Slagio

Leren › Natuurkunde HAVO › Domein A: Vaardigheden

Meetonzekerheid en ijken

Je schrijft een meetwaarde op met meetonzekerheid, onderscheidt toevallige en systematische fouten, bepaalt een gemiddelde en een onzekerheid uit herhaalde metingen, ijkt een meetinstrument met een ijkgrafiek, vergroot de nauwkeurigheid van een meting en beoordeelt of een resultaat klopt met de theorie.

Oefen alle 28 vragenOpen in de app

Samenvatting

Geen meting is precies. Een goede natuurkundige weet hoe onzeker zijn meting is, waar de fouten vandaan komen en hoe hij ze kleiner maakt. Je leert de meetonzekerheid opschrijven, toevallige en systematische fouten onderscheiden, een meetinstrument ijken en beoordelen of je resultaat klopt met de theorie.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
Meetonzekerheidmarge rond een meetwaarde: 24,5 ± 0,1 cm
Afleesonzekerheidongeveer de helft van de kleinste schaaldeling
Toevallige foutwillekeurig; kleiner door herhalen en middelen
Systematische foutsteeds dezelfde kant op; herhalen helpt niet
IJkenschaal vastleggen met bekende waarden
Procentuele afwijkingverschil / tabelwaarde × 100 %
1Meetonzekerheid en aflezen

Bij elke meting hoort een meetonzekerheid. Je schrijft die op met ±: l = 24,5 ± 0,1 cm betekent dat de echte lengte waarschijnlijk tussen 24,4 en 24,6 cm ligt. De afleesonzekerheid is bij een schaal ongeveer de helft van de kleinste schaaldeling: bij een liniaal met millimeters ± 0,5 mm. Bij een digitaal display is het ongeveer één eenheid van het laatste cijfer.

Kijk recht van voren naar een wijzer, anders maak je een parallaxfout. Belangrijk is ook de relatieve onzekerheid: ± 0,05 cm op een boek van 3,0 cm is 1,7 %, op een tafel van 80,0 cm maar 0,06 %.

24,024,525,024,5 ± 0,1 cm24,424,6hier ligt de echte waarde waarschijnlijk
Een meetwaarde met meetonzekerheid: 24,5 ± 0,1 cm. De beste schatting is 24,5 cm, en de echte waarde ligt waarschijnlijk tussen 24,4 en 24,6 cm. Bij een liniaal met millimeterstreepjes is de afleesonzekerheid ongeveer een halve millimeter.
Onthoud: meetwaarde ± onzekerheid. Afleesonzekerheid ≈ halve schaaldeling. Relatief = ± / waarde.
2Toevallige en systematische fouten

Een toevallige fout maakt de ene meting iets te hoog en de andere iets te laag, bijvoorbeeld door kleine verschillen in je reactietijd. Een systematische fout verschuift elke meting dezelfde kant op. Voorbeelden: een weegschaal die op 0,3 g staat zonder iets erop (een nulpuntsfout), een thermometer die steeds 2 °C te veel aangeeft, of een stopwatch die je steeds te laat stopt.

Het verschil is belangrijk, omdat je ze anders aanpakt. Toevallige fouten worden kleiner als je vaker meet en middelt. Systematische fouten niet: daarvoor moet je het instrument corrigeren of ijken, of je meetmethode verbeteren.

toevallige foutenverspreid rond het middensystematische foutdicht bij elkaar, ernaast
Twee soorten meetfouten als pijlen op een dartbord. Bij toevallige fouten liggen de metingen verspreid rond de echte waarde; het gemiddelde ligt in het midden, dus herhalen helpt. Bij een systematische fout liggen ze netjes bij elkaar, maar allemaal ernaast; herhalen helpt dan niet.
Onthoud: toevallig: herhalen helpt. Systematisch: corrigeren, ijken of anders meten.
3Herhalen en middelen

Herhaal een meting een paar keer en neem het gemiddelde: tel alle metingen op en deel door het aantal. Vier tijden van 2,31, 2,28, 2,35 en 2,30 s geven samen 9,24 s, gemiddeld 2,31 s. De spreiding laat zien hoe groot de toevallige fouten zijn; een eenvoudige schatting van de onzekerheid is de helft van de breedte: t = 2,31 ± 0,04 s.

Springt één meting er ver uit, zoek dan uit wat er misging. Een duidelijke vergissing mag je weglaten, maar dan vermeld je dat in je verslag.

2,22,42,62,83,03,2gemiddelde 2,31 suitschietereerst nagaanwat er misgingspreiding 2,28-2,35 st = 2,31 ± 0,04 stijd (s)
Herhaalde metingen op een rij. Het gemiddelde van de vier metingen die dicht bij elkaar liggen, is 2,31 s. De spreiding geeft een schatting van de onzekerheid: ongeveer de helft van de breedte, ± 0,04 s. Een uitschieter controleer je eerst voordat je hem weglaat.
Onthoud: gemiddelde = som / aantal. Onzekerheid ≈ halve spreiding. Uitschieters eerst controleren.
4IJken van een meetinstrument

Bij ijken leg je de schaal van een instrument vast met bekende waarden. Een thermometer ijk je met twee vaste punten: smeltend ijs (0 °C) en kokend water (100 °C). Een veer maak je tot krachtmeter door er bekende gewichten aan te hangen en de uitrekking te noteren.

Met de metingen maak je een ijkgrafiek. Is een vloeistofkolom 2,0 cm bij 0 °C en 22,0 cm bij 100 °C, dan stijgt hij 0,20 cm per graad. Bij 9,0 cm is het (9,0 − 2,0) / 0,20 = 35 °C. Door te ijken ontdek je ook systematische fouten: een thermometer die in smeltend ijs 2 °C aangeeft, wijkt steeds 2 °C af.

04812162024020406080100temperatuur (°C)kolomlengte (cm)smeltend ijskokend water9,0 cm → 35 °C
Een ijkgrafiek van een zelfgemaakte thermometer. De twee vaste punten, smeltend ijs (0 °C) en kokend water (100 °C), leggen de rechte lijn vast. Bij een kolom van 9,0 cm lees je 35 °C af. Let op: de lijn begint bij 2,0 cm, niet bij nul.
Onthoud: ijken = vergelijken met bekende waarden. Let bij een ijkgrafiek op het nulpunt.
Examentip: bij een vraag over een ijkgrafiek lees je eerst af waar de lijn de as snijdt. Veel fouten ontstaan doordat leerlingen vergeten dat de lijn niet bij nul begint.
5De nauwkeurigheid vergroten

Soms kun je een meting slim nauwkeuriger maken. Meet je de tijd van twintig trillingen in plaats van één, dan wordt je reactietijd van ongeveer 0,2 s over twintig trillingen verdeeld: per trilling nog maar 0,01 s. De dikte van één vel papier meet je door een stapel van 200 vellen te meten en te delen.

Een systematische fout door je reactietijd los je op door automatisch te meten, met lichtsluizen of een sensor. Een stopwatch met duizendsten helpt daar niet: de fout zit in het indrukken, niet in de stopwatch.

1 trilling: 1,5 s± 0,2 s = 13 %20 trillingen: 30 s± 0,2 s = 0,7 %donker blokje = onzekerheid door je reactietijdper trilling: 0,2 / 20 = 0,01 s
Je nauwkeurigheid vergroten: je reactietijd van ongeveer 0,2 s geldt maar één keer per meting. Bij één trilling is dat een groot deel van de tijd, bij twintig trillingen maar een klein stukje. Door te delen door 20 wordt de onzekerheid per trilling twintig keer kleiner.
Onthoud: meet veel tegelijk en deel. Tegen reactietijd: automatisch meten.
6Een resultaat beoordelen

Je vergelijkt je resultaat met een tabelwaarde of met een andere meting. Valt de tabelwaarde binnen je onzekerheidsmarge, dan is je meting in overeenstemming: g = 9,6 ± 0,3 m/s² past bij 9,81. Overlappen de marges van twee metingen niet, zoals 52,1 ± 0,2 g en 52,9 ± 0,3 g, dan spreken ze elkaar tegen.

De procentuele afwijking is het verschil gedeeld door de tabelwaarde, maal 100 %: (9,81 − 9,60) / 9,81 × 100 % = 2,1 %. Met een dichtheid van 2,6 ± 0,2 g/cm³ kun je een metaal herkennen: alleen aluminium (2,70) valt binnen de marge.

valversnelling (m/s²)9,09,510,0meting 9,6 ± 0,3tabel 9,81overlapt: in overeenstemmingmassa (g)5252,553groep Agroep Bgeen overlap:tegenspraak
Een resultaat beoordelen met foutbalken. Valt de tabelwaarde binnen de marge van je meting, dan is de meting in overeenstemming met de theorie. Overlappen de marges van twee metingen niet, dan spreken ze elkaar tegen en zit er waarschijnlijk ergens een systematische fout.
Onthoud: tabelwaarde binnen de marge = in overeenstemming. Afwijking in % = verschil / tabelwaarde × 100 %.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Hoe lees je "l = 24,5 ± 0,1 cm"?

  1. De lengte is 24,6 cm
  2. De lengte is precies 24,5 cm
  3. Tussen 24,4 en 24,6 cm
  4. Er zijn 0,1 cm metingen gedaan
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je 24,6 cm? Dat is de bovengrens. De beste schatting is 24,5 cm, met een marge van 0,1 cm naar boven en naar beneden.
  • B: Koos je precies 24,5 cm? Geen enkele meting is precies. Met ± 0,1 cm geef je aan hoeveel de echte waarde kan afwijken.
  • C (juist): Klopt: de waarde na ± is de meetonzekerheid. De echte waarde ligt waarschijnlijk tussen 24,5 − 0,1 = 24,4 cm en 24,5 + 0,1 = 24,6 cm.
  • D: Koos je het aantal metingen? Het getal na ± zegt niets over hoe vaak je gemeten hebt, maar over de onzekerheid in de waarde.

Onthoud: ± = meetonzekerheid.

2. Je meet met een liniaal met millimeterstreepjes. Welke afleesonzekerheid hoort daarbij ongeveer?

  1. ± 5 mm
  2. ± 0,5 mm
  3. ± 1 cm
  4. ± 0,05 mm
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je ± 5 mm? Dat is een halve centimeter, veel te ruim. Met millimeterstreepjes kun je beter aflezen.
  • B (juist): Klopt: de afleesonzekerheid is ongeveer de helft van de kleinste schaaldeling. Met millimeterstreepjes is dat ± 0,5 mm.
  • C: Koos je ± 1 cm? Dan zou je de millimeterstreepjes helemaal niet gebruiken.
  • D: Koos je ± 0,05 mm? Zo nauwkeurig kan alleen een schuifmaat of micrometer. Met het blote oog op een liniaal haal je dat niet.

Onthoud: Halve schaaldeling.

Bij een practicum leest een leerling een analoge stroommeter af. De wijzer staat een paar millimeter boven de schaal. Haar buurman kijkt van opzij mee en leest een andere waarde af dan zij. Onder de schaal zit een spiegelende strook.

3. Waarom moet de leerling recht van voren naar de wijzer kijken?

  1. Anders krijg je een parallaxfout
  2. Recht kijken maakt de wijzer scherper
  3. Van opzij kun je de cijfers niet lezen
  4. Recht kijken voorkomt toevallige fouten in de stroom
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: de wijzer zit een klein stukje vóór de schaal. Kijk je schuin, dan lijkt hij boven een andere streep te staan. Dat heet een parallaxfout. Daarom zit er bij sommige meters een spiegeltje: als je de wijzer en zijn spiegelbeeld samen ziet, kijk je recht.
  • B: Koos je scherper? Scherpte verandert niet door de kijkrichting. Het gaat om waar de wijzer ten opzichte van de streepjes lijkt te staan.
  • C: Koos je cijfers lezen? Die kun je van opzij meestal nog lezen. Het probleem is dat de wijzer op een verkeerde plek lijkt te staan.
  • D: Koos je fouten in de stroom? De kijkrichting verandert niets aan de stroom zelf, alleen aan je aflezing.

Onthoud: Parallaxfout vermijden.

Een leerling meet met een rolmaat en een liniaal drie lengtes: de dikte van een boek (3,0 ± 0,05 cm), de breedte van een tafel (80,0 ± 0,05 cm) en de lengte van de gang (12,00 ± 0,05 m). Ze vraagt zich af welke meting het minst nauwkeurig is, vergeleken met de grootte van wat ze meet.

4. Bij welke meting is de relatieve onzekerheid het grootst?

  1. De breedte van de tafel: 80,0 ± 0,05 cm
  2. De lengte van de gang: 12,00 ± 0,05 m
  3. De dikte van het boek: 3,0 ± 0,05 cm
  4. Ze zijn even groot, want de onzekerheid is overal 0,05
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je de tafel? 0,05 cm op 80 cm is relatief klein, veel kleiner dan op 3,0 cm.
  • B: Koos je de gang? Die onzekerheid is 0,05 m, maar op 12 m is dat maar een heel klein deel. Relatief is het de nauwkeurigste meting.
  • C (juist): Klopt: relatief is 0,05 / 3,0 = 1,7 % bij het boek, 0,05 / 80,0 = 0,06 % bij de tafel en 0,05 / 1200 = 0,004 % bij de gang. Een kleine lengte meten met dezelfde liniaal is relatief het minst nauwkeurig.
  • D: Koos je even groot? Het getal na ± is bij alle drie 0,05, maar in verschillende eenheden en op heel verschillende lengtes. Wat telt, is de onzekerheid gedeeld door de waarde.

Onthoud: Relatieve onzekerheid = ± / waarde.

Oefen de andere 24 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Natuurkunde HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app