Leren › Nederlands HAVO › Domein F: Literatuur
Stijlfiguren en poëzie
Je herkent stijlfiguren zoals metafoor, vergelijking, personificatie, hyperbool en ironie, en je beschrijft rijm, enjambement en de opbouw van een gedicht, met het effect ervan.
- Nederlands HAVO
- SE
- 25 oefenvragen
- 12 begrippen
Samenvatting
| Begrip | Kern |
|---|---|
| Metafoor, vergelijking | Beeldspraak zonder en met "als". |
| Personificatie | Dingen krijgen menselijke trekken. |
| Hyperbool, understatement | Overdrijven en verzwakken. |
| Ironie, retorische vraag | Tegendeel zeggen; vraag zonder antwoord. |
| Alliteratie, assonantie | Zelfde beginklank, zelfde klinker. |
| Rijm, enjambement | Gelijke klank; doorlopende zin. |
| Sonnet | Veertien regels. |
Een metafoor stelt twee dingen gelijk zonder "als": "Het examen is een berg". Met "als" of "zoals" wordt het een vergelijking: "ik sta er als een mier aan de voet van". Bij personificatie krijgt een ding menselijke eigenschappen: "de bomen bogen diep, alsof ze iets wilden vragen". Een hyperbool overdrijft ("Honderd keer had hij dit hoofdstuk al gelezen"), een understatement maakt iets kleiner ("Dat is niet helemaal ideaal" na een ramp), een eufemisme verzacht ("heengegaan") en ironie zegt het tegendeel van wat bedoeld wordt ("Wat een prachtig weer" bij binnenwaaiende regen). Noem altijd ook het effect: ironie levert humor of wrangheid op.
Alliteratie herhaalt dezelfde beginklank ("Woeste wolken wiegen waterig weg"), assonantie dezelfde klinker. Bij rijm klinken de laatste klanken van versregels gelijk. Het rijmschema schrijf je met letters. Gepaard rijm is aabb (kust/rust, toe/moe), gekruist rijm abab (straat/zacht/gaat/nacht: 1 en 3, 2 en 4) en omarmend rijm abba (regen/mist/wist/zwegen: de buitenste regels omarmen de binnenste). Poëzie hoeft niet te rijmen; rijm geeft vorm en klank, en de volgorde van de rijmen verandert het ritme.
Bij een enjambement loopt een zin door over het einde van de regel: "Hij zocht tussen de boeken een / antwoord dat er niet was". De lezer moet doorlezen, het tempo verschuift en het woord na de regelovergang valt op. Dat verschilt van een regel die met een punt eindigt. Gedichten zijn opgebouwd uit strofen. Een sonnet telt veertien regels: twee kwatrijnen van vier regels (samen acht) en twee terzinen van drie regels (samen zes). Een retorische vraag stelt een vraag zonder antwoord te verwachten ("Wie wil dat nu niet?") en een antithese zet twee tegenover elkaar ("hoe meer je haast hebt, hoe langzamer het gaat").
Oefen alvast: 4 vragen met uitleg
Fragment 1: "'Het examen is een berg,' zei hij. 'En ik sta er als een mier aan de voet van.' Zijn zus lachte: 'Fijn, dan heb je tenminste uitzicht.' Buiten huilde de wind om het huis en de bomen bogen diep, alsof ze iets wilden vragen. Honderd keer had hij dit hoofdstuk al gelezen."
1. Welke stijlfiguur is "Het examen is een berg"?
- vergelijking, omdat er twee dingen worden vergeleken
- metafoor
- personificatie, omdat het examen iets lijkt te doen
- hyperbool, omdat het een overdrijving is
Antwoord en uitleg
- A: Koos je "vergelijking, omdat er twee dingen worden vergeleken"? Dan denk je dat elke vergelijking een vergelijking is. Zonder "als" of "zoals" is het een metafoor, met een directe gelijkstelling.
- B (juist): Klopt: het examen wordt zonder "als" gelijkgesteld aan een berg.
- C: Koos je "personificatie, omdat het examen iets lijkt te doen"? Dan denk je dat het examen menselijk wordt. Het examen wordt een berg genoemd, niet een mens.
- D: Koos je "hyperbool, omdat het een overdrijving is"? Dan denk je dat het alleen een overdrijving is. Het is een beeld waarin het examen een berg is, dat heet een metafoor.
Onthoud: Zonder als = metafoor.
Fragment 1: "'Het examen is een berg,' zei hij. 'En ik sta er als een mier aan de voet van.' Zijn zus lachte: 'Fijn, dan heb je tenminste uitzicht.' Buiten huilde de wind om het huis en de bomen bogen diep, alsof ze iets wilden vragen. Honderd keer had hij dit hoofdstuk al gelezen."
2. Welke stijlfiguur is "ik sta er als een mier aan de voet van"?
- metafoor, omdat het een beeld is
- personificatie, omdat een mier wordt genoemd
- understatement, omdat hij zichzelf klein maakt
- vergelijking
Antwoord en uitleg
- A: Koos je "metafoor, omdat het een beeld is"? Dan denk je dat elk beeld een metafoor is. Hier staat "als", dus het is een vergelijking.
- B: Koos je "personificatie, omdat een mier wordt genoemd"? Dan denk je dat een mier mensachtig wordt. Er wordt vergeleken met een mier, niet een mier die menselijk handelt.
- C: Koos je "understatement, omdat hij zichzelf klein maakt"? Dan denk je dat het een verzwakking is. Het gaat om een beeld met "als", niet om verzwakking.
- D (juist): Klopt: het gebruikt "als" om twee dingen te vergelijken.
Onthoud: Als = vergelijking.
Fragment 1: "'Het examen is een berg,' zei hij. 'En ik sta er als een mier aan de voet van.' Zijn zus lachte: 'Fijn, dan heb je tenminste uitzicht.' Buiten huilde de wind om het huis en de bomen bogen diep, alsof ze iets wilden vragen. Honderd keer had hij dit hoofdstuk al gelezen."
3. Welke stijlfiguur gebruikt de zus in "Fijn, dan heb je tenminste uitzicht" en wat bedoelt ze?
- hyperbool: ze overdrijft het uitzicht bij het examen
- understatement: ze maakt het examen kleiner dan het is
- ironie: een grapje om hem op te vrolijken
- retorische vraag: ze vraagt naar het uitzicht zonder antwoord
Antwoord en uitleg
- A: Koos je "hyperbool: ze overdrijft het uitzicht bij het examen"? Dan denk je dat ze overdrijft. Ze zegt iets anders dan ze bedoelt, dat heet ironie.
- B: Koos je "understatement: ze maakt het examen kleiner dan het..."? Dan denk je dat ze verzwakt. Ze zegt iets vrolijks bij iets zwaars, dat is ironie.
- C (juist): Klopt: ze zegt iets positiefs terwijl de situatie moeilijk is.
- D: Koos je "retorische vraag: ze vraagt naar het uitzicht..."? Dan denk je dat het een vraag is. Er staat geen vraag, dus het is ironie.
Onthoud: Anders gezegd dan bedoeld.
Gedicht 3: "Er valt een stille sneeuw op straat / het licht van de lantaarn is zacht / niemand die nog naar buiten gaat / ik loop alleen door de nacht" Gedicht 4: "De dag begon met regen / en eindigde in mist / waar niemand iets van wist / dan zij, die bleef zwegen" (rijmklanken: regen en zwegen, mist en wist).
4. Beide gedichten hebben vier regels. Hoe verschilt het rijm?
- 3 en 4 hebben allebei gepaard rijm (aabb) in vier regels
- 3 heeft geen rijm en 4 heeft wel rijm in de buitenste regels
- 3 is omarmend en 4 is gekruist, want de volgorde wisselt
- 3 om en om, 4 omarmend
Antwoord en uitleg
- A: Koos je "3 en 4 hebben allebei gepaard rijm (aabb) in vier..."? Dan denk je dat beide aabb hebben. Regel 1 rijmt in 3 met regel 3, in 4 met regel 4, dus ze verschillen.
- B: Koos je "3 heeft geen rijm en 4 heeft wel rijm in de..."? Dan denk je dat 3 niet rijmt. Straat/gaat en zacht/nacht rijmen, dus beide rijmen.
- C: Koos je "3 is omarmend en 4 is gekruist, want de volgorde..."? Dan denk je dat het omgekeerd is. 3 rijmt om en om, 4 omarmt.
- D (juist): Klopt: de volgorde van de rijmende regels verschilt.
Onthoud: Rijmschema vergelijken.
Verder in Nederlands HAVO
- Personages, thema en motiefJe karakteriseert personages (direct en indirect), herkent hun rol en ontwikkeling en legt uit hoe motieven en symbolen het thema van een…
- Literatuurgeschiedenis in hoofdlijnenJe kent de hoofdlijnen van de literatuurgeschiedenis (van Middeleeuwen tot postmodernisme), herkent bij een fragment de stroming en legt…
Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app