Leren › Natuurkunde HAVO › Domein A: Vaardigheden
Meetonzekerheid en ijken
Je schrijft een meetwaarde op met meetonzekerheid, onderscheidt toevallige en systematische fouten, bepaalt een gemiddelde en een onzekerheid uit herhaalde metingen, ijkt een meetinstrument met een ijkgrafiek, vergroot de nauwkeurigheid van een meting en beoordeelt of een resultaat klopt met de theorie.
- Natuurkunde HAVO
- CE
- 28 oefenvragen
- 11 begrippen
Samenvatting
| Begrip | Betekenis |
|---|---|
| Meetonzekerheid | marge rond een meetwaarde: 24,5 ± 0,1 cm |
| Afleesonzekerheid | ongeveer de helft van de kleinste schaaldeling |
| Toevallige fout | willekeurig; kleiner door herhalen en middelen |
| Systematische fout | steeds dezelfde kant op; herhalen helpt niet |
| IJken | schaal vastleggen met bekende waarden |
| Procentuele afwijking | verschil / tabelwaarde × 100 % |
Bij elke meting hoort een meetonzekerheid. Je schrijft die op met ±: l = 24,5 ± 0,1 cm betekent dat de echte lengte waarschijnlijk tussen 24,4 en 24,6 cm ligt. De afleesonzekerheid is bij een schaal ongeveer de helft van de kleinste schaaldeling: bij een liniaal met millimeters ± 0,5 mm. Bij een digitaal display is het ongeveer één eenheid van het laatste cijfer.
Kijk recht van voren naar een wijzer, anders maak je een parallaxfout. Belangrijk is ook de relatieve onzekerheid: ± 0,05 cm op een boek van 3,0 cm is 1,7 %, op een tafel van 80,0 cm maar 0,06 %.
Een toevallige fout maakt de ene meting iets te hoog en de andere iets te laag, bijvoorbeeld door kleine verschillen in je reactietijd. Een systematische fout verschuift elke meting dezelfde kant op. Voorbeelden: een weegschaal die op 0,3 g staat zonder iets erop (een nulpuntsfout), een thermometer die steeds 2 °C te veel aangeeft, of een stopwatch die je steeds te laat stopt.
Het verschil is belangrijk, omdat je ze anders aanpakt. Toevallige fouten worden kleiner als je vaker meet en middelt. Systematische fouten niet: daarvoor moet je het instrument corrigeren of ijken, of je meetmethode verbeteren.
Herhaal een meting een paar keer en neem het gemiddelde: tel alle metingen op en deel door het aantal. Vier tijden van 2,31, 2,28, 2,35 en 2,30 s geven samen 9,24 s, gemiddeld 2,31 s. De spreiding laat zien hoe groot de toevallige fouten zijn; een eenvoudige schatting van de onzekerheid is de helft van de breedte: t = 2,31 ± 0,04 s.
Springt één meting er ver uit, zoek dan uit wat er misging. Een duidelijke vergissing mag je weglaten, maar dan vermeld je dat in je verslag.
Bij ijken leg je de schaal van een instrument vast met bekende waarden. Een thermometer ijk je met twee vaste punten: smeltend ijs (0 °C) en kokend water (100 °C). Een veer maak je tot krachtmeter door er bekende gewichten aan te hangen en de uitrekking te noteren.
Met de metingen maak je een ijkgrafiek. Is een vloeistofkolom 2,0 cm bij 0 °C en 22,0 cm bij 100 °C, dan stijgt hij 0,20 cm per graad. Bij 9,0 cm is het (9,0 − 2,0) / 0,20 = 35 °C. Door te ijken ontdek je ook systematische fouten: een thermometer die in smeltend ijs 2 °C aangeeft, wijkt steeds 2 °C af.
Soms kun je een meting slim nauwkeuriger maken. Meet je de tijd van twintig trillingen in plaats van één, dan wordt je reactietijd van ongeveer 0,2 s over twintig trillingen verdeeld: per trilling nog maar 0,01 s. De dikte van één vel papier meet je door een stapel van 200 vellen te meten en te delen.
Een systematische fout door je reactietijd los je op door automatisch te meten, met lichtsluizen of een sensor. Een stopwatch met duizendsten helpt daar niet: de fout zit in het indrukken, niet in de stopwatch.
Je vergelijkt je resultaat met een tabelwaarde of met een andere meting. Valt de tabelwaarde binnen je onzekerheidsmarge, dan is je meting in overeenstemming: g = 9,6 ± 0,3 m/s² past bij 9,81. Overlappen de marges van twee metingen niet, zoals 52,1 ± 0,2 g en 52,9 ± 0,3 g, dan spreken ze elkaar tegen.
De procentuele afwijking is het verschil gedeeld door de tabelwaarde, maal 100 %: (9,81 − 9,60) / 9,81 × 100 % = 2,1 %. Met een dichtheid van 2,6 ± 0,2 g/cm³ kun je een metaal herkennen: alleen aluminium (2,70) valt binnen de marge.
Oefen alvast: 4 vragen met uitleg
1. Hoe lees je "l = 24,5 ± 0,1 cm"?
- De lengte is 24,6 cm
- De lengte is precies 24,5 cm
- Tussen 24,4 en 24,6 cm
- Er zijn 0,1 cm metingen gedaan
Antwoord en uitleg
- A: Koos je 24,6 cm? Dat is de bovengrens. De beste schatting is 24,5 cm, met een marge van 0,1 cm naar boven en naar beneden.
- B: Koos je precies 24,5 cm? Geen enkele meting is precies. Met ± 0,1 cm geef je aan hoeveel de echte waarde kan afwijken.
- C (juist): Klopt: de waarde na ± is de meetonzekerheid. De echte waarde ligt waarschijnlijk tussen 24,5 − 0,1 = 24,4 cm en 24,5 + 0,1 = 24,6 cm.
- D: Koos je het aantal metingen? Het getal na ± zegt niets over hoe vaak je gemeten hebt, maar over de onzekerheid in de waarde.
Onthoud: ± = meetonzekerheid.
2. Je meet met een liniaal met millimeterstreepjes. Welke afleesonzekerheid hoort daarbij ongeveer?
- ± 5 mm
- ± 0,5 mm
- ± 1 cm
- ± 0,05 mm
Antwoord en uitleg
- A: Koos je ± 5 mm? Dat is een halve centimeter, veel te ruim. Met millimeterstreepjes kun je beter aflezen.
- B (juist): Klopt: de afleesonzekerheid is ongeveer de helft van de kleinste schaaldeling. Met millimeterstreepjes is dat ± 0,5 mm.
- C: Koos je ± 1 cm? Dan zou je de millimeterstreepjes helemaal niet gebruiken.
- D: Koos je ± 0,05 mm? Zo nauwkeurig kan alleen een schuifmaat of micrometer. Met het blote oog op een liniaal haal je dat niet.
Onthoud: Halve schaaldeling.
Bij een practicum leest een leerling een analoge stroommeter af. De wijzer staat een paar millimeter boven de schaal. Haar buurman kijkt van opzij mee en leest een andere waarde af dan zij. Onder de schaal zit een spiegelende strook.
3. Waarom moet de leerling recht van voren naar de wijzer kijken?
- Anders krijg je een parallaxfout
- Recht kijken maakt de wijzer scherper
- Van opzij kun je de cijfers niet lezen
- Recht kijken voorkomt toevallige fouten in de stroom
Antwoord en uitleg
- A (juist): Klopt: de wijzer zit een klein stukje vóór de schaal. Kijk je schuin, dan lijkt hij boven een andere streep te staan. Dat heet een parallaxfout. Daarom zit er bij sommige meters een spiegeltje: als je de wijzer en zijn spiegelbeeld samen ziet, kijk je recht.
- B: Koos je scherper? Scherpte verandert niet door de kijkrichting. Het gaat om waar de wijzer ten opzichte van de streepjes lijkt te staan.
- C: Koos je cijfers lezen? Die kun je van opzij meestal nog lezen. Het probleem is dat de wijzer op een verkeerde plek lijkt te staan.
- D: Koos je fouten in de stroom? De kijkrichting verandert niets aan de stroom zelf, alleen aan je aflezing.
Onthoud: Parallaxfout vermijden.
Een leerling meet met een rolmaat en een liniaal drie lengtes: de dikte van een boek (3,0 ± 0,05 cm), de breedte van een tafel (80,0 ± 0,05 cm) en de lengte van de gang (12,00 ± 0,05 m). Ze vraagt zich af welke meting het minst nauwkeurig is, vergeleken met de grootte van wat ze meet.
4. Bij welke meting is de relatieve onzekerheid het grootst?
- De breedte van de tafel: 80,0 ± 0,05 cm
- De lengte van de gang: 12,00 ± 0,05 m
- De dikte van het boek: 3,0 ± 0,05 cm
- Ze zijn even groot, want de onzekerheid is overal 0,05
Antwoord en uitleg
- A: Koos je de tafel? 0,05 cm op 80 cm is relatief klein, veel kleiner dan op 3,0 cm.
- B: Koos je de gang? Die onzekerheid is 0,05 m, maar op 12 m is dat maar een heel klein deel. Relatief is het de nauwkeurigste meting.
- C (juist): Klopt: relatief is 0,05 / 3,0 = 1,7 % bij het boek, 0,05 / 80,0 = 0,06 % bij de tafel en 0,05 / 1200 = 0,004 % bij de gang. Een kleine lengte meten met dezelfde liniaal is relatief het minst nauwkeurig.
- D: Koos je even groot? Het getal na ± is bij alle drie 0,05, maar in verschillende eenheden en op heel verschillende lengtes. Wat telt, is de onzekerheid gedeeld door de waarde.
Onthoud: Relatieve onzekerheid = ± / waarde.
Verder in Natuurkunde HAVO
- Evenredige verbandenJe herkent recht evenredige, lineaire, omgekeerd evenredige, kwadratische en wortelverbanden in formules, tabellen en grafieken, rekent…
- Onderzoek doen en grafieken analyserenJe stelt een onderzoeksvraag en een toetsbare hypothese op, kiest onafhankelijke, afhankelijke en constante variabelen voor een eerlijke…
Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app