Slagio

Leren › Natuurkunde HAVO › Domein B: Golven

Dopplereffect

Je verklaart met golffronten waarom een naderende bron hoger en een wegrijdende bron lager klinkt, rekent met de dopplerformule, bepaalt een snelheid uit een gemeten frequentie en past het dopplereffect toe op licht (roodverschuiving), radar, echo-doppler en vleermuizen.

Oefen alle 28 vragenOpen in de app

Samenvatting

Een ambulance komt met loeiende sirene aanrijden: "iiiii". Hij rijdt voorbij: "oooow". De sirene zelf verandert niet, toch hoor je de toon zakken. Dat is het dopplereffect. Je leert waarom het gebeurt, rekent met de dopplerformule, bepaalt snelheden uit een toonhoogte en ziet hoe astronomen er met roodverschuiving achter kwamen dat het heelal uitdijt.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
Dopplereffectandere frequentie door beweging van bron of waarnemer
Nadert / verwijderthogere / lagere frequentie
Dopplerformulef_w = f_b · v / (v - v_b) bij naderen, (v + v_b) bij wegrijden
Roodverschuivinglangere golflengte van licht: de bron beweegt van ons af
LichtΔλ / λ = v / c (v klein vergeleken met c)
Toepassingenradar, echo-doppler, vleermuis
1Wat je hoort bij een bewegende bron

Komt een geluidsbron naar je toe, dan hoor je een hogere toon dan hij echt maakt. Beweegt hij van je af, dan hoor je een lagere toon. Rijdt een toeterende trein langs je perron, dan zakt de toon precies op het moment dat hij passeert. Dat heet het dopplereffect.

Het gaat om de beweging van bron en waarnemer ten opzichte van elkaar. De chauffeur van de ambulance hoort gewoon de echte toon, want hij beweegt met de sirene mee. Fiets jij naar een stilstaande sirene toe, dan hoor je ook een hogere toon. Wind alleen geeft geen dopplereffect, want de afstand verandert dan niet.

620660700740780-4-2024t (s)f (Hz)echte toon 700 Hznadert: 755 Hzweg: 652 Hz
Wat een fietser hoort als een ambulance (700 Hz, 25 m/s) op een paar meter afstand langsrijdt. Zolang de ambulance nadert, hoort hij 755 Hz; als hij wegrijdt 652 Hz. Precies bij het passeren zakt de toon: het dopplereffect.
Onthoud: nadert = hoger, verwijdert = lager. Bewegen bron en waarnemer samen, dan geen effect.
2Verklaring met golffronten

Een sirene zendt golftoppen uit met een vaste frequentie. Teken je elke top als een cirkel, een golffront, dan zie je wat er gebeurt. Rijdt de ambulance, dan schuift hij tussen twee toppen een stukje op. Elke nieuwe top begint dus dichter bij de vorige top die vóór hem uit loopt. Vóór de ambulance liggen de toppen daardoor dichter op elkaar: de golflengte is kleiner. Achter de ambulance liggen ze verder uit elkaar.

De geluidssnelheid blijft gelijk; die hangt alleen van de lucht af. Kleinere golflengte bij dezelfde snelheid betekent een hogere frequentie. Vóór een ambulance van 700 Hz die met 25 m/s rijdt, is λ = (343 - 25) / 700 = 0,454 m in plaats van 0,490 m.

Rijdt een bron net zo snel als het geluid, dan stapelen alle toppen zich vóór hem op tot één drukgolf. Een vliegtuig dat sneller vliegt dan het geluid, trekt zo een knal achter zich aan.

A: λ kleinhoge toonB: λ grootlage toonde auto rijdt naar A
Elke cirkel is een golftop, uitgezonden toen de auto op een andere plek stond. Omdat de auto zijn eigen golven achterna rijdt, liggen de toppen vóór de auto dicht op elkaar: waarnemer A hoort een hogere toon. Achter de auto worden de golven uitgerekt: B hoort een lagere toon. De golflengte verschilt, de geluidssnelheid niet.
Onthoud: vóór de bron: λ klein, toon hoog. Achter de bron: λ groot, toon laag. De geluidssnelheid verandert niet.
3Rekenen met de dopplerformule

Voor een bron die met snelheid v_b naar een stilstaande waarnemer toe komt, geldt de dopplerformule:

f_w = f_b · v / (v - v_b)

Rijdt de bron weg, dan staat er een plus: f_w = f_b · v / (v + v_b). Hier is f_b de bronfrequentie, f_w de waargenomen frequentie en v de geluidssnelheid. Een ambulance van 700 Hz met 25 m/s: naderen 700 × 343 / 318 = 755 Hz, wegrijden 700 × 343 / 368 = 652 Hz. Een raceauto van 800 Hz met 100 m/s geeft 1129 Hz en 619 Hz.

4006008001000120014000255075100125150snelheid bron v_b (m/s)f gehoord (Hz)nadertrijdt weg755 Hz652 Hz
De dopplerformule voor een sirene van 700 Hz. Bij naderen (v - v_b in de noemer) loopt de toon steeds sneller op, en bij de geluidssnelheid zou hij oneindig hoog worden. Bij wegrijden (v + v_b) zakt de toon rustiger. Bij 25 m/s: 755 Hz en 652 Hz.
Onthoud: naderen: min in de noemer, toon hoger. Wegrijden: plus, toon lager.
Examentip: controleer je antwoord altijd met je oren: komt de bron dichterbij, dan moet f_w groter zijn dan f_b. Komt je antwoord andersom uit, dan heb je het verkeerde teken in de noemer gebruikt.
4Snelheid bepalen uit de toonhoogte

Je kunt de formule ook omdraaien. Een sirene maakt 600 Hz en een app meet 640 Hz. Hoger, dus de sirene nadert: 343 - v_b = 600 × 343 / 640 = 321,6, en v_b = 21 m/s. Meet je 560 Hz bij een wegrijdende sirene, dan is 343 + v_b = 600 × 343 / 560, dus v_b = 24,5 m/s.

Zo werkt ook een radar van de politie: hij zendt radiogolven uit, de auto kaatst ze terug en de teruggekaatste golven zijn verschoven. Uit het verschil volgt de snelheid. Bij een langzame bron is het effect klein, want de verschuiving hangt af van v_b / v.

radaruit: fterug: hogerauto nadert
Een radarpistool zendt radiogolven uit met een vaste frequentie. De auto kaatst ze terug, en omdat hij nadert, zijn de teruggekaatste golven samengedrukt. Uit het verschil in frequentie rekent het apparaat de snelheid uit. Bij een echo-doppler werkt het met ultrageluid op bloedcellen.
Onthoud: eerst kijken of de toon hoger of lager is (naderen of wegrijden), dan de formule omwerken naar v_b.
5Dopplereffect bij licht

Licht is ook een golf en heeft dus ook een dopplereffect. Beweegt een ster van ons af, dan worden de lichtgolven uitgerekt en schuiven de spectraallijnen naar de rode kant: roodverschuiving. Komt een ster naar ons toe, dan schuiven ze naar blauw. Het Andromedastelsel is blauwverschoven: het nadert de Melkweg.

Voor snelheden die klein zijn vergeleken met de lichtsnelheid geldt Δλ / λ = v / c. Een waterstoflijn van 656,3 nm die bij 662,9 nm wordt gemeten, is 1,0% verschoven, dus het stelsel beweegt met 1,0% van de lichtsnelheid: 3,0·10⁶ m/s. Omdat bijna alle verre stelsels roodverschoven zijn, weten we dat we in een uitdijend heelal leven.

laboratorium (in rust)ver sterrenstelsel400500600700golflengte (nm)naar rood →
Dezelfde spectraallijnen van waterstof, in het lab en in het licht van een ver sterrenstelsel. Alle lijnen zijn een paar procent naar langere golflengte geschoven: roodverschuiving. Het stelsel beweegt dus van ons af. Uit Δλ / λ = v / c volgt hoe snel.
Onthoud: rood = van ons af, blauw = naar ons toe. Δλ / λ = v / c.
6Toepassingen van het dopplereffect

Een echo-doppler in het ziekenhuis stuurt ultrageluid het lichaam in. Het kaatst terug op bloedcellen, en die bewegen. Stromen ze naar de sensor toe, dan is de echo hoger; stromen ze weg, dan lager. Zo ziet een arts op het scherm waar het bloed te snel stroomt, bijvoorbeeld bij een vernauwing.

Een vleermuis doet hetzelfde met zijn eigen roep. Uit de tijd tot de echo weet hij hoe ver een mot is, en uit de toonhoogte of de mot naar hem toe vliegt of wegvlucht. Ook weerradars meten zo hoe snel regendruppels in een bui bewegen.

vleermuisroep: 50,0 kHzecho: 51,2 kHz (hoger)motnadert
Een vleermuis hoort aan de toonhoogte van de echo of een mot nadert. Komt de mot naar hem toe, dan is de echo hoger dan zijn eigen roep, door het dopplereffect. Uit de tijd tot de echo weet hij hoe ver de mot is.
Onthoud: echotijd = afstand, verschoven frequentie = snelheid. Radar, echo-doppler en vleermuis gebruiken allebei.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Een ambulance met sirene rijdt naar je toe. Hoe klinkt de sirene vergeleken met een stilstaande ambulance?

  1. Even hoog, maar harder
  2. Lager
  3. Hoger
  4. Even hoog, maar zachter
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je even hoog en harder? Dichterbij klinkt de sirene wel harder, maar ook de toonhoogte verandert. Dat is het dopplereffect.
  • B: Koos je lager? Dat hoor je pas als de ambulance van je af rijdt. Bij naderen worden de golven juist samengedrukt.
  • C (juist): Klopt: als de bron naar je toe beweegt, komen de golftoppen dichter op elkaar bij je aan. Je hoort een hogere frequentie, dus een hogere toon.
  • D: Koos je zachter? Een naderende ambulance wordt juist luider. En de toon is hoger dan bij stilstand, niet gelijk.

Onthoud: Nadert = hoger.

Op een klein station staat een leerling op het perron als er een intercity zonder te stoppen langs raast. De machinist toetert lang en houdt de toeter ingedrukt. De leerling hoort een bekend geluid, dat je ook kent van raceauto's op televisie.

2. Wat hoor je precies op het moment dat een toeterende trein langs je perron raast?

  1. De toon stijgt van laag naar hoog
  2. De toon zakt van hoog naar laag
  3. De toon blijft gelijk, alleen de sterkte verandert
  4. De toon valt even helemaal weg
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je van laag naar hoog? Dat is precies andersom. Bij naderen is de toon hoog, bij wegrijden laag.
  • B (juist): Klopt: zolang de trein nadert, hoor je een hogere toon dan hij echt maakt. Zodra hij voorbij is en wegrijdt, hoor je een lagere toon. Daardoor zakt de toon precies bij het passeren.
  • C: Koos je alleen sterkte? De luidheid verandert ook, maar de bekende "iiieeee-oooow" laat horen dat vooral de toonhoogte zakt.
  • D: Koos je wegvallen? Het geluid gaat gewoon door. Wat verandert is de frequentie die bij je oor aankomt.

Onthoud: Langsrijden = toon zakt.

Bij een brandweerkazerne wordt elke eerste maandag van de maand om 12 uur het luchtalarm getest: een vaste, loeiende toon. Een leerling fietst op dat moment met 8 m/s over een rechte weg naar de kazerne toe. Een vriend staat stil op de stoep ernaast.

3. Je fietst hard naar een stilstaande, loeiende sirene toe. Wat hoor je?

  1. Een toon die steeds sneller van hoogte wisselt
  2. Een lagere toon, want de bron beweegt niet
  3. Dezelfde toon, want alleen een bewegende bron geeft dopplereffect
  4. Een hogere toon dan als je stilstaat
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je steeds sneller wisselen? De sirene maakt een vaste toon. Zolang je met constante snelheid nadert, hoor je een vaste, hogere toon.
  • B: Koos je lager? Lager hoor je als de afstand groter wordt. Jij rijdt naar de sirene toe, dus de afstand wordt kleiner.
  • C: Koos je dezelfde toon? Het gaat om de beweging van bron en waarnemer ten opzichte van elkaar. Ook als alleen jij beweegt, verandert de ontvangen frequentie.
  • D (juist): Klopt: als je naar de bron toe beweegt, kom je de golftoppen sneller tegen dan wanneer je stilstaat. Je ontvangt meer toppen per seconde en hoort dus een hogere toon.

Onthoud: Waarnemer nadert = ook hoger.

Een ambulance met een sirene van 700 Hz rijdt met 25 m/s over een rechte snelweg. Bij een stilstaande ambulance is de golflengte van de sirene 343 / 700 = 0,490 m. Een student wil weten hoe groot de golflengte is in de lucht vóór de rijdende ambulance.

4. Hoe groot is de golflengte vóór de ambulance?

  1. 0,0357 m
  2. 0,490 m
  3. 0,526 m
  4. 0,454 m
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je 0,0357 m? Dan heb je alleen 25 / 700 gerekend: hoe ver de ambulance in één trillingstijd rijdt. Dat stuk gaat van de golflengte af.
  • B: Koos je 0,490 m? Dat is de golflengte bij een stilstaande ambulance: 343 / 700. Vóór een rijdende bron is hij kleiner.
  • C: Koos je 0,526 m? Dat is (343 + 25) / 700: de golflengte achter de ambulance. Vóór de auto trek je de snelheid van de bron af.
  • D (juist): Klopt: in één trillingstijd schuift de golftop 343 m/s × T op en de ambulance 25 m/s × T. Vóór de auto is λ = (343 - 25) / 700 = 0,454 m.

Onthoud: λ_voor = (v - v_b)/f.

Oefen de andere 24 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Natuurkunde HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app