Slagio

Leren › Natuurkunde HAVO › Domein A: Vaardigheden

Evenredige verbanden

Je herkent recht evenredige, lineaire, omgekeerd evenredige, kwadratische en wortelverbanden in formules, tabellen en grafieken, rekent met factoren ("hoeveel keer zo groot") en maakt van een kromme grafiek een rechte lijn om een verband te controleren en een constante te bepalen.

Oefen alle 28 vragenOpen in de app

Samenvatting

Twee keer zo hard rijden: is je remweg dan twee keer zo lang, of vier keer? En is de taxiprijs evenredig met de afstand? In de natuurkunde wil je weten hoe twee grootheden samenhangen. Je leert recht evenredige, omgekeerd evenredige en kwadratische verbanden herkennen in formules, tabellen en grafieken, en hoe je van een kromme grafiek een rechte lijn maakt.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
Recht evenredigy = c · x; y / x constant; rechte lijn door de oorsprong
Lineairy = a · x + b; rechte lijn, niet door 0 als b ≠ 0
Omgekeerd evenredigy = c / x; x · y constant; hyperbool
Kwadratischy = c · x²; × 2 geeft × 4
Wortelverbandy = c · √x; × 4 geeft × 2
Rechte lijn makeny tegen 1/x, x² of √x uitzetten
1Recht evenredig

Twee grootheden zijn recht evenredig als de ene een aantal keer zo groot wordt wanneer de andere evenveel keer zo groot wordt. De formule is y = c · x, met c de evenredigheidsconstante. De grafiek is een rechte lijn door de oorsprong, en de verhouding y / x is voor elk meetpunt gelijk.

Bij een veer is de uitrekking recht evenredig met de kracht: F = C · u. Rekt een veer 4,0 cm uit bij 1,0 N en 8,0 cm bij 2,0 N, dan is C = 1,0 / 0,040 = 25 N/m. Drie keer de kracht geeft drie keer de uitrekking.

0481216202400,511,522,53kracht F (N)(cm)uitrekking ulengte L2,0 N: 8,0 cmbeginlengte
Een recht evenredig verband (doorgetrokken lijn): de uitrekking tegen de kracht is een rechte lijn door de oorsprong, met als helling de veerconstante. De lengte van dezelfde veer (stippellijn) loopt evenwijdig, maar begint bij 10 cm: dat is lineair, niet evenredig.
Onthoud: recht evenredig: y = c · x, y / x constant, rechte lijn door de oorsprong.
2Lineair maar niet evenredig

Niet elke rechte lijn is evenredig. Een lineair verband heeft de formule y = a · x + b: een rechte lijn met helling a die de verticale as snijdt bij b. Alleen als b nul is, gaat de lijn door de oorsprong en is het verband recht evenredig.

Een taxi met € 4,00 instaptarief en € 2,50 per km is lineair: 10 km kost € 29, 20 km € 54, niet het dubbele. De helling Δy / Δx is hier € 2,50 per km. Ook de lengte van een veer is lineair met de kracht: de beginlengte zit er altijd bij. Alleen de uitrekking is evenredig.

02468100102030instaptarief € 44 km€ 10helling € 2,50/kmafstand (km)prijs (€)
Een lineair verband dat niet evenredig is: de taxiprijs begint bij het instaptarief van € 4 en stijgt met € 2,50 per km. De helling is de prijs per kilometer. Omdat de lijn niet door de oorsprong gaat, kost twee keer zo ver niet twee keer zoveel.
Onthoud: rechte lijn niet door 0 = lineair, niet evenredig. Helling = Δy / Δx.
3Omgekeerd evenredig

Bij een omgekeerd evenredig verband wordt de ene grootheid zoveel keer kleiner als de andere groter wordt. De formule is y = c / x, en het product x · y is steeds gelijk. De grafiek is een hyperbool: een kromme die naar de assen toe loopt maar ze nooit raakt.

Voor een vaste afstand van 120 km is de reistijd omgekeerd evenredig met de snelheid: met 60 km/h duurt het 2 uur, met 120 km/h 1 uur. Doet een pomp van 2,0 kW er 3,0 uur over, dan doet een pomp van 4,0 kW hetzelfde werk in 1,5 uur. Bij een gas halveert het volume als de druk verdubbelt.

01234560306090120150snelheid v (km/h)tijd t (h)60 km/h: 2,0 h120 km/h: 1,0 h
Een omgekeerd evenredig verband: de reistijd voor 120 km tegen de snelheid. Twee keer zo snel is de helft van de tijd. De grafiek is een hyperbool die steeds dichter bij de as komt, maar hem nooit raakt. Het product v · t is overal 120 km.
Onthoud: omgekeerd evenredig: y = c / x, x · y constant, hyperbool.
4Kwadratisch en wortelverband

Bij een kwadratisch verband y = c · x² wordt y vier keer zo groot als x twee keer zo groot wordt, en negen keer zo groot bij drie keer. De grafiek wordt steeds steiler. De kinetische energie Ek = ½ m v² en de remweg van een auto groeien kwadratisch met de snelheid.

Het omgekeerde is een wortelverband: y = c · √x. De trillingstijd van een slinger is evenredig met √l. Voor twee keer zo grote trillingstijd heb je dus een vier keer zo lange slinger nodig. Bij een wortelverband wordt de grafiek steeds minder steil.

020406080051015202530snelheid v (m/s)remweg s (m)8 m32 m (× 4)72 m (× 9)
Een kwadratisch verband: de remweg tegen de snelheid. Twee keer zo hard rijden geeft een vier keer zo lange remweg, drie keer zo hard negen keer. De grafiek wordt steeds steiler.
Onthoud: kwadratisch: factor 2 → factor 4. Wortel: factor 4 → factor 2.
Examentip: bij een vraag als "hoeveel keer zo groot wordt ..." hoef je niet alles uit te rekenen. Kijk in de formule welke macht de grootheid heeft en pas die toe op de factor: v² en v × 3 geeft × 9.
5Verbanden herkennen in een tabel

Met een tabel test je welk verband het is. Is y / x steeds gelijk, dan is het recht evenredig. Is x · y steeds gelijk, dan omgekeerd evenredig. Is y / x² steeds gelijk, dan kwadratisch. Controleer dat voor alle meetpunten.

Wordt x twee keer zo groot en y twee keer zo klein, dan is het omgekeerd evenredig. Bij x = 1, 2, 3, 4 en y = 3, 12, 27, 48 is y / x² steeds 3: y = 3 · x². Bij stroom en weerstand (4,0 Ω: 3,0 A; 6,0 Ω: 2,0 A; 12 Ω: 1,0 A) is het product steeds 12.

recht evenredigy / xis constantx: 1 2 3y: 2 4 6omgekeerdx · yis constantx: 1 2 4y: 8 4 2kwadratischy / x²is constantx: 1 2 3y: 3 12 27
Zo herken je een verband in een tabel. Bij recht evenredig is het quotiënt y / x steeds gelijk, bij omgekeerd evenredig het product x · y, bij een kwadratisch verband y / x². Controleer het altijd voor alle meetpunten, niet alleen voor twee.
Onthoud: test y / x, x · y en y / x². Welke constant is, bepaalt het verband.
6Een rechte lijn maken

Een kromme grafiek kan bij veel verbanden horen. Daarom maken natuurkundigen er graag een rechte lijn van. Vermoed je y = c / x, zet y dan uit tegen 1/x. Vermoed je s = c · t², zet s uit tegen t². Liggen de punten op een rechte lijn door de oorsprong, dan klopt je vermoeden.

Uit de helling haal je dan een constante. Zet je de trillingstijd van een slinger uit tegen √l, dan is de helling 2π/√g. Zet je T² uit tegen l, dan is de helling 4π²/g ≈ 4,0 s²/m. Zo bepaal je met een slinger de valversnelling.

00,40,81,21,622,400,20,40,60,811,2√l (√m)T (s)meetpunten
Een rechte lijn maken: de trillingstijd van een slinger is een kromme tegen de lengte, maar uitgezet tegen √l liggen de meetpunten op een rechte lijn door de oorsprong. Uit de helling, 2π/√g = 2,0 s/√m, bereken je de valversnelling.
Onthoud: zet y uit tegen de grootheid uit de formule (1/x, x², √x). Rechte lijn door 0 = verband klopt; helling = constante.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Hoe ziet de grafiek van een recht evenredig verband eruit?

  1. Een kromme die steeds steiler wordt
  2. Een rechte lijn die de y-as boven nul snijdt
  3. Een rechte lijn door de oorsprong
  4. Een kromme die naar de assen toe loopt
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je steeds steiler? Dat hoort bij een kwadratisch verband, zoals y = c · x². Bij recht evenredig is de helling overal gelijk.
  • B: Koos je een lijn die de y-as boven nul snijdt? Dat is lineair, maar niet evenredig: y = a · x + b met b ≠ 0. Bij x = 0 is y dan niet nul.
  • C (juist): Klopt: bij een recht evenredig verband is y = c · x. De grafiek is een rechte lijn die door de oorsprong gaat: als x nul is, is y ook nul.
  • D: Koos je naar de assen toe? Dat is de vorm van een omgekeerd evenredig verband, een hyperbool. Bij recht evenredig stijgt y juist gelijkmatig mee met x.

Onthoud: Recht evenredig: rechte lijn door 0.

2. De uitrekking van een veer is recht evenredig met de kracht. Wat gebeurt er bij drie keer zoveel kracht?

  1. De uitrekking wordt negen keer zo groot
  2. De uitrekking wordt drie keer zo groot
  3. De uitrekking wordt drie keer zo klein
  4. De uitrekking neemt met drie centimeter toe
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je negen keer? Dat zou bij een kwadratisch verband horen. Bij een veer is het verband recht evenredig: F = C · u.
  • B (juist): Klopt: bij een recht evenredig verband geldt: wordt de ene grootheid een aantal keer zo groot, dan wordt de andere evenveel keer zo groot. Drie keer de kracht geeft drie keer de uitrekking.
  • C: Koos je drie keer zo klein? Dat hoort bij een omgekeerd evenredig verband. Meer kracht geeft juist meer uitrekking.
  • D: Koos je drie centimeter erbij? Bij evenredigheid gaat het om keer zo groot, niet om er een vaste hoeveelheid bij tellen.

Onthoud: Recht evenredig: zelfde factor.

Een leerling hangt gewichtjes aan een veer en meet de uitrekking. Bij 1,0 N rekt de veer 4,0 cm uit, bij 2,0 N 8,0 cm en bij 3,0 N 12,0 cm. Ze ziet dat de grafiek van F tegen u een rechte lijn door de oorsprong is.

3. Welke evenredigheidsconstante hoort bij deze metingen?

  1. C = 25 N/m
  2. C = 0,040 m/N
  3. C = 4,0 N/m
  4. C = 2,5 N/m
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: F / u is voor elke meting gelijk: 1,0 / 0,040 = 2,0 / 0,080 = 25 N/m. Die vaste verhouding is de evenredigheidsconstante, hier de veerconstante.
  • B: Koos je 0,040 m/N? Dat is u / F, het omgekeerde. De veerconstante is kracht per meter uitrekking: F / u.
  • C: Koos je 4,0 N/m? Dan heb je de uitrekking in centimeter gebruikt: 1,0 / 4,0 cm. Zet eerst om naar meter.
  • D: Koos je 2,5 N/m? Dan heb je een factor tien gemist bij het omrekenen. 4,0 cm = 0,040 m, en 1,0 / 0,040 = 25.

Onthoud: Constante = verhouding y/x.

Een veer is zonder gewicht 10,0 cm lang. Met 1,0 N eraan is hij 14,0 cm, met 2,0 N 18,0 cm en met 3,0 N 22,0 cm. Een leerling tekent de lengte tegen de kracht en zegt dat de lengte recht evenredig is met de kracht, omdat er een rechte lijn uitkomt.

4. Is de lengte van de veer recht evenredig met de kracht?

  1. Nee, alleen de uitrekking is evenredig
  2. Ja, de lengte wordt steeds groter
  3. Ja, want de grafiek is een rechte lijn
  4. Nee, de lengte is omgekeerd evenredig met de kracht
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: de totale lengte is de beginlengte plus de uitrekking: L = 10,0 + u. De grafiek van L tegen F is een rechte lijn die bij 10,0 cm begint, dus niet door de oorsprong. Alleen de uitrekking u is recht evenredig met F.
  • B: Koos je steeds groter? Dat geldt bij elk stijgend verband. Recht evenredig betekent dat twee keer de kracht ook twee keer de lengte geeft, en dat is niet zo.
  • C: Koos je rechte lijn? De lijn gaat niet door de oorsprong, want zonder kracht is de veer al 10,0 cm lang.
  • D: Koos je omgekeerd evenredig? Dan zou de lengte kleiner worden bij meer kracht. Hij wordt juist groter.

Onthoud: Lengte = beginlengte + uitrekking.

Oefen de andere 24 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Natuurkunde HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app