Slagio

Leren › Nederlands HAVO › Domein D: Samenvatten

Een tekst globaal verkennen

Je krijgt snel overzicht over een tekst via titel, kopjes, opmaak en inleiding en slot, zodat je weet waar hij over gaat, wat de schrijver wil en hoe hij is opgebouwd.

Oefen alle 25 vragenOpen in de app

Samenvatting

Wie een tekst gaat samenvatten, begint niet te schrijven maar te verkennen. Bij globaal lezen kijk je naar titel, kopjes, opmaak, inleiding en slot en weet je in korte tijd waar de tekst over gaat, wat de schrijver wil en hoe hij is opgebouwd.
Begrippenlijst
BegripKern
Globaal lezenSnel overzicht krijgen.
OnderwerpWaar de tekst over gaat.
HoofdgedachteWat de schrijver erover zegt.
DoelWat de schrijver wil bereiken.
Titel, tussenkopjeWegwijzers naar de inhoud.
Inleiding, kern, slotDe drie delen van de tekst.
KernwoordEen woord dat steeds terugkomt.
DeelonderwerpEen onderdeel van het onderwerp.
1Wegwijzers: titel, kopjes en opmaak

Begin bij de titel: die noemt meestal het onderwerp of geeft een hint. De tussenkopjes laten de opbouw zien: bij "Wat is plastic?", "Waarom is plastic een probleem?" en "Wat kunnen we eraan doen?" weet je al dat eerst wordt uitgelegd, dan het probleem komt en daarna de oplossingen. Vetgedrukte woorden zijn vaak kernbegrippen en kernwoorden die steeds terugkomen wijzen op het onderwerp. Je leest dus niet alles, maar je kijkt waar de tekst je zelf de weg wijst.

Titel: het onderwerp of een hint Tussenkopjeslaten de opbouw zien Vetgedrukte woordenwijzen op kernbegrippen Eerste en laatste alineaonderwerp, doel en conclusie
Vier wegwijzers voor globaal lezen: titel, tussenkopjes, vetgedrukte woorden en de eerste en laatste alinea.
Onthoud: globaal lezen betekent selectief kijken, niet alles woord voor woord lezen.
2Onderwerp en hoofdgedachte

Het onderwerp is waar de tekst over gaat, bijvoorbeeld "zonnepanelen". De hoofdgedachte is wat de schrijver erover zegt, bijvoorbeeld "zonnepanelen zijn een slimme investering". Een onderwerp is dus een thema, een hoofdgedachte een uitspraak. Delen als kosten en subsidie zijn deelonderwerpen. Het doel van de schrijver (informeren of overtuigen) bepaalt hoe je de hoofdgedachte leest: een uiteenzetting legt uit, een betoog verdedigt een stelling. De inleiding noemt vaak het onderwerp en het slot de conclusie.

Onderwerp: zonnepanelenDeelonderwerpen: kosten, subsidie Hoofdgedachte"Zonnepanelen zijn een slimme investering." Onderwerp = thema, hoofdgedachte = uitspraak
Het onderwerp is het thema; de hoofdgedachte is wat de schrijver erover zegt. Deelonderwerpen zijn onderdelen van het onderwerp.
3Opbouw en aanpak

De opbouw van veel teksten is inleiding, kern en slot. In de inleiding staat het onderwerp, in de kern de uitwerking in argumenten of onderdelen, in het slot de conclusie. Bij een tekst met achtergrond, probleem en oplossing benoem je de delen in die volgorde. Stel jezelf drie vragen: waar gaat het over, wat wil de schrijver en hoe is de tekst opgebouwd? Verdeel je tijd: eerst enkele minuten verkennen, dan de kern noteren, dan schrijven en controleren.

1 Globaal lezen: onderwerp, doel, opbouw 2 Kern noteren 3 Samenvatting schrijven 4 Controleren
De aanpak voor een samenvatting: eerst globaal lezen, dan de kern noteren, dan schrijven en tot slot controleren.
Tip: schrijf na het globaal lezen in één zin het onderwerp en in één zin de hoofdgedachte op. Kun je dat niet, lees dan de inleiding en het slot nog eens.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Waarom lees je een tekst eerst globaal voordat je gaat samenvatten?

  1. omdat je dan alle details al onthoudt en niets meer hoeft te noteren
  2. je krijgt overzicht over onderwerp, doel en opbouw
  3. omdat de samenvatting dan meteen af is zonder nog iets op te schrijven
  4. omdat docenten het vaak verplicht stellen bij een examentekst
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je "omdat je dan alle details al onthoudt en niets meer..."? Dan denk je dat globaal lezen details oplevert. Je leest juist snel en let niet op alles, de details komen later aan bod.
  • B (juist): Klopt: met een eerste overzicht begrijp je daarna beter wat hoofdzaak en bijzaak is.
  • C: Koos je "omdat de samenvatting dan meteen af is zonder nog..."? Dan denk je dat een eerste leesronde de samenvatting vervangt. Je legt alleen de basis, en moet daarna nog kernpunten vinden en opschrijven.
  • D: Koos je "omdat docenten het vaak verplicht stellen bij een..."? Dan denk je dat het een vorm is. Globaal lezen helpt echt om de tekst te begrijpen, en het bespaart tijd bij het verdere werk.

Onthoud: Eerst overzicht.

Een artikel heeft de kopjes: "Wat is plastic?", "Waarom is plastic een probleem?", "Wat kunnen we eraan doen?"

2. Wat leer je uit alleen deze kopjes?

  1. de volledige argumenten van de schrijver over plastic
  2. dat de tekst een verhaal is met een spannende afloop
  3. de opbouw: eerst uitleg, dan het probleem, daarna oplossingen
  4. dat de schrijver tegen plastic is zonder dat dat nog verder uitleg nodig heeft
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je "de volledige argumenten van de schrijver over..."? Dan denk je dat kopjes alle argumenten bevatten. Ze geven alleen de opbouw aan, de argumenten staan in de alinea's.
  • B: Koos je "dat de tekst een verhaal is met een spannende afloop"? Dan denk je dat de kopjes een verhaal aankondigen. De vragen wijzen op een informatieve tekst, niet op een spannend verhaal.
  • C (juist): Klopt: de kopjes laten de volgorde van de tekst zien voordat je de alinea's leest.
  • D: Koos je "dat de schrijver tegen plastic is zonder dat dat..."? Dan denk je dat de houding vaststaat. De kopjes geven opbouw, niet de mening van de schrijver.

Onthoud: Kopjes = routekaart.

Een tekst begint met "Veel jongeren hebben een bijbaantje. Maar is dat wel verstandig?" en eindigt met "Een bijbaantje is dus alleen verstandig als je schoolresultaten niet lijden."

3. Wat leidt de eerste alinea in en welke kern geeft de laatste?

  1. de eerste alinea geeft al de conclusie en de laatste herhaalt alleen de vraag
  2. de eerste alinea leidt het onderwerp in en stelt een vraag; de laatste geeft een voorwaardelijke conclusie
  3. beide alinea's noemen dezelfde bewering zonder verschil
  4. de eerste alinea noemt de bronnen en de laatste een nieuw onderwerp
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je "de eerste alinea geeft al de conclusie en de..."? Dan denk je dat de volgorde omgedraaid is. De vraag staat vooraan en het antwoord achteraan, dus de eerste alinea geeft de conclusie niet.
  • B (juist): Klopt: de vraag aan het begin wordt aan het eind beantwoord met een voorwaarde.
  • C: Koos je "beide alinea's noemen dezelfde bewering zonder..."? Dan denk je dat de twee gelijk zijn. De eerste stelt een vraag, de tweede beantwoordt hem met een voorwaarde.
  • D: Koos je "de eerste alinea noemt de bronnen en de laatste een..."? Dan denk je dat bronnen en een nieuw onderwerp erin staan. Geen van beide staat in de fragmenten, de alinea's gaan over het bijbaantje.

Onthoud: Vraag en antwoord.

Een tekst gaat uitgebreid over de geschiedenis van de fiets, de soorten fietsen en fietsonderhoud. Op het eind staat: "Wie regelmatig onderhoud pleegt, heeft langer plezier van zijn fiets."

4. Wat is het hoofdonderwerp en wat is de hoofdgedachte?

  1. hoofdonderwerp: de geschiedenis; hoofdgedachte: de soorten fietsen
  2. hoofdonderwerp en hoofdgedachte zijn allebei "de fiets"
  3. hoofdonderwerp: onderhoud; hoofdgedachte: de geschiedenis
  4. hoofdonderwerp: de fiets; hoofdgedachte: onderhoud verlengt het plezier
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je "hoofdonderwerp: de geschiedenis; hoofdgedachte: de..."? Dan denk je dat een deelonderwerp het hoofdonderwerp is. De geschiedenis is een onderdeel, het hoofdonderwerp is de fiets als geheel.
  • B: Koos je "hoofdonderwerp en hoofdgedachte zijn allebei de..."? Dan denk je dat ze gelijk zijn. De hoofdgedachte is een uitspraak, het onderwerp een thema.
  • C: Koos je "hoofdonderwerp: onderhoud; hoofdgedachte: de..."? Dan denk je dat het omgedraaid is. Onderhoud is een deelonderwerp dat de hoofdgedachte draagt, het hoofdonderwerp is breder.
  • D (juist): Klopt: de fiets is het thema, de uitspraak in het slot is de hoofdgedachte.

Onthoud: Thema en uitspraak.

Oefen de andere 21 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Nederlands HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app