Slagio

Leren › Natuurkunde HAVO › Domein B: Golven

Trillingen

Je beschrijft een trilling met uitwijking, amplitude, trillingstijd en frequentie, leest een (u,t)-diagram af en rekent de trillingstijd uit van een massa-veersysteem en een slinger. Je legt uit wat demping is en waar je die tegenkomt.

Oefen alle 28 vragenOpen in de app

Samenvatting

Een schommel, een gitaarsnaar, je hartslag en de veer onder een auto: allemaal bewegen ze steeds weer op dezelfde manier heen en weer. Dat heet een trilling. Je leert hoe je een trilling beschrijft met amplitude, trillingstijd en frequentie, hoe je een (u,t)-diagram leest en hoe je de trillingstijd van een veer en een slinger uitrekent.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
Uitwijking (u)afstand tot de evenwichtsstand op een moment
Amplitude (A)grootste uitwijking
Trillingstijd (T)tijd voor één volledige trilling, in s
Frequentie (f)aantal trillingen per seconde, in Hz; f = 1/T
Massa-veersysteemT = 2π√(m/C)
SlingerT = 2π√(l/g)
1Evenwichtsstand, uitwijking en amplitude

Hang een blokje aan een veer en laat het los: het komt tot rust in de evenwichtsstand. Trek je het naar beneden en laat je los, dan beweegt het steeds op en neer om die stand. Een beweging die zich zo telkens herhaalt rond een evenwichtsstand heet een trilling.

De uitwijking u is de afstand tot de evenwichtsstand op een bepaald moment. Boven de evenwichtsstand is u positief, eronder negatief. De grootste uitwijking heet de amplitude A. Let op: de amplitude meet je vanaf het midden, niet van de hoogste tot de laagste stand. Gaat een blokje tussen 4 cm boven en 4 cm onder het midden, dan is A = 4 cm.

In de uiterste standen keert het blokje om en staat het heel even stil. Door de evenwichtsstand gaat het het snelst.

hoogste standevenwichtsstandlaagste standevenwichtAAu = +Au = 0u = −Asnelstv = 0v = 0
De uitwijking u is de afstand tot de evenwichtsstand en verandert steeds. De amplitude A is de grootste uitwijking. In de uiterste standen staat het blokje even stil, door de evenwichtsstand gaat het het snelst.
Onthoud: uitwijking verandert steeds, amplitude is de grootste uitwijking, gemeten vanaf de evenwichtsstand.
2Trillingstijd en frequentie

De trillingstijd T is de tijd die één volledige trilling duurt: van een stand terug naar diezelfde stand, in dezelfde richting. De frequentie f is het aantal trillingen per seconde, in hertz (Hz). Ze horen bij elkaar: f = 1/T. Een trilling van 0,50 s heeft een frequentie van 2,0 Hz.

Eén trilling meten is onnauwkeurig, omdat je reactietijd even groot kan zijn als de trilling zelf. Meet daarom de tijd van tien trillingen en deel door tien. Een schommel die in 24 s tien keer heen en weer gaat, heeft T = 2,4 s en f = 0,42 Hz. Je hart dat 72 keer per minuut klopt, heeft f = 72/60 = 1,2 Hz.

-4-2024600,20,40,60,8t (s)u (cm)T = 0,40 sT = 0,20 s
Twee trillingen met dezelfde amplitude. De trilling met T = 0,20 s gaat twee keer zo vaak heen en weer: halve trillingstijd, dubbele frequentie. Een hogere frequentie zie je aan toppen die dichter op elkaar staan.
Onthoud: f = 1/T. Meet altijd meerdere trillingen en deel door het aantal.
3Het (u,t)-diagram lezen

Met een bewegingssensor kun je de uitwijking tegen de tijd uitzetten. Zo ontstaat een (u,t)-diagram. Heeft het de vorm van een sinus, dan heet de trilling harmonisch. Uit het diagram haal je twee dingen:

De amplitude is de hoogte van een top boven de tijdas. De trillingstijd is de tijd van top tot top, of van dal tot dal. Liggen er drie toppen tussen 0 en 1,2 s, dan duurt één trilling 0,40 s. Ga ook na waar u = 0: daar gaat het voorwerp door de evenwichtsstand, en daar is de grafiek het steilst, want daar is de snelheid het grootst.

-4-202400,20,40,60,811,2t (s)u (cm)T = 0,40 su = 0
In een (u,t)-diagram lees je de amplitude af als de hoogte van een top boven de tijdas, en de trillingstijd als de tijd van top tot top. Hier: A = 3,0 cm en T = 0,40 s, dus f = 2,5 Hz.
Onthoud: A = hoogte van een top, T = afstand van top tot top. Steil in de grafiek = snel.
Examentip: lees T af over zoveel mogelijk trillingen tegelijk. Meet de tijd van de eerste tot de laatste top en deel door het aantal trillingen ertussen. Een afleesfout valt dan veel minder zwaar.
4Het massa-veersysteem

Een blok aan een veer heet een massa-veersysteem. Hoe stugger de veer, hoe groter de veerconstante C (in N/m) en hoe sneller het blok trilt. Hoe zwaarder het blok, hoe trager. De trillingstijd is

T = 2π√(m/C)

Een blok van 0,20 kg aan een veer met C = 50 N/m: T = 2π√(0,20/50) = 0,40 s. De amplitude staat niet in de formule: of je het blok ver of weinig uittrekt, de trillingstijd blijft gelijk. Omdat de massa onder een wortel staat, geeft vier keer zoveel massa maar twee keer zo grote trillingstijd.

00,20,40,60,811,200,10,20,30,40,5m (kg)T (s)C = 20 N/m0,44 s0,89 s
Bij een veer met C = 20 N/m neemt de trillingstijd toe met de massa, maar steeds minder snel: T is evenredig met √m. Van 0,10 kg naar 0,40 kg (vier keer zo zwaar) gaat T van 0,44 s naar 0,89 s: twee keer zo groot.
Onthoud: T = 2π√(m/C). Zwaarder = trager, stugger = sneller, amplitude maakt niet uit.
5De slinger

Een gewichtje aan een touw dat heen en weer zwaait, is een slinger. Bij kleine uitwijkingen geldt

T = 2π√(l/g)

met l de lengte van het touw (tot het midden van het gewichtje) en g de valversnelling, 9,81 m/s². Een slinger van 1,00 m heeft T = 2,0 s. De massa doet hier niet mee: een zwaar en een licht gewichtje aan hetzelfde touw zwaaien even snel. Op de maan is g zes keer zo klein, dus daar zwaait dezelfde slinger 2,46 keer zo langzaam.

ll = 1,00 mT = 2,0 sll = 0,25 mT = 1,0 sT = 2π√(l/g): massa doet er niet toe
Bij een slinger hangt de trillingstijd alleen af van de lengte en de valversnelling: T = 2π√(l/g). Vier keer zo kort geeft twee keer zo kleine trillingstijd. Een zwaarder gewicht aan hetzelfde touw zwaait even snel.
Onthoud: T = 2π√(l/g). Langer touw = trager, massa maakt niet uit.
6Demping en toepassingen

Een echte schommel stopt vanzelf. Door wrijving met de lucht en in het ophangpunt gaat er bij elke trilling wat energie verloren, en de amplitude wordt steeds kleiner. Dat heet demping. De trillingstijd verandert daarbij nauwelijks.

Soms wil je juist veel demping. De schokdempers in een auto zorgen ervoor dat de auto na een drempel niet blijft na-wippen, maar meteen tot rust komt. In hoge gebouwen hangen grote slingers die het zwaaien bij wind of een aardbeving dempen. Een slinger in een staande klok krijgt juist bij elke tik een klein duwtje, zodat de amplitude gelijk blijft en de klok goed loopt.

-8-40480123456t (s)u (cm)amplitude
Bij een gedempte trilling wordt de amplitude steeds kleiner (stippellijn), omdat er energie verloren gaat door wrijving. De trillingstijd blijft ongeveer gelijk: de toppen blijven even ver uit elkaar.
Onthoud: demping maakt de amplitude kleiner, niet de trillingstijd. Schokdempers dempen sterk.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Wat is de amplitude van een trilling?

  1. De tijd van één trilling
  2. De uitwijking op elk moment
  3. De grootste uitwijking
  4. Het aantal trillingen per seconde
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je de tijd van één trilling? Dat is de trillingstijd T, gemeten in seconden. De amplitude is een afstand.
  • B: Koos je de uitwijking op elk moment? Dat is de uitwijking u, die steeds verandert. De amplitude is de grootste waarde daarvan.
  • C (juist): Klopt: de amplitude is de grootste afstand tot de evenwichtsstand die het voorwerp bereikt. Die blijft bij een ongedempte trilling steeds gelijk.
  • D: Koos je trillingen per seconde? Dat is de frequentie f, in hertz. De amplitude zegt hoe ver het voorwerp uitwijkt.

Onthoud: Amplitude = grootste uitwijking.

2. Een gewichtje gaat tussen 4 cm boven en 4 cm onder de evenwichtsstand. Hoe groot is de amplitude?

  1. 8,0 cm
  2. 4 cm
  3. 2 cm
  4. 0 cm
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je 8 cm? Dat is de afstand tussen de twee uiterste standen. De amplitude meet je vanaf het midden, dus de helft.
  • B (juist): Klopt: de amplitude is de afstand van de evenwichtsstand tot een uiterste stand: 4 cm.
  • C: Koos je 2 cm? Dan heb je nog eens gehalveerd. Vanaf de evenwichtsstand tot de uiterste stand is 4 cm.
  • D: Koos je 0 cm? Dat is de uitwijking op het moment dat het gewichtje door de evenwichtsstand gaat. De amplitude is de grootste uitwijking.

Onthoud: Amplitude: vanaf de evenwichtsstand.

Een leerling filmt een gewichtje dat aan een veer op en neer trilt. Op de film ziet ze dat het gewichtje in de bovenste en onderste stand heel even lijkt stil te hangen. Midden tussen die standen, in de evenwichtsstand, is het gewichtje op de beelden wazig.

3. Welke uitspraak over de beweging van het gewichtje klopt?

  1. Snelst in de evenwichtsstand, stil in de uiterste stand
  2. In de uiterste stand is de snelheid het grootst
  3. De snelheid is overal even groot
  4. In de evenwichtsstand staat het gewichtje heel even stil voordat het omkeert
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: in de uiterste stand keert het gewichtje om en staat het heel even stil. Door de evenwichtsstand gaat het het snelst, want daar is alle veerenergie omgezet in bewegingsenergie.
  • B: Koos je uiterste stand het snelst? Daar keert het gewichtje juist om. Op dat moment is de snelheid nul.
  • C: Koos je overal even groot? Het gewichtje versnelt naar het midden toe en remt af naar de uitersten. De snelheid verandert steeds.
  • D: Koos je stil in de evenwichtsstand? Daar komt het voorbij met de grootste snelheid. Het staat stil in de uiterste standen.

Onthoud: Snel in het midden, stil in de uitersten.

Een leerling meet de trilling van een schommel. Ze start de stopwatch als de schommel helemaal achteraan is en stopt na tien volledige keren heen en terug. De stopwatch geeft 24,0 s. Ze meet tien trillingen tegelijk omdat één trilling te kort is om nauwkeurig te meten.

4. Welke frequentie hoort bij de schommel?

  1. 2,4 Hz
  2. 0,42 Hz
  3. 24 Hz
  4. 0,042 Hz
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je 2,4 Hz? Dat is de trillingstijd in seconden. De frequentie is het omgekeerde: 1/2,4.
  • B (juist): Klopt: tien heen-en-weer-bewegingen duren 24 s, dus één trilling duurt T = 2,4 s. f = 1 / 2,4 = 0,42 Hz.
  • C: Koos je 24 Hz? Dan heb je de totale tijd als frequentie genomen. Deel eerst door 10 voor T, neem dan 1/T.
  • D: Koos je 0,042 Hz? Dan heb je 1/24 genomen, met de tijd van tien trillingen. Deel die eerst door tien: T = 2,4 s, dus f = 0,42 Hz.

Onthoud: Eerst T uit meerdere trillingen, dan f = 1/T.

Oefen de andere 24 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Natuurkunde HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app