Slagio

Leren › Natuurkunde HAVO › Domein B: Golven

Breking, spiegeling en interferentie

Je past de spiegelwet toe, legt breking uit met de lichtsnelheid en de brekingsindex, rekent met de wet van Snellius en de grenshoek, verklaart totale terugkaatsing en bepaalt met het weglengteverschil of twee golven elkaar versterken of uitdoven.

Oefen alle 28 vragenOpen in de app

Samenvatting

Een spiegelbeeld in een meer, een rietje dat knikt in je glas, internet dat als licht door een glasvezel reist en een koptelefoon die lawaai laat verdwijnen. Achter al die dingen zitten drie dingen die golven doen als ze iets tegenkomen: spiegeling, breking en interferentie. Je leert de regels erachter en rekent met de wet van Snellius en het weglengteverschil.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
Normaallijn loodrecht op het grensvlak; hoeken meet je hiervandaan
Spiegelinghoek van inval = hoek van terugkaatsing
Brekingsindex (n)n = c / v
Wet van Snelliussin i / sin r = n (vanuit lucht)
Grenshoek (g)sin g = 1 / n
Interferentieversterking bij Δx = 0, λ, 2λ; uitdoving bij Δx = ½λ, 1½λ
1Spiegeling

Valt licht op een glad oppervlak, dan kaatst het terug. Teken op de plek waar de straal het oppervlak raakt de normaal: een lijn loodrecht op het oppervlak. De hoek tussen de invallende straal en de normaal heet de hoek van inval i, de hoek tussen de teruggekaatste straal en de normaal de hoek van terugkaatsing t. Bij spiegeling geldt altijd i = t.

Let op: geeft een opgave de hoek met het spiegeloppervlak, reken dan eerst om naar de hoek met de normaal. Een straal die 25° met de spiegel maakt, heeft i = 65°. Een rustig meer werkt ook als spiegel; daarom zie je de bomen op de oever ondersteboven.

normaaliti = t = 35°55° met de spiegelinvallendteruggekaatstspiegel
Bij spiegeling is de hoek van inval gelijk aan de hoek van terugkaatsing. Meet beide hoeken altijd vanaf de normaal, de lijn loodrecht op de spiegel. Geeft een opgave de hoek met het spiegeloppervlak, reken dan eerst om: 90° - 55° = 35°.
Onthoud: i = t, beide gemeten vanaf de normaal.
2Breking en brekingsindex

Gaat licht schuin van de ene stof naar de andere, dan verandert het van richting: breking. Dat komt doordat de lichtsnelheid verandert. In water gaat licht ongeveer 1,33 keer zo langzaam als in lucht, in glas ongeveer 1,5 keer. Die factor heet de brekingsindex: n = c / v.

Gaat licht naar een stof waarin het langzamer gaat, dan breekt het naar de normaal toe. Andersom breekt het van de normaal af. Bij loodrechte inval verandert de richting niet. De frequentie blijft bij een overgang gelijk, dus in water wordt de golflengte kleiner. Zo ontstaat ook de knik in een rietje: het licht van het deel onder water breekt bij het oppervlak en lijkt van een hogere plek te komen.

luchtwaternormaaldeel teruggekaatstirgolven dichter op elkaar:λ kleiner, v kleiner
Licht gaat in water langzamer. De kant van de bundel die het eerst het water raakt, remt het eerst af, waardoor de bundel naar de normaal toe draait: breking. De frequentie blijft gelijk, dus de golffronten komen dichter op elkaar te liggen.
Onthoud: n = c / v. Naar een langzamere stof: naar de normaal toe. Loodrecht: geen breking.
3Rekenen met de wet van Snellius

Hoeveel een straal breekt, volgt uit de wet van Snellius. Voor licht dat vanuit lucht een stof in gaat:

sin i / sin r = n

Licht valt onder 30° op glas met n = 1,50: sin r = 0,500 / 1,50 = 0,333, dus r = 19,5°. Meet je zelf i en r, dan reken je n uit: i = 50° en r = 30° geeft n = 0,766 / 0,500 = 1,53.

Gaat het licht juist de stof uit, naar lucht, dan draai je het om: sin r = n · sin i. Een straal die onder water met 30° bij het oppervlak komt, gaat met 41,7° de lucht in.

01530456075900153045607590hoek van inval i (°)hoek van breking r (°)water n = 1,33glas n = 1,5030° → 19,5°
De wet van Snellius in een grafiek, voor licht dat vanuit lucht een stof in gaat. De hoek van breking is altijd kleiner dan de hoek van inval (de stippellijn is "geen breking"). Hoe groter de brekingsindex, hoe sterker de straal naar de normaal toe buigt.
Onthoud: vanuit lucht: sin i / sin r = n. Naar lucht: sin r = n · sin i. Reken met de sinus, niet met de hoek.
Examentip: zet je rekenmachine op graden (DEG) en controleer je antwoord met de regel: gaat het licht een stof in, dan moet r kleiner zijn dan i. Is het groter, dan heb je de formule omgedraaid.
4Totale terugkaatsing en grenshoek

Gaat licht van water of glas naar lucht, dan breekt het van de normaal af. Maak je de hoek van inval steeds groter, dan komt er een moment waarop de gebroken straal precies langs het oppervlak scheert (r = 90°). Die hoek van inval heet de grenshoek g, met sin g = 1 / n. Voor water is g = 48,8°, voor glas met n = 1,50 is g = 41,8°.

Is de hoek van inval groter dan de grenshoek, dan komt er geen licht meer uit: alles kaatst terug. Dat heet totale terugkaatsing. Een glasvezel houdt het licht zo gevangen, ook in een bocht, en een prisma in een verrekijker draait het licht 90°. Een duiker ziet het wateroppervlak buiten een cirkel als een zilveren spiegel.

luchtwaterlamp22° → 30°48,8°: langs het oppervlak60°: totaal terug
Een lamp onder water. Bij een kleine hoek breekt het licht de lucht in. Bij de grenshoek (48,8° voor water) scheert de gebroken straal langs het oppervlak. Bij een nog grotere hoek komt er niets meer uit: totale terugkaatsing. Daar werkt glasvezel mee.
Onthoud: totale terugkaatsing alleen van dicht naar minder dicht en bij i > g. sin g = 1 / n.
5Interferentie: versterking en uitdoving

Komen twee golven met dezelfde frequentie op dezelfde plek, dan tellen hun uitwijkingen op. Dat heet interferentie. Komen ze in fase aan, top op top, dan versterken ze elkaar. Komen ze in tegenfase aan, top op dal, dan doven ze elkaar uit.

Bij twee bronnen die in fase trillen, hangt het af van het weglengteverschil Δx: hoeveel verder de ene golf moet reizen. Versterking bij Δx = 0, λ, 2λ ...; uitdoving bij Δx = ½λ, 1½λ ... Twee luidsprekers met 686 Hz (λ = 0,500 m): sta je op 3,00 m van de ene en 3,25 m van de andere, dan is Δx = ½λ en hoor je bijna niets.

bron 1bron 2versterking (Δx = 0, λ, 2λ)uitdoving (Δx = ½λ, 1½λ)
Twee bronnen die in fase trillen. Waar de golftoppen van beide bronnen elkaar kruisen, is het weglengteverschil een geheel aantal golflengtes: versterking. Daartussen komt een top op een dal: uitdoving. Zo ontstaat een vast patroon van interferentie.
Onthoud: Δx = geheel aantal λ → versterking; Δx = half aantal λ → uitdoving.
6Interferentie in de praktijk

Loop je langs twee luidsprekers die dezelfde toon geven, dan hoor je afwisselend harde en zachte plekken: het weglengteverschil verandert bij elke stap. In een concertzaal kan geluid dat via de muren komt het directe geluid op sommige stoelen deels uitdoven; akoestici ontwerpen zalen om dat te voorkomen.

Je kunt uitdoving ook gebruiken. Een koptelefoon met noise cancelling vangt het lawaai op met een microfoon en maakt hetzelfde geluid in tegenfase. In je oor dooft het lawaai dan grotendeels uit, terwijl de muziek blijft.

-3-2-1012301234t (ms)druk (Pa)som = 0
De golf van luidspreker 1 (doorgetrokken) en die van luidspreker 2 (stippellijn). Komt de tweede een halve golflengte later aan, dan valt elke top op een dal (tegenfase). Tel je de twee golven op, dan blijft er niets over: uitdoving. Bij een verschil van een hele golflengte vallen toppen op toppen en verdubbelt de amplitude.
Onthoud: noise cancelling = tegengeluid in tegenfase. Harde en zachte plekken = interferentie.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Welke regel geldt bij spiegeling van licht op een vlakke spiegel?

  1. De teruggekaatste straal gaat terug langs dezelfde weg
  2. Hoek van inval is altijd 90°
  3. Hoek van inval = hoek van terugkaatsing
  4. De hoek van terugkaatsing is twee keer zo groot als de hoek van inval
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je dezelfde weg terug? Dat gebeurt alleen bij loodrechte inval. Bij een schuine straal gaat het licht aan de andere kant van de normaal verder.
  • B: Koos je altijd 90°? Licht kan onder elke hoek op een spiegel vallen. Alleen als het loodrecht invalt, is de hoek met de normaal 0° en gaat het recht terug.
  • C (juist): Klopt: de hoek tussen de invallende straal en de normaal is even groot als de hoek tussen de teruggekaatste straal en de normaal. De normaal staat loodrecht op de spiegel.
  • D: Koos je twee keer zo groot? De hoeken zijn gelijk. Wel draait de teruggekaatste straal twee keer zo veel als je de spiegel een beetje kantelt.

Onthoud: Spiegeling: i = t.

Bij een practicum schijnt een leerling met een laserpen op een vlakke spiegel die plat op tafel ligt. Met een geodriehoek meet ze dat de laserstraal een hoek van 25° maakt met het oppervlak van de spiegel. Ze wil voorspellen waar de teruggekaatste straal de muur raakt.

2. Een lichtstraal maakt een hoek van 25° met het spiegeloppervlak. Hoe groot is de hoek van terugkaatsing?

  1. 25°
  2. 65°
  3. 50°
  4. 115°
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je 25°? Dat is de hoek met de spiegel zelf. De regel i = t geldt voor hoeken met de normaal, dus eerst omrekenen.
  • B (juist): Klopt: hoeken bij spiegeling meet je vanaf de normaal. Die staat loodrecht op de spiegel, dus i = 90° - 25° = 65°, en de hoek van terugkaatsing is ook 65°.
  • C: Koos je 50°? Dat is twee keer de hoek met de spiegel, en die heb je hier niet nodig. Reken eerst de hoek met de normaal uit: 90° - 25°.
  • D: Koos je 115°? Een hoek met de normaal is nooit groter dan 90°. Trek de hoek met de spiegel af van 90°.

Onthoud: Hoeken altijd vanaf de normaal.

Op een windstille ochtend kijkt een wandelaar over een meer. Aan de overkant staan hoge bomen op de oever. In het water ziet hij een scherp beeld van dezelfde bomen, maar dan met de toppen naar beneden. Zodra er wind komt en er golfjes ontstaan, wordt het beeld wazig.

3. Waarom zie je in een rustig meer de bomen op de oever ondersteboven?

  1. Het water kaatst het licht terug als een spiegel
  2. Het licht breekt in het water en keert om
  3. De bomen staan in het water en je ziet de onderkant
  4. Het licht buigt om de rand van het meer heen
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: een glad wateroppervlak kaatst een deel van het licht terug, net als een spiegel. Licht van de top van een boom komt via een punt dichterbij op het water bij je oog, dus de top lijkt onderaan te staan.
  • B: Koos je breking? Licht dat het water in breekt, gaat naar beneden en komt niet bij je oog terug. Het spiegelbeeld komt van het teruggekaatste licht.
  • C: Koos je de onderkant? De bomen staan op de oever, niet in het water. Wat je ziet is een spiegelbeeld van de hele boom.
  • D: Koos je om de rand heen buigen? Dat effect is heel klein voor licht. Het spiegelbeeld ontstaat doordat het wateroppervlak het licht terugkaatst.

Onthoud: Rustig water = spiegel.

Een fabrikant van brillenglazen maakt lenzen van een glassoort met een brekingsindex van 1,50. In de handleiding staat dat de brekingsindex aangeeft hoeveel keer zo langzaam licht in het glas gaat als in vacuüm (c = 3,00·10⁸ m/s).

4. Hoe groot is de lichtsnelheid in dit glas?

  1. 2,0 · 10⁸ m/s
  2. 4,50 · 10⁸ m/s
  3. 3,00 · 10⁸ m/s
  4. 1,50 · 10⁸ m/s
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: v = c / n = 3,00·10⁸ / 1,50 = 2,00·10⁸ m/s. Een grotere brekingsindex betekent een kleinere lichtsnelheid.
  • B: Koos je 4,50 · 10⁸ m/s? Dan heb je c met n vermenigvuldigd. Niets gaat sneller dan licht in vacuüm; deel daarom door n.
  • C: Koos je 3,00 · 10⁸ m/s? Dat is de snelheid in vacuüm. In glas gaat licht langzamer, anders zou het niet breken.
  • D: Koos je 1,50 · 10⁸ m/s? Dan heb je door 2 gedeeld in plaats van door 1,50. v = c / n = 3,00·10⁸ / 1,50.

Onthoud: v = c/n.

Oefen de andere 24 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Natuurkunde HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app