt dat 0,50 + 1,0 = 1,5 h voor 80 km: gemiddeld 53 km/h, niet 60. Je rijdt immers langer langzaam dan snel.
De versnelling zegt hoeveel de snelheid per seconde verandert: a = Δv / Δt, in m/s². Een auto die in 8,0 s van 0 naar 100 km/h (27,8 m/s) gaat, heeft a = 3,5 m/s². Een raket die in 10 s 300 m/s haalt, versnelt met 30 m/s².
Ken je de versnelling, dan reken je de eindsnelheid uit met v = v₀ + a · t: een fietser van 4,0 m/s die 3,0 s versnelt met 1,5 m/s² rijdt daarna 8,5 m/s. Bij remmen neemt de snelheid af: de versnelling is negatief, een vertraging. Een auto die in 3,0 s van 25 m/s stilstaat, vertraagt met 8,3 m/s².
Bij een eenparige beweging is de snelheid constant en de versnelling nul: elke seconde dezelfde afstand. Bij een eenparig versnelde beweging is de versnelling constant: de snelheid neemt elke seconde met hetzelfde bedrag toe, en de afstand per seconde wordt steeds groter.
Voor de afstand bij versnellen vanuit stilstand geldt s = ½ · a · t², of: gemiddelde snelheid maal tijd. Een auto die 6,0 s met 2,5 m/s² optrekt, komt op 15 m/s en legt gemiddeld 7,5 m/s × 6,0 s = 45 m af. Met de eindsnelheid rekenen geeft twee keer te veel.
Laat je iets vallen zonder dat de lucht het merkbaar afremt, dan is het een vrije val. Elk voorwerp krijgt dan dezelfde versnelling, de valversnelling g = 9,81 m/s², wat zijn massa ook is. Op de maan, zonder lucht, vallen een hamer en een veer daarom even snel.
Vanuit stilstand geldt v = g · t en s = ½ · g · t². Na 2,0 s valt een steen met 19,6 m/s en is hij 19,6 m gevallen: een put waarin je na 2,0 s een plons hoort, is ongeveer 20 m diep. Gooi je een bal omhoog, dan is op het hoogste punt de snelheid nul, maar de versnelling nog steeds g omlaag.
In een (x,t)-diagram zet je de plaats uit tegen de tijd. De helling is de snelheid: een schuine rechte lijn is eenparig, een horizontale lijn is stilstaan, een steeds steilere kromme is versnellen.
In een (v,t)-diagram zet je de snelheid uit tegen de tijd. Een horizontale lijn is eenparig, een schuine rechte lijn eenparig versneld. De helling is de versnelling en de oppervlakte onder de grafiek de afgelegde afstand. Een trein die in 40 s gelijkmatig van 30 m/s tot stilstand remt, legt ½ × 40 × 30 = 600 m af.
Oefen alvast: 4 vragen met uitleg
1. Een fietser legt 3,6 km af in 12 minuten. Hoe groot is zijn gemiddelde snelheid?
- 300 m/s
- 0,30 m/s
- 5,0 m/s
- 18 m/s
Antwoord en uitleg
- A: Koos je 300 m/s? Dan heb je 3600 m door 12 gedeeld en de minuten niet omgerekend naar seconden.
- B: Koos je 0,30 m/s? Dan heb je 3,6 door 12 gedeeld zonder om te rekenen. Dat geeft km per minuut; zet eerst om naar meter en seconde.
- C (juist): Klopt: zet om naar SI: 3,6 km = 3600 m en 12 min = 720 s. v = s / t = 3600 / 720 = 5,0 m/s, oftewel 18 km/h.
- D: Koos je 18 m/s? Dat getal hoort bij km/h: 18 km/h is 5,0 m/s. Let op de eenheid: het getal in m/s is 3,6 keer zo klein als in km/h.
Onthoud: Eerst SI, dan v = s/t.
2. Hoe lang doet een trein met 144 km/h over 6,0 km?
- 24 s
- 150 s
- 0,042 s
- 864 s
Antwoord en uitleg
- A: Koos je 24 s? Dan heb je 144 door 6,0 gedeeld: dat is v / s, geen tijd. Tijd is afstand gedeeld door snelheid.
- B (juist): Klopt: 144 km/h = 144 / 3,6 = 40 m/s. t = s / v = 6000 / 40 = 150 s, twee en een halve minuut.
- C: Koos je 0,042 s? Dan heb je 6,0 door 144 gedeeld zonder om te rekenen: dat is in uren, 0,042 h. Omgerekend is dat 150 s.
- D: Koos je 864 s? Dan heb je met 144 vermenigvuldigd en weer ergens door gedeeld. Gebruik t = s / v met SI-eenheden.
Onthoud: t = s / v.
Een automobilist rijdt met 100 km/h over de snelweg. Hij kijkt 2,0 s op zijn telefoon om een bericht te lezen. In die tijd rijdt de auto rechtdoor met dezelfde snelheid. Een campagne van Veilig Verkeer Nederland wil laten zien hoe ver hij dan "blind" rijdt.
3. Hoeveel meter rijdt de automobilist "blind" terwijl hij 2,0 s op zijn telefoon kijkt?
- 56 m
- 28 m
- 100 m
- 14 m
Antwoord en uitleg
- A (juist): Klopt: 100 km/h = 100 / 3,6 = 27,8 m/s. In 2,0 s legt de auto s = v · t = 27,8 × 2,0 = 56 m af, half een voetbalveld, zonder dat de bestuurder kijkt.
- B: Koos je 28 m? Dat is de afstand in één seconde. Hij kijkt twee seconden op zijn telefoon, dus de afstand is twee keer zo groot.
- C: Koos je 100 m? Dan reken je met 50 m/s of je vergeet om te rekenen. 100 km/h is ongeveer 28 m/s.
- D: Koos je 14 m? Dan heb je door 2 gedeeld in plaats van met 2 vermenigvuldigd. Langer kijken betekent juist verder rijden.
Onthoud: s = v · t.
Een bezorger rijdt eerst 40 km over de snelweg met gemiddeld 80 km/h. Daarna rijdt hij 20 km door de stad met gemiddeld 40 km/h. Hij zegt: "Gemiddeld reed ik (80 + 40) / 2 = 60 km/h." Toevallig klopt zijn uitkomst, maar zijn collega twijfelt aan de methode.
4. Hoe groot is de gemiddelde snelheid over de hele rit?
- 60 km/h
- 70 km/h
- 80 km/h
- 40,0 km/h
Antwoord en uitleg
- A (juist): Klopt: heen 40 km met 80 km/h duurt 0,50 h; terug 20 km met 40 km/h duurt ook 0,50 h. Totaal 60 km in 1,0 h: gemiddeld 60 km/h.
- B: Koos je 70 km/h? Dan heb je... de snelheden niet goed gewogen. Gemiddelde snelheid is totale afstand gedeeld door totale tijd, niet het gemiddelde van de snelheden.
- C: Koos je 80 km/h? Dat is alleen de snelheid op het eerste stuk. Op het tweede stuk ging het langzamer.
- D: Koos je 40 km/h? Dat is alleen het tweede stuk. Neem de hele rit: 60 km in een uur, dus 60 km/h.
Onthoud: Gemiddeld = totale afstand / totale tijd.
Verder in Natuurkunde HAVO
- DopplereffectJe verklaart met golffronten waarom een naderende bron hoger en een wegrijdende bron lager klinkt, rekent met de dopplerformule, bepaalt…
- Krachten herkennenJe tekent een kracht als vector met grootte, richting en aangrijpingspunt, rekent de zwaartekracht uit met Fz = m · g, onderscheidt massa…
Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app