Slagio

Leren › Nederlands HAVO › Domein F: Literatuur

Literatuurgeschiedenis in hoofdlijnen

Je kent de hoofdlijnen van de literatuurgeschiedenis (van Middeleeuwen tot postmodernisme), herkent bij een fragment de stroming en legt uit hoe stromingen op elkaar reageren.

Oefen alle 27 vragenOpen in de app

Samenvatting

De literatuurgeschiedenis is een rij stromingen die op elkaar volgen en vaak op elkaar reageren. Je kent de hoofdlijnen (van Middeleeuwen tot postmodernisme), herkent bij een fragment de stroming aan zijn kenmerken en legt uit waarom een stroming anders is dan de vorige. Jaartallen zijn bijzaak, kenmerken en volgorde hoofdzaak.
Begrippenlijst
BegripKern
MiddeleeuwenGeloof, ridderlijkheid, les.
Renaissance, barokKlassieke cultuur; pracht en vergankelijkheid.
VerlichtingRede en nut.
RomantiekGevoel, natuur, verlangen.
RealismeNuchtere werkelijkheid.
Naturalisme, determinismeErfelijkheid en milieu bepalen.
ModernismeExperiment, versplintering.
PostmodernismeSpel met vorm en lezer.
1Van de Middeleeuwen tot de Romantiek

In de Middeleeuwen draait literatuur om geloof, ridderlijkheid en een les voor het leven: "Wie goed leeft, vindt na de dood de poort open." De Renaissance en Gouden Eeuw (16e en 17e eeuw) tonen belangstelling voor klassieke voorbeelden en voor de mens, en de barok kent pracht en vergankelijkheid: "de koning en de bedelaar worden beiden stof". De Verlichting (18e eeuw) stelt rede, verstand en nuttige deugden centraal: opvoeding tot een redelijk burger. De Romantiek (begin 19e eeuw) reageert daarop met gevoel, natuur en verlangen naar vroeger. Zo ontstaat een reactie: gevoel tegenover rede.

Middel-eeuwenVerlich-tingRealismeModer-nismeGoudenEeuwRomantiekNatura-lismePost-modernisme tot 150018e eeuw19e eeuw20e eeuw
De stromingen op een tijdlijn: Middeleeuwen, Gouden Eeuw, Verlichting, Romantiek, Realisme, Naturalisme, Modernisme en Postmodernisme, met de eeuwen waarin ze vooral spelen.
Onthoud: elke stroming reageert vaak op de vorige. De Romantiek zet gevoel tegenover de rede van de Verlichting.
2Realisme en naturalisme

Het realisme (midden 19e eeuw) reageert op de Romantiek: het toont de alledaagse werkelijkheid nuchter. "Voor twaalf uur arbeid kreeg hij acht gulden in de week; een kachel was er niet" laat sociale misstanden zien zonder commentaar van de verteller. Het naturalisme (eind 19e eeuw) gaat een stap verder met determinisme: de mens wordt bepaald door erfelijkheid en milieu. "Piet kon er niets aan doen": zijn lot ligt vast door zijn voorouders en achterbuurt. Realisme toont, naturalisme verklaart. In het naturalisme is de mens dus geen vrije keuzemaker maar een slachtoffer van zijn afkomst.

VerlichtingRomantiekRealismeNaturalisme redeen nutgevoel enverlangennuchterewerkelijkheiderfelijkheiden milieu gevoel tegenrede?werkelijkheidtegen gevoelmens alsbepaalddeterminismeals eind Pijlen: elke stroming reageert op de vorigeRealisme toont, naturalisme verklaart
Vier stromingen die op elkaar reageren: de Romantiek zet gevoel tegenover de rede van de Verlichting, het realisme de werkelijkheid tegenover gevoel en het naturalisme voegt determinisme toe.
Zijn vader was een drinker geweesten zijn grootvader ook. Piet kon erniets aan doen dat zijn handenbeefden zodra hij een kroeg rook:het milieu van de achterbuurt enhet bloed van zijn vooroudershadden hem gemaakt tot wat hij was. erfelijkheid:vader, opamilieu:achterbuurtgevolg:geen keuze Determinisme: afkomst en omgeving bepalen het lot.Piet wordt niet verweten, hij is een slachtoffer.Dat onderscheidt naturalisme van realisme.
Naturalisme en determinisme in een fragment met aanwijzingen: erfelijkheid (vader en grootvader), milieu (de achterbuurt) en het gevolg dat Piet geen vrije keuze heeft.
3Modernisme en postmodernisme

Het modernisme (begin 20e eeuw) experimenteert met vorm en toont een versplinterde ervaring: "tram / gezichten / een raam dat mij terugkaatst / de stad is stuk". De gebroken vorm weerspiegelt de gebroken ervaring van de stad. Het postmodernisme (vanaf ongeveer 1970) speelt met de vorm en met de lezer: een verteller die zegt dat hij iets zegt, verwijst naar zichzelf en naar andere teksten, vaak met ironie. Het verschil: het modernisme zoekt betekenis in versplintering, het postmodernisme speelt met de tekst zelf. Bij een vraag over een fragment noem je de stroming, een kenmerk uit het fragment en, waar kan, de reactie op de vorige stroming.

ModernismePostmodernisme gebroken ervaringvorm = gebroken wereldspel met de lezerverwijst naar zichzelf betekenis in versplinteringironie en verwijzingen
Modernisme tegenover postmodernisme: het modernisme toont een gebroken ervaring in een gebroken vorm, het postmodernisme speelt ironisch met de tekst en de lezer.
Tip: herken een stroming aan twee dingen: een kenmerk in het fragment (gevoel, nuchtere feiten, determinisme, versplintering, spel) en de plaats in de volgorde. Weet je het jaartal niet, dan helpt de volgorde je verder.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

Fragment A: "De ridder knielde bij het kruis en bad: God, geef mij kracht om de weduwe te beschermen. Zo sprak hij, terwijl zijn zwaard rustte op zijn knie. Wie goed leeft, zo leert dit verhaal, vindt na de dood de poort open."

1. Welke stroming past het best bij fragment A?

  1. Romantiek, omdat er een gebed is
  2. Middeleeuwen
  3. Realisme, omdat een ridder wordt beschreven
  4. Modernisme, omdat de tekst kort is
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je "Romantiek, omdat er een gebed is"? Dan denk je dat gevoel hier de kern is. Het fragment draait om geloof en een les, dat past bij de Middeleeuwen.
  • B (juist): Klopt: een ridder, een gebed en een les over het hiernamaals zijn typisch voor de middeleeuwse literatuur.
  • C: Koos je "Realisme, omdat een ridder wordt beschreven"? Dan denk je dat een beschrijving realistisch is. Er is geen alledaagse werkelijkheid, maar een ideaal van ridderlijkheid en geloof.
  • D: Koos je "Modernisme, omdat de tekst kort is"? Dan denk je dat korte tekst modern is. Er is geen experiment, maar een traditionele les.

Onthoud: Ridder en geloof.

Fragment A: "De ridder knielde bij het kruis en bad: God, geef mij kracht om de weduwe te beschermen. Zo sprak hij, terwijl zijn zwaard rustte op zijn knie. Wie goed leeft, zo leert dit verhaal, vindt na de dood de poort open."

2. Welk kenmerk van fragment A is typisch voor de Middeleeuwen?

  1. de aandacht voor de individuele gevoelens van de ridder
  2. de kritiek op sociale misstanden in de samenleving
  3. de spot met de verteller en de lezer
  4. de nadruk op geloof en een les over een goed leven
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je "de aandacht voor de individuele gevoelens van de..."? Dan denk je dat het om individuele gevoelens gaat. Dat is later (Romantiek), hier staat de les centraal, en het ideaal van de ridder.
  • B: Koos je "de kritiek op sociale misstanden in de samenleving"? Dan denk je dat het om sociale kritiek gaat. Dat is realisme, hier staat een religieuze les.
  • C: Koos je "de spot met de verteller en de lezer"? Dan denk je dat het ironisch is. Dat is postmodern, hier is de toon ernstig.
  • D (juist): Klopt: veel middeleeuwse teksten willen leren hoe je goed leeft met het oog op het hiernamaals.

Onthoud: Les en geloof.

Fragment B: "Mijnheer De Wijze sprak tot zijn dochter over de nuttige deugden van arbeid en verstand. Wie redelijk handelt, zo betoogde hij, wordt een nuttig burger. Zij beloofde zijn lessen ter harte te nemen en las die avond een boek over zuinigheid."

3. Wat is het opvoedkundige doel van fragment B en waarom past dat bij de Verlichting?

  1. de lezer laten dromen over vroeger, want de Verlichting vereert het verleden
  2. de lezer schokken met de armoede, want de Verlichting is sociaal
  3. leren redelijk en nuttig te handelen
  4. de lezer laten twijfelen aan de verteller, want de Verlichting is ironisch
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je "de lezer laten dromen over vroeger, want de..."? Dan denk je dat het om nostalgie gaat. Dat is de Romantiek, de Verlichting kijkt naar rede en vooruitgang.
  • B: Koos je "de lezer schokken met de armoede, want de..."? Dan denk je dat het om armoede gaat. Dat is realisme, hier gaat het om deugd en verstand.
  • C (juist): Klopt: opvoeding tot een redelijk burger sluit aan bij het ideaal van de Verlichting.
  • D: Koos je "de lezer laten twijfelen aan de verteller, want de..."? Dan denk je dat twijfel het doel is. Dat is postmodern, hier is de les duidelijk.

Onthoud: Opvoeden met rede.

Fragment D: "O, wanneer ik dwaal door het zachte avondlicht, voel ik mijn hart zwellen van verlangen naar vroeger. De bomen fluisteren mij oude liederen en ik, eenzame, geef mij over aan hun treurige zoetheid." Fragment B: "Mijnheer De Wijze sprak tot zijn dochter over de nuttige deugden van arbeid en verstand. Wie redelijk handelt, zo betoogde hij, wordt een nuttig burger. Zij beloofde zijn lessen ter harte te nemen en las die avond een boek over zuinigheid."

4. Fragment B (Verlichting) en D (Romantiek) verschillen. Welk verschil is kenmerkend?

  1. B vertrouwt op gevoel en D op rede
  2. B en D zijn allebei gericht op sociale misstanden
  3. B en D hebben dezelfde stroming
  4. B op rede en nut, D op gevoel
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je "B vertrouwt op gevoel en D op rede"? Dan denk je dat het omgekeerd is. B preekt rede en D toont gevoel, dus dit klopt niet.
  • B: Koos je "B en D zijn allebei gericht op sociale misstanden"? Dan denk je dat beide sociaal kritisch zijn. Dat is realisme, geen van beide fragmenten gaat over armoede.
  • C: Koos je "B en D hebben dezelfde stroming"? Dan denk je dat ze gelijk zijn. Ze verschillen sterk in toon en thema, dus ze hebben een andere stroming.
  • D (juist): Klopt: de Romantiek reageert op de Verlichting door gevoel en verlangen centraal te stellen.

Onthoud: Gevoel of rede.

Oefen de andere 23 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Nederlands HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app