Slagio

Leren › Natuurkunde HAVO › Domein A: Vaardigheden

Onderzoek doen en grafieken analyseren

Je stelt een onderzoeksvraag en een toetsbare hypothese op, kiest onafhankelijke, afhankelijke en constante variabelen voor een eerlijke proef met een controle-experiment, tekent een goede grafiek en bepaalt daaruit de helling (ook met een raaklijn), de oppervlakte onder de grafiek en waarden door te interpoleren of te extrapoleren.

Oefen alle 28 vragenOpen in de app

Samenvatting

Een goed onderzoek begint met een scherpe vraag en eindigt met een grafiek waaruit je meer haalt dan losse getallen. Je leert een onderzoeksvraag en hypothese opstellen, variabelen kiezen voor een eerlijke proef, een goede grafiek tekenen en daaruit de helling, de oppervlakte en waarden tussen of buiten je metingen halen.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
Hypothesetoetsbare verwachting vooraf
Onafhankelijk / afhankelijkverander je zelf / meet je
Constante variabelehoud je gelijk
HellingΔy / Δx; (x,t) → snelheid, (v,t) → versnelling
Oppervlakteonder (v,t) → afgelegde afstand
Interpoleren / extrapolerenaflezen tussen / buiten je meetpunten
1Onderzoeksvraag en hypothese

Een goede onderzoeksvraag noemt wat je verandert en wat je meet, zoals "Hoe hangt de trillingstijd van een slinger af van de lengte?". Vragen als "Zijn slingers leuk?" of "Wat is een slinger?" kun je niet met een proef beantwoorden.

Vóór de proef schrijf je een hypothese op: een verwachting die je met metingen kunt toetsen, bijvoorbeeld "Bij twee keer zo grote massa blijft de trillingstijd gelijk." Een vage hypothese als "misschien is er een verband, of niet" klopt altijd en zegt dus niets. Blijkt je hypothese niet te kloppen, dan schrijf je dat eerlijk op: dat is ook een resultaat.

00,511,52050100150200250massa (g)T (s)verwachting
Een hypothese toetsen: de stippellijn is wat je verwachtte (de trillingstijd hangt niet af van de massa), de punten zijn je metingen. Liggen de punten binnen de meetonzekerheid op de lijn, dan ondersteunen ze de hypothese; anders verwerp je hem.
Onthoud: onderzoeksvraag = verband tussen grootheden. Hypothese = concrete, toetsbare verwachting vooraf.
2Variabelen en een eerlijke proef

De onafhankelijke variabele verander je zelf, de afhankelijke variabele meet je. Alles wat ook invloed kan hebben, houd je constant. Bij een slingerproef verander je de lengte, meet je de trillingstijd en houd je de massa en de beginuitwijking gelijk.

Een proef is alleen eerlijk als je één variabele tegelijk verandert. Laat je een tennisbal van 2,0 m en een pingpongbal van 1,0 m vallen, dan weet je niet of een verschil door de bal of door de hoogte komt. Met een controle-experiment vergelijk je met een situatie zonder de factor die je onderzoekt.

lonafhankelijk (verander je)lengte lafhankelijk (meet je)trillingstijd Tconstant (houd je gelijk)massa, beginuitwijking,aantal trillingenuitwijkingverander één variabele tegelijk: een eerlijke proef
De variabelen bij een slingerproef. De onafhankelijke variabele verander je zelf (de lengte), de afhankelijke variabele meet je (de trillingstijd), en alle andere dingen die invloed kunnen hebben, houd je constant. Zo weet je zeker dat een verschil door de lengte komt.
Onthoud: verander één ding, meet één ding, houd de rest gelijk.
3Een goede grafiek maken

Zet de onafhankelijke variabele op de horizontale as en de afhankelijke op de verticale. Schrijf bij elke as de grootheid met de eenheid, zoals t (s). Kies een schaal die het papier zo goed mogelijk vult, dan lees je nauwkeuriger af.

Meetpunten liggen door meetonzekerheid nooit precies op een lijn. Teken daarom één vloeiende trendlijn met ongeveer evenveel punten erboven als eronder. Verbind de punten nooit met een zigzaglijn: dan volg je elke toevallige meetfout.

??t (s)x (m)niet zowel zogeen asbijschrift, zigzaggrootheid (eenheid), trendlijn
Een goede grafiek: de onafhankelijke variabele horizontaal, bij elke as de grootheid met de eenheid, een schaal die het papier vult en één vloeiende trendlijn met ongeveer evenveel punten erboven als eronder. Verbind meetpunten nooit met een zigzaglijn.
Onthoud: assen met grootheid (eenheid), schaal die het papier vult, één vloeiende trendlijn.
4Helling en raaklijn

De helling van een grafiek is Δy / Δx. Die betekent vaak iets: in een (x,t)-diagram is de helling de snelheid, in een (v,t)-diagram de versnelling. Een sprinter die in 2,0 s van 0 naar 9,0 m/s gaat, heeft een versnelling van 9,0 / 2,0 = 4,5 m/s².

Bij een kromme verandert de helling steeds. De helling op één moment vind je met een raaklijn: een rechte lijn die de kromme op dat punt net raakt. Kies op de raaklijn twee punten ver uit elkaar en bereken Δy / Δx. Gaat de raaklijn door (1,0 s; 0 m) en (6,0 s; 30 m), dan is v = 30 / 5,0 = 6,0 m/s.

01020304001234567t (s)x (m)raaklijnt = 4,0 s(6,0; 30)
De snelheid op één moment is de helling van de raaklijn. Op t = 4,0 s gaat de raaklijn door (1,0 s; 0 m) en (6,0 s; 30 m): v = 30 / 5,0 = 6,0 m/s. Kies twee punten die ver uit elkaar liggen, dan wordt de helling nauwkeurig.
Onthoud: helling = Δy / Δx. Kromme: helling van de raaklijn. Punten ver uit elkaar kiezen.
Examentip: schrijf bij een helling altijd de twee punten op die je gebruikt, met eenheden. Lees ze af op de raaklijn, niet op de kromme, en neem ze zo ver mogelijk uit elkaar.
5Oppervlakte onder de grafiek

De oppervlakte tussen een grafiek en de horizontale as betekent ook iets: bij een (v,t)-diagram is het de afgelegde afstand, want snelheid maal tijd is afstand. Rijdt een fietser 10 s met 6,0 m/s, dan is de oppervlakte een rechthoek van 60 m.

Deel een ingewikkeld gebied op in rechthoeken en driehoeken. Een auto die in 5,0 s gelijkmatig van 20 m/s tot stilstand remt, legt ½ × 5,0 × 20 = 50 m af. Bij een kromme grafiek tel je de hokjes onder de grafiek en vermenigvuldig je met de waarde van één hokje.

012340369½·2,0·9,0= 9,0 m2,0·9,0= 18 msamen 27 mt (s)v (m/s)
De oppervlakte onder een (v,t)-diagram is de afgelegde afstand. Deel het gebied op in eenvoudige vormen: de startfase is een driehoek (½ × 2,0 s × 9,0 m/s = 9,0 m), daarna een rechthoek (2,0 s × 9,0 m/s = 18 m). Na 4,0 s heeft de sprinter 27 m afgelegd. De helling van de eerste 2 s is de versnelling: 4,5 m/s².
Onthoud: oppervlakte onder (v,t) = afstand. Opdelen in rechthoeken en driehoeken, of hokjes tellen.
6Interpoleren en extrapoleren

Met een grafiek kun je ook waarden aflezen waar je niet gemeten hebt. Interpoleren is aflezen tussen je meetpunten, bijvoorbeeld de temperatuur van afkoelende thee na 5 minuten als je om de 2 minuten meet. Dat is meestal betrouwbaar.

Extrapoleren is de lijn doortrekken buiten je meetgebied. Dat is riskant, omdat je niet weet of het verband daar nog geldt. Een veer die tot 4,0 N netjes 2,0 cm per newton uitrekt, kan bij 12 N blijvend vervormen; de voorspelde 24 cm is dan onbetrouwbaar.

gemeten04812162024024681012F (N)u (cm)extrapolatiemetingen
Interpoleren doe je tussen je meetpunten (hier tussen 1,0 en 4,0 N): dat is betrouwbaar. Extrapoleren is de lijn doortrekken buiten je metingen (stippellijn). Bij 12 N zou de veer volgens de lijn 24 cm uitrekken, maar daar kan het verband allang niet meer gelden.
Onthoud: interpoleren (tussen metingen) is betrouwbaar; extrapoleren (buiten metingen) met voorzichtigheid.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Welke vraag is een goede onderzoeksvraag voor een natuurkundeproef?

  1. Wat is een slinger precies voor ding?
  2. Zijn slingers leuk?
  3. Hoe hangt T af van de lengte?
  4. Waarom bestaan er slingers?
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je "wat is een slinger"? Dat zoek je op in een boek, daar is geen proef voor nodig. Een onderzoeksvraag gaat over een verband dat je meet.
  • B: Koos je "leuk"? Dat is een mening en niet te meten. Een onderzoeksvraag moet je met metingen kunnen beantwoorden.
  • C (juist): Klopt: een goede onderzoeksvraag noemt wat je verandert (de lengte) en wat je meet (de trillingstijd). Je kunt hem met een proef beantwoorden.
  • D: Koos je "waarom bestaan ze"? Die vraag is te breed en niet met één meting te beantwoorden. Een goede vraag noemt twee grootheden.

Onthoud: Onderzoeksvraag: verband tussen grootheden.

2. Waarvoor dient een hypothese bij een onderzoek?

  1. Het resultaat van de proef
  2. Een toetsbare verwachting vooraf
  3. Een lijst van benodigde materialen
  4. De conclusie aan het eind van het verslag
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je het resultaat? Het resultaat komt pas na de proef. De hypothese is wat je van tevoren verwacht.
  • B (juist): Klopt: een hypothese is een verwachting die je vóór de proef opschrijft, zo dat je hem met metingen kunt bevestigen of verwerpen. Bijvoorbeeld: "Als de slinger langer wordt, wordt de trillingstijd groter."
  • C: Koos je materialen? Die horen in de werkwijze. Een hypothese gaat over wat je verwacht te vinden.
  • D: Koos je conclusie? In de conclusie kijk je of de hypothese klopte. De hypothese zelf schrijf je aan het begin.

Onthoud: Hypothese: verwachting vooraf.

Een groep leerlingen onderzoekt of de massa van het gewichtje invloed heeft op de trillingstijd van een slinger. Ze willen eerst een hypothese opschrijven die ze met hun metingen kunnen controleren. Elk groepslid stelt een andere zin voor.

3. Welke hypothese is het best toetsbaar?

  1. Bij dubbele massa blijft T gelijk
  2. Slingers werken beter met zware gewichten
  3. Er is waarschijnlijk wel een verband met de massa
  4. De massa doet er misschien een beetje toe, of niet
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: deze hypothese noemt precies wat je verandert en wat je verwacht te meten. Met een paar metingen kun je zien of hij klopt of niet.
  • B: Koos je "werken beter"? Wat is "beter"? Zonder meetbare grootheid kun je deze hypothese niet toetsen.
  • C: Koos je "waarschijnlijk wel een verband"? Dat is te vaag: welk verband? Je kunt hem bijna niet fout bewijzen.
  • D: Koos je "misschien een beetje, of niet"? Die hypothese klopt altijd, wat je ook meet. Daardoor zegt hij niets.

Onthoud: Toetsbaar = concreet en weerlegbaar.

Een leerling wil weten welke bal het hoogst stuitert. Hij laat een tennisbal vallen van 2,0 m en een pingpongbal van 1,0 m. De tennisbal stuitert 1,1 m hoog, de pingpongbal 0,7 m. Hij concludeert dat de tennisbal het best stuitert.

4. Waarom is deze proef niet eerlijk opgezet?

  1. Er veranderen twee dingen tegelijk
  2. Er zijn te weinig metingen gedaan
  3. De temperatuur van het water is niet gemeten
  4. Er is geen hypothese opgeschreven
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: hij verandert de soort bal én de hoogte tegelijk. Stuitert de tennisbal hoger, dan weet je niet of dat door de bal of door de hoogte komt. Verander steeds maar één variabele.
  • B: Koos je te weinig metingen? Ook met meer metingen blijft het probleem dat twee dingen tegelijk veranderen.
  • C: Koos je temperatuur van water? Er zit geen water in deze proef. Het probleem is dat bal en hoogte allebei veranderen.
  • D: Koos je hypothese? Een hypothese is handig, maar het grootste probleem is dat de proef niet eerlijk is opgezet.

Onthoud: Eén variabele tegelijk.

Oefen de andere 24 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Natuurkunde HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app