Slagio

Leren › Natuurkunde HAVO › Domein B: Golven

Geluid: grondtoon, boventonen en resonantie

Je koppelt toonhoogte aan frequentie en luidheid aan amplitude, legt uit hoe staande golven met knopen en buiken ontstaan, berekent grondtoon en boventonen van een snaar, een open en een gesloten pijp, en verklaart resonantie en klankkleur.

Oefen alle 28 vragenOpen in de app

Samenvatting

Waarom klinkt een gitaarsnaar hoger als je hem indrukt? Waarom geeft een fles een toon als je erover blaast, en kan een zanger een glas kapot zingen? Het antwoord zit in staande golven en resonantie. Je leert hoe de grondtoon en de boventonen van een snaar en een luchtkolom ontstaan, en waarom een fluit en een viool met dezelfde toon toch anders klinken.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
Knoop / buikpunt dat stilstaat / punt met de grootste uitwijking
Grondtoonlaagste toon; snaar en open pijp L = ½λ, gesloten pijp L = ¼λ
Boventoonsnaar en open pijp 2f₁, 3f₁, ...; gesloten pijp 3f₁, 5f₁, ...
Eigenfrequentiefrequentie waarmee een voorwerp uit zichzelf trilt
Resonantiemeetrillen met grote amplitude bij aandrijven met de eigenfrequentie
Klankkleurmengsel van boventonen
1Toonhoogte, luidheid en gehoor

Hoe hoog je een toon hoort, hangt af van de frequentie: hoe vaker de lucht per seconde trilt, hoe hoger de toon. Hoe hard je hem hoort, hangt af van de amplitude. Sla je een snaar harder aan, dan wordt de amplitude groter maar blijft de toon even hoog.

Een jong oor hoort van ongeveer 20 Hz tot 20 kHz. Geluid daaronder heet infrageluid, daarboven ultrageluid. Met de leeftijd zakt de bovengrens: een opa hoort een toon van 16 kHz vaak niet meer, zijn kleindochter wel. Een toon die een octaaf hoger klinkt, heeft precies twee keer zo grote frequentie.

hoorbaar: 20 Hz - 20 kHz101001 k10 k100 kfrequentie (Hz)infraultraolifant 14 Hzstemtoon 440 Hzvleermuis 50 kHzlaagste pianotoongrens opahond
Het gehoorbereik van een jong oor loopt van 20 Hz tot 20 kHz; met de leeftijd zakt de bovengrens. Een hogere frequentie klinkt als een hogere toon. Olifanten roepen in infrageluid, vleermuizen en honden horen ultrageluid. Elke stap op de schaal is een factor tien.
Onthoud: frequentie = toonhoogte, amplitude = luidheid. Octaaf hoger = frequentie × 2.
2Staande golven: knopen en buiken

Laat een golf door een touw lopen dat aan het eind vastzit, dan kaatst hij terug. De heengaande en de teruggekaatste golf tellen op. Bij de juiste frequentie ontstaat een patroon dat niet meer lijkt te bewegen: een staande golf.

Op sommige plekken doven de twee golven elkaar steeds uit: daar staat het touw stil. Dat heet een knoop. Halverwege trilt het touw juist het sterkst: een buik. Van knoop tot knoop is een halve golflengte, van knoop tot buik een kwart. Zie je vier buiken op een touw van 2,4 m, dan is elke buik 0,60 m en λ = 1,2 m.

-6-4-2024600,61,21,82,4x (m)u (cm)knoopbuik
Een staande golf op vijf momenten. In de knopen (om de 0,60 m) staat het touw altijd stil; in de buiken trilt het het sterkst. Van knoop tot knoop is een halve golflengte, dus hier is λ = 1,2 m.
Onthoud: knoop = stil, buik = sterkst. Knoop tot knoop = ½λ.
3De snaar: grondtoon en boventonen

Een snaar zit aan beide kanten vast, dus daar zit altijd een knoop. Het eenvoudigste patroon heeft één buik in het midden: de grondtoon. Dan past er een halve golflengte op de snaar: L = ½λ.

De snaar kan ook trillen met twee, drie of meer buiken. Dat zijn de boventonen, met frequenties van 2, 3, 4 ... keer de grondtoon. Een gitaarsnaar van 64,8 cm met een grondtoon van 110 Hz heeft λ = 1,30 m, dus de golf in de snaar loopt met v = 110 × 1,30 = 143 m/s.

Druk je de snaar halverwege in, dan halveert de lengte en verdubbelt de frequentie: een octaaf hoger. Draai je de snaar strakker, dan loopt de golf sneller en stijgt de toon. Een dikkere snaar geeft een lagere toon.

grondtoonf₁ = 110 HzL = ½λ1e boventoon2f₁ = 220 HzL = λ2e boventoon3f₁ = 330 HzL = 1½λknoopbuik
Een snaar zit aan beide kanten vast, dus daar zit altijd een knoop. Bij de grondtoon past er een halve golflengte op de snaar. De boventonen hebben twee, drie, ... buiken en frequenties van 2, 3, ... keer de grondtoon.
Onthoud: snaar: L = ½λ bij de grondtoon, boventonen 2f₁, 3f₁, ... Korter of strakker = hoger.
Examentip: teken bij elke snaar- of pijpopgave eerst het patroon van knopen en buiken. Tel de halve en kwart golflengtes, schrijf L als een stuk van λ en reken dan pas met v = f · λ.
4Luchtkolommen: open en gesloten pijp

In een fluit, een orgelpijp of een fles trilt een kolom lucht. Bij een open uiteinde kan de lucht vrij bewegen: daar zit een buik. Bij een dicht uiteinde kan dat niet: daar zit een knoop.

Een pijp die aan beide kanten open is, heeft bij de grondtoon L = ½λ, net als een snaar, en alle boventonen. Een pijp die aan één kant dicht is, heeft L = ¼λ en alleen oneven boventonen: 3f₁, 5f₁. Blaas je over een fles met een luchtkolom van 20 cm, dan is λ = 0,80 m en f = 343 / 0,80 = 429 Hz. Giet je er water bij, dan wordt de kolom korter en de toon hoger.

open - openbuikknoopbuikopen - dichtbuikknoopL = ½λ → λ = 1,00 m → f₁ = 343 HzL = ¼λ → λ = 2,00 m → f₁ = 172 Hz
In een luchtkolom zit bij een open uiteinde een buik en bij een dicht uiteinde een knoop. Daardoor geeft een pijp die aan één kant dicht is bij dezelfde lengte een twee keer zo lage grondtoon, en alleen oneven boventonen (3f₁, 5f₁).
Onthoud: open = buik, dicht = knoop. Open pijp L = ½λ, gesloten pijp L = ¼λ (alleen oneven boventonen).
5Resonantie en eigenfrequentie

Elk voorwerp heeft een eigenfrequentie: de frequentie waarmee het uit zichzelf trilt als je het een tik geeft. Duw je in precies dat ritme, dan komt er bij elke trilling energie bij en wordt de amplitude steeds groter. Dat heet resonantie.

Zo duw je een kind op een schommel steeds hoger. Een zanger die precies de toon van een wijnglas zingt, laat het glas zo hard meetrillen dat het breekt. Soldaten lopen op een brug uit de pas, zodat hun stappen de brug niet in resonantie brengen. Resonantie kan ook handig zijn: de holle klankkast van een gitaar resoneert mee en maakt het geluid veel luider.

024681070076082088094010001060f (Hz)amplitude (mm)eigenfrequentie 880 Hz
Hoe sterk een wijnglas meetrilt als je er tonen van verschillende frequentie op afstuurt. Alleen rond de eigenfrequentie van 880 Hz schiet de amplitude omhoog: resonantie. Een toon van 800 Hz doet bijna niets, hoe hard je ook zingt.
Onthoud: resonantie = aandrijven met de eigenfrequentie, amplitude groeit. Gevaarlijk bij bruggen, handig bij instrumenten.
6Klankkleur en muziekinstrumenten

Een fluit en een viool kunnen precies dezelfde toon spelen en toch hoor je meteen het verschil. Beide geven dezelfde grondtoon, maar ze voegen er een ander mengsel van boventonen aan toe. Dat mengsel is de klankkleur.

Op een scherm zie je het verschil in de vorm van het drukverloop. Een stemvork geeft bijna alleen de grondtoon: een gladde sinus. Een trompet met dezelfde toon geeft een grillige vorm die zich even snel herhaalt. De trillingstijd bepaalt de toonhoogte, de vorm de klankkleur. Een panfluit gebruikt buisjes van verschillende lengte: het langste buisje geeft de laagste toon.

-2-1012302,274,54t (ms)druk (Pa)trompet
Een stemvork (stippellijn) en een trompet spelen allebei 440 Hz. Beide patronen herhalen zich na 2,27 ms: zelfde grondtoon, zelfde toonhoogte. De trompet voegt boventonen toe, dus de vorm is grilliger: dat is de klankkleur.
Onthoud: zelfde trillingstijd = zelfde toon; andere vorm = andere klankkleur door boventonen.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Welke eigenschap van een geluidsgolf bepaalt de toonhoogte?

  1. De geluidssnelheid
  2. De amplitude
  3. De frequentie
  4. De afstand tot de bron
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je de geluidssnelheid? Die is in lucht voor alle tonen gelijk, ongeveer 343 m/s. Daarom kan hij de toonhoogte niet bepalen.
  • B: Koos je de amplitude? Die bepaalt hoe hard je een geluid hoort, niet hoe hoog. Een harde lage toon blijft een lage toon.
  • C (juist): Klopt: hoe vaker de luchtdeeltjes per seconde trillen, hoe hoger de toon die je hoort. Een fluittoon heeft een hoge frequentie, een bromtoon een lage.
  • D: Koos je de afstand? Verder weg klinkt een toon zachter, maar niet lager. De toonhoogte hangt alleen van de frequentie af.

Onthoud: Toonhoogte = frequentie.

Een leerling neemt met een microfoon en een computer de toon van een stemvork en van een trompet op, allebei 440 Hz. Op het scherm herhaalt het patroon zich bij beide na 2,27 ms. Bij de stemvork is het een gladde sinus, bij de trompet een grillige vorm met kleine pieken.

2. Beide (p,t)-diagrammen hebben dezelfde trillingstijd, maar een andere vorm. Wat klopt?

  1. Andere toonhoogte, zelfde klankkleur
  2. Zelfde toonhoogte, andere klankkleur
  3. De grillige toon is harder
  4. De grillige toon heeft een lagere grondtoon
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je andere toonhoogte? De toonhoogte hangt af van de trillingstijd van het patroon, en die is gelijk. Alleen de vorm verschilt.
  • B (juist): Klopt: dezelfde trillingstijd betekent dezelfde grondfrequentie, dus dezelfde toonhoogte. De grillige vorm ontstaat doordat er boventonen bij komen: een andere klankkleur.
  • C: Koos je harder? Hoe hard een toon is, hangt af van de amplitude. Een grillige vorm zegt iets over de boventonen, niet over de luidheid.
  • D: Koos je lagere grondtoon? De grondtoon volgt uit de tijd waarna het patroon zich herhaalt. Die is in beide diagrammen gelijk.

Onthoud: Zelfde T, andere vorm = andere klankkleur.

Een leerling laat op haar telefoon een toon van 16 kHz afspelen voor haar opa van 70. Zij hoort een hoge piep, maar haar opa hoort helemaal niets, ook niet als ze dichterbij komt. Haar moeder van 45 hoort de toon nog net.

3. Waarom hoort de grootvader de toon van 16 kHz niet, terwijl zijn kleindochter hem wel hoort?

  1. Met de leeftijd neemt het gehoor voor hoge tonen af
  2. De toon is te zacht voor volwassenen
  3. Geluid van 16 kHz is ultrageluid
  4. Hoge tonen gaan langzamer door de lucht dan lage tonen
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: een jong gehoor hoort ongeveer van 20 Hz tot 20 kHz. Met de leeftijd gaan de haarcellen voor hoge tonen achteruit en zakt de bovengrens, vaak tot ruim onder 16 kHz.
  • B: Koos je te zacht? Ze staan even ver van de luidspreker en het geluid is voor allebei even hard. Het verschil zit in het oor, niet in het geluid.
  • C: Koos je ultrageluid? Ultrageluid begint pas boven 20 kHz. Een toon van 16 kHz is voor jonge mensen nog gewoon hoorbaar.
  • D: Koos je langzamer? In lucht gaan alle tonen even snel. En ook als dat niet zo was, zou de toon later aankomen, niet onhoorbaar zijn.

Onthoud: Ouder → bovengrens van het gehoor zakt.

Een gitarist tokkelt een snaar. Op een film met hoge snelheid zie je dat de snaar aan de uiteinden stil blijft en in het midden het verst uitwijkt. Toch beweegt er geen bult naar links of rechts zoals bij een golf in een lang touw.

4. Hoe ontstaat een staande golf in een snaar die aan twee kanten vastzit?

  1. De snaar trilt alleen in het midden
  2. Heengaande en teruggekaatste golf vallen samen
  3. De golf blijft stilstaan omdat de snaar vast zit
  4. De luchtdeeltjes rond de snaar duwen de golf terug
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je alleen het midden? Bij de grondtoon trilt het midden het sterkst, maar de hele snaar doet mee. En bij boventonen trillen meerdere stukken.
  • B (juist): Klopt: de golf weerkaatst steeds aan de vaste uiteinden. De heengaande en de teruggekaatste golf tellen op: op sommige plekken versterken ze elkaar (buiken), op andere doven ze uit (knopen).
  • C: Koos je stilstaan omdat de snaar vastzit? De vaste punten zorgen voor knopen aan de uiteinden, maar de snaar trilt wel. Stil is alleen het patroon.
  • D: Koos je luchtdeeltjes? De lucht neemt de trilling over, maar maakt de staande golf niet. Die ontstaat door weerkaatsing in de snaar zelf.

Onthoud: Staande golf = heen + terug.

Oefen de andere 24 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Natuurkunde HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app