Slagio

Leren › Natuurkunde HAVO › Domein A: Vaardigheden

Grootheden en eenheden

Je onderscheidt grootheden en eenheden, rekent met SI-basiseenheden, voorvoegsels en machten van tien, rekent eenheden om (ook oppervlakte en volume) en controleert formules en antwoorden met de eenheden.

Oefen alle 28 vragenOpen in de app

Samenvatting

Natuurkunde rekent met meetwaarden, en een getal zonder eenheid is op het examen een verloren punt. Je leert het verschil tussen een grootheid en een eenheid, welke SI-eenheden je in formules gebruikt, hoe je met voorvoegsels en machten van tien werkt, hoe je eenheden omrekent en hoe je met de eenheden zelf een fout in je berekening vindt.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
Grootheid / eenheidwat je meet / waarin je het uitdrukt
SI-basiseenhedenm, kg, s, A, K, mol, cd
Voorvoegselsn 10⁻⁹, µ 10⁻⁶, m 10⁻³, k 10³, M 10⁶, G 10⁹
Wetenschappelijke notatieéén cijfer vóór de komma × macht van tien
Omrekenenkm/h ÷ 3,6 = m/s; 1 m² = 10⁴ cm²; 1 L = 10⁻³ m³
Afgeleide eenhedenN = kg·m/s², J = kg·m²/s²
1Grootheid, eenheid en symbool

Een grootheid is iets wat je kunt meten, zoals massa, tijd of vermogen. Een eenheid is de maat waarin je het uitdrukt: kilogram, seconde, watt. Elke grootheid heeft een symbool: m voor massa, t voor tijd, P voor vermogen. In "m = 5,0 kg" is m het symbool, 5,0 de getalwaarde en kg de eenheid.

Schrijf bij een antwoord altijd de eenheid. "De lengte is 3,0" kan 3,0 mm of 3,0 km zijn. Let ook op letters die dubbel voorkomen: W is het symbool van de eenheid watt, maar wordt ook gebruikt voor arbeid. Een kWh is een vermogen maal een tijd, en dus een eenheid van energie.

m=5,0kgsymboolvan de grootheidgetalwaarde2 significante cijferseenheidkilogramgrootheid: massazonder eenheid geen meetwaarde
Een meetwaarde bestaat uit een grootheid met een symbool, een getal en een eenheid. De grootheid is wat je meet (massa), de eenheid waarin (kilogram). Vergeet de eenheid nooit: 5,0 zonder kg kan net zo goed 5,0 gram of 5,0 ton zijn.
Onthoud: grootheid = wat je meet, eenheid = waarin. Geen antwoord zonder eenheid.
2SI-basiseenheden

Wetenschappers over de hele wereld gebruiken hetzelfde stelsel: het SI. De SI-basiseenheden die je het meest gebruikt zijn de meter (lengte), de kilogram (massa), de seconde (tijd), de ampère (stroomsterkte) en de kelvin (temperatuur). Let op: bij massa zit er al een voorvoegsel in de basiseenheid.

Andere eenheden zijn daaruit opgebouwd. De newton is kg·m/s², omdat F = m · a. Vul je in een formule alles in SI-eenheden in, dan komt het antwoord vanzelf in de juiste SI-eenheid uit. Met 250 g in plaats van 0,250 kg wordt je kracht duizend keer te groot. Temperatuur in kelvin: T = t + 273.

°CK-2730absoluut nulpunt0273water bevriest100373water kooktT (K) = t (°C) + 273
De SI-eenheid van temperatuur is de kelvin. De schaal begint bij het absolute nulpunt, het koudste dat kan: 0 K = −273 °C. Een stap van 1 K is even groot als 1 °C, dus T (K) = t (°C) + 273. Kelvin is een van de zeven SI-basiseenheden, naast onder andere meter, kilogram en seconde.
Onthoud: reken in formules met m, kg, s, A en K. Dan komt de eenheid vanzelf goed.
3Voorvoegsels

Een voorvoegsel voor een eenheid staat voor een macht van tien. De belangrijkste: nano (n) 10⁻⁹, micro (µ) 10⁻⁶, milli (m) 10⁻³, kilo (k) 10³, mega (M) 10⁶ en giga (G) 10⁹. Zo is 5,0 µs = 5,0·10⁻⁶ s en 3,5 MW = 3,5·10⁶ W.

Let op hoofdletters: M (mega) en m (milli) schelen een factor 10⁹. Wil je lengtes met verschillende voorvoegsels vergelijken, zet ze dan eerst allemaal om naar meter. 450 nm = 4,5·10⁻⁷ m is kleiner dan 4,5 µm = 4,5·10⁻⁶ m.

10⁻⁹nano n10⁻⁶micro µ10⁻³milli m1(geen)10³kilo k10⁶mega M10⁹giga GatoombacteriemiermensNederlandaardeelke stap van drie machten = factor 1000lengte in meter
Voorvoegsels maken heel grote en heel kleine getallen hanteerbaar. Elke stap op deze lijn is een factor 1000. Let op hoofdletters: M (mega, 10⁶) en m (milli, 10⁻³) schelen een factor 10⁹. Een atoom is ongeveer 0,1 nm, de aarde 13 Mm groot.
Onthoud: n, µ, m, k, M, G = 10⁻⁹, 10⁻⁶, 10⁻³, 10³, 10⁶, 10⁹. Binas tabel 2.
4Machten van tien

Heel grote en kleine getallen schrijf je in wetenschappelijke notatie: één cijfer (1 tot en met 9) vóór de komma, maal een macht van tien. 0,00052 m wordt 5,2·10⁻⁴ m, 52 000 m wordt 5,2·10⁴ m. Bij een getal kleiner dan 1 is de macht negatief.

Rekenen met machten: bij vermenigvuldigen tel je de exponenten op, bij delen trek je ze af. (3,0·10⁸) × (2,0·10⁻³) = 6,0·10⁵, en 1,0·10⁹ / 5,0·10⁴ = 0,20·10⁵ = 2,0·10⁴. Vergelijk je getallen, kijk dan eerst naar de macht: 3·10⁻² is groter dan 9·10⁻³.

0,0005 24 plaatsen naar rechts= 5,2 · 10⁻⁴52 0004 plaatsen naar links= 5,2 · 10⁴altijd één cijfer (1-9) vóór de komma
Wetenschappelijke notatie: schrijf het getal met één cijfer vóór de komma en tel hoeveel plaatsen de komma schuift. Naar rechts (klein getal) geeft een negatieve macht, naar links (groot getal) een positieve. Bij vermenigvuldigen tel je de machten op, bij delen trek je ze af.
Onthoud: één cijfer vóór de komma. Vermenigvuldigen: exponenten optellen. Delen: aftrekken.
Examentip: typ machten van tien op je rekenmachine met de toets ×10ˣ of EXP, niet met "× 10 ^". Anders gaat het bij delen makkelijk mis, omdat de rekenmachine dan alleen door 10 deelt en de macht ergens anders gebruikt.
5Eenheden omrekenen

Snelheid reken je om met de factor 3,6: van km/h naar m/s deel je door 3,6 (72 km/h = 20 m/s), andersom vermenigvuldig je. Dat komt doordat 1 km/h = 1000 m / 3600 s.

Bij oppervlakte en volume moet je oppassen. 1 m = 100 cm, maar 1 m² = 100 × 100 = 10⁴ cm² en 1 m³ = 10⁶ cm³. Een liter is 1 dm³ = 10⁻³ m³, en een milliliter is 1 cm³ = 10⁻⁶ m³. De dichtheid van water, 1,0 g/cm³, is daardoor 1,0·10³ kg/m³: een kubieke meter water weegt 1000 kg.

1 m = 100 cm1 m² = 100 × 100 cm² = 10⁴ cm²10 × 10 cm1 dm³ = 1 L= 10⁻³ m³1 mL = 1 cm³
Bij oppervlakte moet je de omrekenfactor kwadrateren: 1 m is 100 cm, maar 1 m² is 100 × 100 = 10⁴ cm². Bij volume neem je de derde macht: 1 m³ = 10⁶ cm³. Een liter is een kubus van 1 dm, dus 10⁻³ m³.
Onthoud: km/h ÷ 3,6 = m/s. Oppervlakte: factor in het kwadraat. Volume: factor tot de derde.
6Eenheden controleren in formules

Eenheden kun je gebruiken als controle. Vul in een formule alleen de eenheden in en reken ermee alsof het getallen zijn. Bij t = √(2h / g) krijg je √(m / (m/s²)) = √(s²) = s: een tijd, dus de formule kan kloppen. Komt er voor een snelheid m/s² uit, dan weet je zeker dat er een fout in zit.

Zo vind je ook de eenheid van een nieuwe grootheid. De veerconstante in F = C · u is C = F / u, dus N/m. De joule is newton maal meter: 1 J = 1 kg·m²/s².

t = √( 2h / g )eenheden invullen:√( m / (m/s²) ) = √( s² ) = sm / (m/s²) = m · s²/m = s²komt er een tijd uit? dan kan de formule kloppen
Met eenheden controleren spoor je fouten op. Vul in een formule alleen de eenheden in en reken ze uit als getallen. Komt er voor een tijd geen seconde uit, dan zit er een fout in de formule of in je berekening. Zo zie je ook dat 1 N = 1 kg·m/s² en 1 J = 1 kg·m²/s².
Onthoud: vul eenheden in en reken ze uit. Klopt de eenheid niet, dan klopt het antwoord niet.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. In "de massa is 5,0 kg": wat is de grootheid en wat de eenheid?

  1. Grootheid 5,0, eenheid kg
  2. Grootheid kilogram, eenheid massa
  3. Grootheid massa, eenheid kilogram
  4. Grootheid massa, eenheid de 5,0
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je 5,0 als grootheid? Dat is de getalwaarde. Een grootheid is een meetbare eigenschap, zoals massa, lengte of tijd.
  • B: Koos je kilogram als grootheid? Kilogram is de eenheid, de maat die je gebruikt. De eigenschap die je meet, de massa, is de grootheid.
  • C (juist): Klopt: de grootheid is wat je meet, hier de massa. De eenheid is de maat waarin je het uitdrukt, hier de kilogram. Het getal 5,0 is de waarde.
  • D: Koos je 5,0 als eenheid? Het getal is de waarde. De eenheid is het woord of symbool erachter: kg. Samen vormen getal en eenheid de meetwaarde.

Onthoud: Grootheid = wat, eenheid = waarin.

2. Welk symbool en welke eenheid horen bij de grootheid vermogen?

  1. W, in joule (J)
  2. P, in watt (W)
  3. E, in watt (W)
  4. v, in meter per seconde
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je W in joule? W wordt soms gebruikt voor arbeid, in joule. Vermogen is P, met de eenheid watt.
  • B (juist): Klopt: vermogen heeft het symbool P en de eenheid watt (W). Let op: W is hier het symbool van de eenheid, niet van de grootheid.
  • C: Koos je E in watt? E is het symbool voor energie, met de eenheid joule. Vermogen is energie per seconde: P in watt.
  • D: Koos je v? Dat is het symbool van snelheid, in m/s. Vermogen heeft het symbool P en geeft aan hoeveel energie er per seconde wordt omgezet.

Onthoud: Vermogen: P in W.

Bij een practicum meten drie leerlingen de lengte van een slinger. In hun verslagen staat: "de lengte is 3,0", "l = 30 cm" en "lengte = 0,30 m". De docent geeft de eerste leerling geen punt voor die meting, ook al heeft die precies hetzelfde gemeten als de andere twee.

3. Waarom is "de lengte is 3,0" geen volledig antwoord?

  1. Er ontbreekt een eenheid
  2. Er moeten meer significante cijfers bij
  3. Een lengte schrijf je altijd met een macht van tien
  4. Het symbool l ontbreekt
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: een getal zonder eenheid zegt niets. 3,0 mm en 3,0 km verschillen een miljoen keer. Op het examen kost een vergeten eenheid een punt.
  • B: Koos je meer significante cijfers? 3,0 heeft er al twee, en dat kan prima. Het probleem is dat de eenheid ontbreekt.
  • C: Koos je macht van tien? Die is alleen nodig bij heel grote of kleine getallen. Het probleem is de ontbrekende eenheid.
  • D: Koos je symbool? Het woord "lengte" zegt al welke grootheid het is, dus het symbool l is niet nodig. Wat ontbreekt is de eenheid.

Onthoud: Altijd een eenheid.

Op de jaarrekening van een gezin staat een verbruik van 2900 kWh, voor 30 cent per kWh. De zoon zegt dat kWh de eenheid van vermogen is, omdat er "watt" in staat. Zijn zus denkt dat het om iets anders gaat, omdat er ook "uur" in staat.

4. Welke grootheid meet de energiemaatschappij in kWh?

  1. Stroomsterkte
  2. Vermogen
  3. Energie
  4. Spanning
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je stroomsterkte? Die meet je in ampère. De rekening gaat over de energie die je in een jaar hebt gebruikt.
  • B: Koos je vermogen? Vermogen meet je in watt of kilowatt. Door met uren te vermenigvuldigen krijg je energie: hoeveel je in totaal hebt verbruikt.
  • C (juist): Klopt: een kilowattuur is een vermogen (kW) maal een tijd (h), en dat is energie. 1 kWh = 1000 W × 3600 s = 3,6·10⁶ J.
  • D: Koos je spanning? De spanning van het stopcontact is steeds 230 V. Je betaalt voor de energie, in kWh.

Onthoud: kWh = energie.

Oefen de andere 24 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Natuurkunde HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app