Slagio

Leren › Natuurkunde HAVO › Domein B: Golven

Golven en golfgrootheden

Je legt uit wat een lopende golf is, onderscheidt transversale en longitudinale golven, leest de golflengte af uit een (u,x)-diagram en rekent met v = f · λ. Je gebruikt de geluidssnelheid in verschillende stoffen om afstanden te bepalen met een echo.

Oefen alle 28 vragenOpen in de app

Samenvatting

Gooi een steen in een vijver en er lopen kringen naar de kant. Toch drijft het water niet weg. Dat is het geheim van een golf: energie reist, het materiaal blijft waar het is. Je leert het verschil tussen transversale en longitudinale golven, hoe je de golflengte afleest en hoe je rekent met v = f · λ, tot en met de diepte van de zee.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
Lopende golftrilling die zich voortplant; energie reist, materiaal blijft
Transversaal / longitudinaaltrillen dwars op / in de looprichting
Golflengte (λ)afstand van top tot top, in m
Golfsnelheid (v)v = f · λ, hangt af van de stof
Geluidssnelheidlucht 343 m/s, water 1480 m/s, staal 5900 m/s
Echoafstand = v · t / 2
1Wat een golf is

Beweeg het uiteinde van een lang touw op en neer, en er loopt een golf door het touw. Elk stukje touw trilt om zijn eigen evenwichtsstand en geeft die trilling door aan het volgende stukje, net iets later. Zo ontstaat een lopende golf.

Belangrijk: het touw zelf schuift niet op. Wat zich verplaatst is de vorm van de golf en de energie. Een eend op het water gaat op en neer als er een golf langskomt, maar drijft niet mee. Bij een wave in het stadion blijft iedereen op zijn stoel, terwijl de beweging rondgaat.

-6-4-2024600,511,522,53x (m)u (cm)deeltje op t = 0zelfde deeltje later
Dezelfde golf op t = 0 (doorgetrokken) en een kwart trillingstijd later (stippellijn). De golfvorm schuift een kwart golflengte naar rechts, maar het touwdeeltje bij x = 1,0 m gaat alleen recht omhoog van u = 0 naar de top. Zo verplaatst een golf energie zonder materiaal mee te nemen.
Onthoud: een golf verplaatst energie, geen materiaal. Elk deeltje trilt op zijn eigen plek.
2Transversaal en longitudinaal

Bij een transversale golf trillen de deeltjes dwars op de richting waarin de golf loopt, zoals bij een touw dat je op en neer beweegt. Je ziet toppen en dalen. Licht is ook transversaal.

Bij een longitudinale golf trillen de deeltjes in dezelfde richting als de golf loopt. Duw je een slinky in de lengte, dan lopen er verdichtingen en verdunningen door. Geluid in lucht werkt zo: de luchtdeeltjes worden afwisselend samengedrukt en uit elkaar getrokken.

Een vloeistof of gas kan geen dwarsbeweging doorgeven. Daarom komen bij een aardbeving de transversale S-golven niet door de vloeibare buitenkern van de aarde, en de longitudinale P-golven wel.

Transversaal: touwdeeltje trilt op en neergolf loopt naar rechtsLongitudinaal: slinkyverdichtingverdunningwindingen trillen
Bij een transversale golf trillen de deeltjes dwars op de looprichting: je ziet toppen en dalen. Bij een longitudinale golf trillen ze in de looprichting: je ziet verdichtingen en verdunningen. Geluid in lucht is longitudinaal.
Onthoud: transversaal = dwars, toppen en dalen. Longitudinaal = in de lengte, verdichtingen en verdunningen.
3Golflengte en het (u,x)-diagram

Maak je een foto van een golf, dan krijg je een (u,x)-diagram: de uitwijking tegen de plaats. De golflengte λ (lambda) is de afstand van een top tot de volgende top, of van dal tot dal. Van een top naar het dichtstbijzijnde dal is een halve golflengte.

Verwar de golflengte niet met de amplitude. De amplitude is de hoogte van de golf, de golflengte de lengte van één herhaling. Een golf hoger maken verandert alleen de amplitude.

Een (u,t)-diagram lijkt erop, maar volgt één punt door de tijd. Daaruit lees je de trillingstijd af. Kijk dus altijd eerst naar de horizontale as: staat er t, dan lees je T af; staat er x, dan lees je λ af.

-6-4-2024600,511,522,533,544,5x (m)u (cm)volgende top: λ = 1,5 mdal
Een (u,x)-diagram is een foto van de hele golf op één moment. De golflengte λ lees je af van top tot top: drie golven in 4,5 m geeft λ = 1,5 m. De amplitude is de hoogte van een top, hier 4 cm. Verwar die twee niet.
Onthoud: (u,x) → golflengte, (u,t) → trillingstijd. λ is een afstand langs de golf, A de hoogte.
4Rekenen met v = f · λ

In één trillingstijd schuift een golf precies één golflengte op. De golfsnelheid is dus v = λ / T, en omdat f = 1/T:

v = f · λ

Een golf in een touw met λ = 1,2 m en f = 2,5 Hz loopt met 3,0 m/s. Een stemvork van 440 Hz geeft in lucht (343 m/s) een golflengte van 343 / 440 = 0,78 m. Een radiozender op 100 MHz zendt golven van 3,00·10⁸ / 1,00·10⁸ = 3,00 m uit.

De golfsnelheid hangt af van de stof, niet van de frequentie. Beweeg je een touw twee keer zo snel, dan blijft v gelijk en wordt de golflengte twee keer zo klein.

0123402004006008001000f (Hz)λ (m)geluid in lucht110 Hz: 3,1 m440 Hz: 0,78 m
Voor geluid in lucht ligt v vast op 343 m/s. Met v = f · λ hoort bij elke frequentie één golflengte: hoe hoger de toon, hoe korter de golf. De stemtoon van 440 Hz heeft λ = 0,78 m, een lage bastoon van 110 Hz bijna 3,1 m.
Onthoud: v = f · λ. Zelfde stof: hogere f geeft kleinere λ.
Examentip: zet voorvoegsels eerst om naar machten van tien: kHz = 10³, MHz = 10⁶, GHz = 10⁹ Hz. Een verkeerde macht is de meest gemaakte fout bij radiogolven en ultrageluid.
5Golfsnelheid in verschillende stoffen

Geluid heeft een stof nodig: in het lege heelal is het stil. Hoe stijver de stof, hoe sneller de deeltjes de trilling doorgeven. De geluidssnelheid is in lucht 343 m/s (bij 20 °C), in water 1480 m/s en in staal ongeveer 5900 m/s. Leg je je oor op een lange reling, dan hoor je een tik eerst via het staal en daarna pas via de lucht.

Gaat geluid van de ene stof naar de andere, dan blijft de frequentie gelijk: die bepaalt de bron. De snelheid verandert, en dus ook de golflengte. Licht heeft geen stof nodig en gaat in vacuüm met 3,00·10⁸ m/s.

0200400600afstand na 0,10 s (m)lucht343 m/swater1480 m/sstaal5900 m/s
Hoe ver geluid komt in een tiende seconde. In water gaat geluid ruim vier keer zo snel als in lucht, in staal zelfs zeventien keer. Hoe stijver de stof, hoe sneller de deeltjes de trilling doorgeven. De frequentie blijft bij een overgang gelijk, dus de golflengte verandert mee.
Onthoud: staal > water > lucht. Bij een overgang blijft f gelijk, v en λ veranderen.
6Afstanden meten met golven

Omdat je de snelheid kent, kun je met een golf een afstand meten: s = v · t. Zie je de bliksem en hoor je 3,0 s later de donder, dan is het onweer 343 × 3,0 = 1,0 km ver weg. Het licht komt vrijwel meteen aan.

Bij een echo gaat het geluid heen en terug. Komt de echo van een muur na 0,40 s terug, dan legt het geluid 137 m af en staat de muur op 69 m. Een sonar meet zo de diepte van de zee, een vleermuis vindt zo insecten en een echoscoop maakt zo een beeld van een baby. Een hoge frequentie geeft een kleine golflengte, en daarmee zie je kleinere details.

bodemheen: 1,0 sterug: 1,0 sdiepte = 1480 × 2,0 / 2= 1480 mzee
Een sonar meet de tijd tussen het uitzenden van een geluidspuls en het terugkomen van de echo. Het geluid gaat heen en terug, dus de diepte is de helft van v · t. De geluidssnelheid in zeewater is 1480 m/s.
Onthoud: s = v · t. Bij een echo: deel door 2. Kleine golflengte = kleine details zien.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Wat wordt er door een lopende golf verplaatst?

  1. Lucht of water in de richting van de golf
  2. Het materiaal waar de golf door gaat
  3. Energie
  4. Niets, een golf staat stil
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je lucht of water dat meestroomt? Dan zou geluid een windvlaag zijn. De luchtdeeltjes trillen heen en weer om hun plaats en geven alleen de trilling door.
  • B: Koos je het materiaal? Een eend op het water dobbert op en neer als er een golf langskomt, maar drijft niet mee. Het water blijft op zijn plaats, alleen de energie gaat verder.
  • C (juist): Klopt: elk deeltje trilt om zijn eigen evenwichtsstand en geeft de trilling door aan het volgende. Zo reist de energie verder, maar het materiaal zelf blijft waar het is.
  • D: Koos je niets? Een lopende golf beweegt wel degelijk: de vorm en de energie verplaatsen zich met de golfsnelheid. Alleen de deeltjes zelf blijven ter plaatse.

Onthoud: Golf = energie reist, materiaal blijft.

Bij een vijver gooit een kind een steen in het water. Vanaf de plek waar de steen valt, lopen ringvormige golven naar buiten. Een paar meter verderop ligt een eend rustig te dobberen. Na een paar seconden bereiken de golven de eend.

2. Een eend dobbert in een vijver. Er komt een golf langs. Wat doet de eend?

  1. Hij wordt met de golf naar de kant gedragen
  2. Hij gaat op en neer en blijft op zijn plek
  3. Hij blijft volkomen stil liggen
  4. Hij beweegt alleen horizontaal heen en weer met de golf mee
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je meegedragen naar de kant? Dat zou gebeuren als het water zelf meestroomde. Bij een golf trillen de waterdeeltjes alleen om hun plaats.
  • B (juist): Klopt: het water onder de eend trilt op en neer en de eend doet mee. Na het passeren van de golf ligt hij weer ongeveer op dezelfde plek.
  • C: Koos je stil liggen? De golf brengt energie mee en die zet het water onder de eend in beweging. De eend gaat dus mee op en neer.
  • D: Koos je alleen horizontaal? Watergolven bewegen het oppervlak vooral op en neer. Een kleine heen-en-weerbeweging is er ook, maar de eend reist niet mee.

Onthoud: Dobberen, niet meereizen.

In een voetbalstadion begint een groep supporters met een wave. Elke supporter staat op met de armen omhoog en gaat weer zitten, telkens net na zijn buurman. Vanaf de overkant zie je een bult van mensen met zo'n 12 m/s rond het stadion gaan.

3. Waarom is het een golf als de mensen in een stadion een "wave" maken?

  1. De beweging gaat door, de mensen blijven zitten
  2. Alle mensen staan tegelijk op en gaan tegelijk zitten
  3. De mensen lopen in een rondje door het stadion
  4. Er wordt lucht verplaatst door het opstaan
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: iedere toeschouwer staat op en gaat zitten, net iets later dan zijn buurman. Zo loopt de beweging rond het stadion, terwijl iedereen op zijn eigen stoel blijft.
  • B: Koos je allemaal tegelijk? Dan zou het hele stadion tegelijk opstaan en zie je geen beweging rondgaan. Juist het kleine tijdsverschil tussen buren maakt er een golf van.
  • C: Koos je rondlopen? De mensen verlaten hun stoel niet. Alleen het patroon van opstaan en zitten reist rond, net als bij een golf in een touw.
  • D: Koos je lucht verplaatsen? Dat gebeurt een beetje, maar dat is niet de golf. De golf is het doorgeven van de beweging van stoel naar stoel.

Onthoud: Wave: beweging reist, mensen blijven.

Bij een zware aardbeving in Japan meten seismometers over de hele wereld de trillingen. Aan de andere kant van de aarde komen wel P-golven aan, maar geen S-golven. P-golven zijn longitudinaal, S-golven transversaal. Geologen gebruiken dit om iets te zeggen over de binnenkant van de aarde.

4. Welke golven kunnen door de vloeibare buitenkern van de aarde?

  1. Alleen de P-golven
  2. Alleen de S-golven
  3. Beide soorten golven
  4. Geen van beide
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: een vloeistof kan wel samengedrukt worden, dus longitudinale P-golven gaan erdoor. Dwars op elkaar schuiven geeft een vloeistof niet door, dus transversale S-golven stoppen.
  • B: Koos je alleen de S-golven? Juist die stoppen bij een vloeistof, omdat de lagen langs elkaar glijden en de dwarsbeweging niet doorgeven. Daaruit weten we dat de buitenkern vloeibaar is.
  • C: Koos je beide? Dan zouden seismometers aan de andere kant van de aarde ook S-golven meten. Die ontbreken daar: in een vloeistof kan een transversale golf niet lopen.
  • D: Koos je geen van beide? P-golven worden wel aan de overkant van de aarde gemeten. Samendrukken en uitzetten gaat ook in een vloeistof, dus longitudinale golven komen erdoor.

Onthoud: Vloeistof: wel longitudinaal, niet transversaal.

Oefen de andere 24 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Natuurkunde HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app