Leren › Nederlands HAVO › Domein D: Samenvatten
Een tekst globaal verkennen
Je krijgt snel overzicht over een tekst via titel, kopjes, opmaak en inleiding en slot, zodat je weet waar hij over gaat, wat de schrijver wil en hoe hij is opgebouwd.
- Nederlands HAVO
- CE+SE
- 25 oefenvragen
- 12 begrippen
Samenvatting
| Begrip | Kern |
|---|---|
| Globaal lezen | Snel overzicht krijgen. |
| Onderwerp | Waar de tekst over gaat. |
| Hoofdgedachte | Wat de schrijver erover zegt. |
| Doel | Wat de schrijver wil bereiken. |
| Titel, tussenkopje | Wegwijzers naar de inhoud. |
| Inleiding, kern, slot | De drie delen van de tekst. |
| Kernwoord | Een woord dat steeds terugkomt. |
| Deelonderwerp | Een onderdeel van het onderwerp. |
Begin bij de titel: die noemt meestal het onderwerp of geeft een hint. De tussenkopjes laten de opbouw zien: bij "Wat is plastic?", "Waarom is plastic een probleem?" en "Wat kunnen we eraan doen?" weet je al dat eerst wordt uitgelegd, dan het probleem komt en daarna de oplossingen. Vetgedrukte woorden zijn vaak kernbegrippen en kernwoorden die steeds terugkomen wijzen op het onderwerp. Je leest dus niet alles, maar je kijkt waar de tekst je zelf de weg wijst.
Het onderwerp is waar de tekst over gaat, bijvoorbeeld "zonnepanelen". De hoofdgedachte is wat de schrijver erover zegt, bijvoorbeeld "zonnepanelen zijn een slimme investering". Een onderwerp is dus een thema, een hoofdgedachte een uitspraak. Delen als kosten en subsidie zijn deelonderwerpen. Het doel van de schrijver (informeren of overtuigen) bepaalt hoe je de hoofdgedachte leest: een uiteenzetting legt uit, een betoog verdedigt een stelling. De inleiding noemt vaak het onderwerp en het slot de conclusie.
De opbouw van veel teksten is inleiding, kern en slot. In de inleiding staat het onderwerp, in de kern de uitwerking in argumenten of onderdelen, in het slot de conclusie. Bij een tekst met achtergrond, probleem en oplossing benoem je de delen in die volgorde. Stel jezelf drie vragen: waar gaat het over, wat wil de schrijver en hoe is de tekst opgebouwd? Verdeel je tijd: eerst enkele minuten verkennen, dan de kern noteren, dan schrijven en controleren.
Oefen alvast: 4 vragen met uitleg
1. Waarom lees je een tekst eerst globaal voordat je gaat samenvatten?
- omdat je dan alle details al onthoudt en niets meer hoeft te noteren
- je krijgt overzicht over onderwerp, doel en opbouw
- omdat de samenvatting dan meteen af is zonder nog iets op te schrijven
- omdat docenten het vaak verplicht stellen bij een examentekst
Antwoord en uitleg
- A: Koos je "omdat je dan alle details al onthoudt en niets meer..."? Dan denk je dat globaal lezen details oplevert. Je leest juist snel en let niet op alles, de details komen later aan bod.
- B (juist): Klopt: met een eerste overzicht begrijp je daarna beter wat hoofdzaak en bijzaak is.
- C: Koos je "omdat de samenvatting dan meteen af is zonder nog..."? Dan denk je dat een eerste leesronde de samenvatting vervangt. Je legt alleen de basis, en moet daarna nog kernpunten vinden en opschrijven.
- D: Koos je "omdat docenten het vaak verplicht stellen bij een..."? Dan denk je dat het een vorm is. Globaal lezen helpt echt om de tekst te begrijpen, en het bespaart tijd bij het verdere werk.
Onthoud: Eerst overzicht.
Een artikel heeft de kopjes: "Wat is plastic?", "Waarom is plastic een probleem?", "Wat kunnen we eraan doen?"
2. Wat leer je uit alleen deze kopjes?
- de volledige argumenten van de schrijver over plastic
- dat de tekst een verhaal is met een spannende afloop
- de opbouw: eerst uitleg, dan het probleem, daarna oplossingen
- dat de schrijver tegen plastic is zonder dat dat nog verder uitleg nodig heeft
Antwoord en uitleg
- A: Koos je "de volledige argumenten van de schrijver over..."? Dan denk je dat kopjes alle argumenten bevatten. Ze geven alleen de opbouw aan, de argumenten staan in de alinea's.
- B: Koos je "dat de tekst een verhaal is met een spannende afloop"? Dan denk je dat de kopjes een verhaal aankondigen. De vragen wijzen op een informatieve tekst, niet op een spannend verhaal.
- C (juist): Klopt: de kopjes laten de volgorde van de tekst zien voordat je de alinea's leest.
- D: Koos je "dat de schrijver tegen plastic is zonder dat dat..."? Dan denk je dat de houding vaststaat. De kopjes geven opbouw, niet de mening van de schrijver.
Onthoud: Kopjes = routekaart.
Een tekst begint met "Veel jongeren hebben een bijbaantje. Maar is dat wel verstandig?" en eindigt met "Een bijbaantje is dus alleen verstandig als je schoolresultaten niet lijden."
3. Wat leidt de eerste alinea in en welke kern geeft de laatste?
- de eerste alinea geeft al de conclusie en de laatste herhaalt alleen de vraag
- de eerste alinea leidt het onderwerp in en stelt een vraag; de laatste geeft een voorwaardelijke conclusie
- beide alinea's noemen dezelfde bewering zonder verschil
- de eerste alinea noemt de bronnen en de laatste een nieuw onderwerp
Antwoord en uitleg
- A: Koos je "de eerste alinea geeft al de conclusie en de..."? Dan denk je dat de volgorde omgedraaid is. De vraag staat vooraan en het antwoord achteraan, dus de eerste alinea geeft de conclusie niet.
- B (juist): Klopt: de vraag aan het begin wordt aan het eind beantwoord met een voorwaarde.
- C: Koos je "beide alinea's noemen dezelfde bewering zonder..."? Dan denk je dat de twee gelijk zijn. De eerste stelt een vraag, de tweede beantwoordt hem met een voorwaarde.
- D: Koos je "de eerste alinea noemt de bronnen en de laatste een..."? Dan denk je dat bronnen en een nieuw onderwerp erin staan. Geen van beide staat in de fragmenten, de alinea's gaan over het bijbaantje.
Onthoud: Vraag en antwoord.
Een tekst gaat uitgebreid over de geschiedenis van de fiets, de soorten fietsen en fietsonderhoud. Op het eind staat: "Wie regelmatig onderhoud pleegt, heeft langer plezier van zijn fiets."
4. Wat is het hoofdonderwerp en wat is de hoofdgedachte?
- hoofdonderwerp: de geschiedenis; hoofdgedachte: de soorten fietsen
- hoofdonderwerp en hoofdgedachte zijn allebei "de fiets"
- hoofdonderwerp: onderhoud; hoofdgedachte: de geschiedenis
- hoofdonderwerp: de fiets; hoofdgedachte: onderhoud verlengt het plezier
Antwoord en uitleg
- A: Koos je "hoofdonderwerp: de geschiedenis; hoofdgedachte: de..."? Dan denk je dat een deelonderwerp het hoofdonderwerp is. De geschiedenis is een onderdeel, het hoofdonderwerp is de fiets als geheel.
- B: Koos je "hoofdonderwerp en hoofdgedachte zijn allebei de..."? Dan denk je dat ze gelijk zijn. De hoofdgedachte is een uitspraak, het onderwerp een thema.
- C: Koos je "hoofdonderwerp: onderhoud; hoofdgedachte: de..."? Dan denk je dat het omgedraaid is. Onderhoud is een deelonderwerp dat de hoofdgedachte draagt, het hoofdonderwerp is breder.
- D (juist): Klopt: de fiets is het thema, de uitspraak in het slot is de hoofdgedachte.
Onthoud: Thema en uitspraak.
Verder in Nederlands HAVO
- Een tekst reviseren op commentaarJe leest commentaar van een lezer, bepaalt wat het belangrijkste is, past je tekst gericht aan en controleert daarna het geheel.
- Kernzinnen en hoofdpunten per alinea vindenJe vindt per alinea de kernzin, scheidt hoofdzaak van bijzaak (voorbeelden, details, herhaling) en formuleert zelf de kern als die er niet…
Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app