Slagio

Leren › Natuurkunde HAVO › Domein A: Vaardigheden

Significante cijfers en rekenregels

Je telt significante cijfers, weet wanneer nullen meetellen, past de regels voor vermenigvuldigen en delen en voor optellen en aftrekken toe, rondt correct af zonder tussenantwoorden af te ronden en kiest het aantal cijfers dat past bij een meetinstrument.

Oefen alle 28 vragenOpen in de app

Samenvatting

Je rekenmachine geeft je met plezier tien cijfers, maar zo nauwkeurig heb je nooit gemeten. Met significante cijfers laat je zien hoe nauwkeurig een meting is, en met twee eenvoudige rekenregels bepaal je hoeveel cijfers je antwoord krijgt. Op het examen kost een antwoord met te veel of te weinig cijfers een punt.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
Significante cijfersde cijfers die iets zeggen over de meting
Voorloopnullentellen niet mee (0,0045 → 2 cijfers)
× en ÷antwoord: minste aantal significante cijfers
+ en −antwoord: minste aantal decimalen
Tussenantwoordenniet afronden; alleen het eindantwoord
Exacte getallenaantallen en omrekenfactoren tellen niet mee
1Significante cijfers tellen

Het aantal significante cijfers zegt hoe nauwkeurig er gemeten is. 4,52 m heeft er drie en is tot op de centimeter gemeten. 3,0 kg en 3 kg zijn niet hetzelfde: 3,0 kg is tot op een tiende kilogram nauwkeurig, 3 kg alleen tot op hele kilogrammen.

Je telt vanaf het eerste cijfer dat geen nul is. Alle cijfers daarna tellen mee, ook nullen. 1,0050 kg heeft dus vijf significante cijfers. De komma telt niet als cijfer.

0,004050voorloopnullentellen nietsignificant: 4 cijfersook de nul tussenin en achteraan= 4,050·10⁻³begin te tellen bij het eerste cijfer dat geen nul is
Significante cijfers tel je vanaf het eerste cijfer dat geen nul is. Nullen vooraan geven alleen de plaats van de komma aan. Nullen tussen andere cijfers en nullen achteraan na de komma tellen wél mee: ze zijn gemeten.
Onthoud: tel vanaf het eerste cijfer dat geen nul is. Meer cijfers = nauwkeuriger gemeten.
2Nullen: wanneer tellen ze mee

Voorloopnullen tellen nooit mee: 0,0045 m heeft twee significante cijfers. Nullen tussen andere cijfers tellen altijd mee (2,050 s heeft er vier), en nullen achteraan na de komma ook: die zijn gemeten.

Lastig zijn nullen achteraan zonder komma. Bij 1200 m weet je niet of de nullen gemeten zijn. Gebruik dan wetenschappelijke notatie: 1,20·10³ m heeft er drie, 1,2·10³ m twee. In die notatie tellen alleen de cijfers vóór het maalteken. Rekenen we 0,500 L om naar milliliter, dan schrijf je 5,00·10² mL en niet 500 mL.

1200hoeveel cijfers?1,2 · 10³2 cijfers, nauwkeurig op 100 m1,20 · 10³3 cijfers, nauwkeurig op 10 m1,200 · 10³4 cijfers, nauwkeurig op 1 m
Bij 1200 m weet je niet of de nullen gemeten zijn of alleen de plaats van de komma aangeven. In wetenschappelijke notatie is het wel duidelijk: alle cijfers vóór het maalteken tellen mee. Zo laat je zien hoe nauwkeurig je gemeten hebt.
Onthoud: nullen vooraan tellen niet, tussenin en achteraan na de komma wel. Twijfel? Gebruik ·10ⁿ.
3Vermenigvuldigen en delen

Bij vermenigvuldigen en delen krijgt het antwoord zoveel significante cijfers als het gegeven met de minste. Een auto rijdt 125 m in 4,0 s: 125 / 4,0 = 31,25, maar 4,0 heeft twee cijfers, dus v = 31 m/s. Een blokje van 49,0 g met een volume van 18 cm³ heeft een dichtheid van 2,7 g/cm³.

Getelde aantallen en omrekenfactoren zijn exact en tellen niet mee. Vier poten van 0,75 kg wegen samen 3,0 kg: het aantal 4 beperkt niets. Ook de 3,6 bij het omrekenen van km/h naar m/s is exact.

massa 49,0 g3volume 18 cm³2rekenmachine 2,7222...antwoord 2,7 g/cm³2← zwakste
Bij vermenigvuldigen en delen krijgt het antwoord zoveel significante cijfers als het minst nauwkeurige gegeven: een ketting is zo sterk als de zwakste schakel. Het volume van 18 cm³ heeft er twee, dus de dichtheid wordt 2,7 g/cm³, ook al geeft de rekenmachine veel meer cijfers.
Onthoud: × en ÷: het minste aantal significante cijfers. Aantallen en omrekenfactoren zijn exact.
4Optellen en aftrekken

Bij optellen en aftrekken kijk je niet naar het aantal significante cijfers, maar naar het aantal decimalen: cijfers achter de komma. Het antwoord krijgt er evenveel als het getal met de minste. 12,5 m + 3,27 m = 15,77, maar 12,5 heeft één decimaal, dus 15,8 m.

Weeg je een bak van 125,3 g en dezelfde bak met water op hele grammen (230 g), dan is het water 230 − 125,3 = 104,7 → 105 g. Is een meting op honderdtallen nauwkeurig, zoals een weegbrug, dan rond je het verschil ook op honderdtallen af.

12,5?3,27+15,77onbekendbij 12,515,8 m
Bij optellen en aftrekken kijk je naar de cijfers achter de komma. Van 12,5 m ken je het honderdste niet, dus het honderdste van de som is ook niet zeker. Het antwoord krijgt evenveel decimalen als het getal met de minste: 15,8 m.
Onthoud: + en −: het minste aantal decimalen, dus de minst nauwkeurige positie.
Examentip: schrijf bij elke berekening even op welke regel geldt. Staan er zowel optellingen als vermenigvuldigingen in, pas dan de regels stap voor stap toe, maar rond pas het eindantwoord af.
5Afronden en tussenantwoorden

Afronden doe je door te kijken naar het cijfer direct na het laatste cijfer dat je houdt: 5 of hoger naar boven, lager dan 5 naar beneden. 0,04567 op twee cijfers wordt 0,046. Rond niet in stappen af: 2,449 wordt 2,4, niet via 2,45 naar 2,5.

Rond tussenantwoorden nooit af. Wie bij het omrekenen van 45,4 km/h de snelheid afrondt op 13 m/s, vindt voor de afstand in 20,7 s 269 m in plaats van 261 m. Reken door met alle cijfers op je rekenmachine en rond alleen het eindantwoord af.

2,42,52,45midden2,449kijk alleen naar het cijfer direct na het laatste dat je houdt2,449 → 2,4 (niet via 2,45 naar 2,5)
Afronden doe je in één keer: kijk naar het cijfer direct na het laatste cijfer dat je houdt. 2,449 ligt links van het midden 2,45 en wordt dus 2,4. Rond tussenantwoorden niet af: reken door met alle cijfers en rond alleen het eindantwoord af.
Onthoud: één keer afronden, aan het eind. Tussenantwoorden met alle cijfers laten staan.
6Meetinstrument en aantal cijfers

Hoeveel cijfers je opschrijft, hangt af van het meetinstrument. Lees af tot op de kleinste schaaldeling: een liniaal met millimeterstreepjes geeft 12,3 cm, een schuifmaat 2,3 mm (tot op 0,1 mm). Schrijf niet meer cijfers op dan je kunt aflezen, maar ook niet minder.

Soms beperkt iets anders de nauwkeurigheid. Een stopwatch toont honderdsten, maar met de hand is je reactietijd ongeveer een tiende seconde. Meet je tien trillingen in 16,2 s, dan is de trillingstijd 1,62 s: door te delen door tien wordt ook de onzekerheid tien keer kleiner.

121312,3 cmvoorwerpkleinste schaaldeling: 1 mmlees af tot op de kleinste schaaldeling
Hoeveel cijfers je opschrijft, hangt af van het meetinstrument. Een liniaal met millimeterstreepjes leest tot op een millimeter af: 12,3 cm. Een schuifmaat gaat tot 0,1 mm. Bij een stopwatch met de hand beperkt je reactietijd van ongeveer 0,1 s de nauwkeurigheid.
Onthoud: aflezen tot de kleinste schaaldeling. Reactietijd met de hand ≈ 0,1 s.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Een leerling meet een lengte van 4,52 m. Uit hoeveel significante cijfers bestaat die meetwaarde?

  1. 1
  2. 2
  3. 3
  4. 4, met de komma erbij
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je 1? Alleen de 4 staat vóór de komma, maar de plaats van de komma maakt niet uit. De 5 en de 2 zijn ook gemeten.
  • B: Koos je 2? Dan heb je alleen de cijfers achter de komma geteld. Alle cijfers tellen mee, ook die vóór de komma.
  • C (juist): Klopt: 4, 5 en 2 zijn alle drie significant. 4,52 m heeft dus drie significante cijfers.
  • D: Koos je 4? Er staan maar drie cijfers. De komma telt niet als cijfer; hij geeft alleen aan waar de hele meters ophouden.

Onthoud: 4,52: drie cijfers.

2. Wat vertelt het aantal significante cijfers over een meetwaarde?

  1. Hoe groot de waarde is
  2. Hoe nauwkeurig er gemeten is
  3. Welke eenheid er gebruikt is
  4. Hoeveel metingen er gedaan zijn
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je hoe groot? 4,5 m en 4500 m kunnen allebei twee significante cijfers hebben. De grootte zit in de macht van tien, niet in het aantal cijfers.
  • B (juist): Klopt: het aantal significante cijfers laat zien hoe nauwkeurig er gemeten is. 4,52 m is tot op de centimeter gemeten, 4,5 m maar tot op tien centimeter.
  • C: Koos je eenheid? Een eenheid omrekenen verandert het aantal significante cijfers niet. 4,52 m = 452 cm, nog steeds drie cijfers.
  • D: Koos je aantal metingen? Ook met één meting heb je een aantal significante cijfers. Ze gaan over de nauwkeurigheid van die meting.

Onthoud: Significante cijfers = nauwkeurigheid.

Twee leerlingen wegen hetzelfde pak. De een gebruikt een oude weegschaal met alleen hele kilogrammen en schrijft "3 kg". De ander gebruikt een digitale weegschaal die tienden laat zien en schrijft "3,0 kg". Hun docent zegt dat de tweede meting meer zegt, ook al lijkt het hetzelfde getal.

3. Waarom is 3,0 kg een ander meetresultaat dan 3 kg?

  1. 3,0 kg is tot op een tiende kilogram gemeten
  2. 3,0 kg is zwaarder dan 3 kg
  3. 3 kg is nauwkeuriger omdat er minder cijfers staan
  4. Er is geen verschil, de nul doet er niet toe
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: 3,0 kg heeft twee significante cijfers en is tot op 0,1 kg nauwkeurig gemeten. Bij 3 kg kan het ook 2,6 of 3,4 kg zijn geweest.
  • B: Koos je zwaarder? De waarde is hetzelfde. Het verschil zit in hoe nauwkeurig er gemeten is.
  • C: Koos je 3 kg nauwkeuriger? Het is precies andersom: minder cijfers betekent minder nauwkeurig.
  • D: Koos je geen verschil? Een nul achter de komma telt wel mee: hij laat zien dat er tot op een tiende is gemeten en dat het tiende precies 0 was.

Onthoud: Nul achter de komma telt.

Een leerling meet met een meetwiel de lengte van een atletiekbaan en vindt 1200 m. Het meetwiel is tot op tien meter nauwkeurig. Haar docent zegt dat "1200 m" niet laat zien hoe nauwkeurig ze gemeten heeft, en dat ze het anders moet opschrijven.

4. Waarom is "1200 m" onduidelijk, en hoe schrijf je het met precies drie significante cijfers?

  1. Onduidelijke nullen; schrijf 1,20 · 10³ m
  2. Het heeft altijd vier cijfers; schrijf 1200,0 m
  3. Het heeft altijd twee cijfers; schrijf 12 · 10² m
  4. Het is duidelijk; schrijf gewoon 1200 m
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: bij 1200 weet je niet of de twee nullen gemeten zijn of alleen plaatsvervangers. Met wetenschappelijke notatie maak je het duidelijk: 1,20·10³ m heeft drie significante cijfers.
  • B: Koos je 1200,0 m? Dat heeft vijf significante cijfers. Je wilt er drie, en dat lukt alleen met een macht van tien.
  • C: Koos je 12 · 10²? Dat heeft twee significante cijfers, en het is ook geen nette wetenschappelijke notatie.
  • D: Koos je duidelijk? Juist niet: 1200 kan twee, drie of vier significante cijfers hebben. Daarom gebruik je een macht van tien.

Onthoud: Onduidelijk? Gebruik ·10ⁿ.

Oefen de andere 24 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Natuurkunde HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app