Slagio

Leren › Nederlands HAVO › Domein A: Leesvaardigheid

Relaties tussen tekstdelen benoemen

Je benoemt het verband tussen zinnen en alinea's: verwijzing, oorzaak en gevolg, doel en middel, standpunt en argument, algemene uitspraak en toelichting.

Oefen alle 26 vragenOpen in de app

Samenvatting

Een tekst is meer dan losse zinnen: zinnen en alinea's hangen met elkaar samen door relaties. Op het examen moet je die kunnen benoemen. In dit leerdoel leer je vijf relaties kennen: verwijzing, oorzaak-gevolg, doel-middel, standpunt-argument-subargument en algemene uitspraak-toelichting, en hoe signaalwoorden je helpen.
Begrippenlijst
BegripKern
RelatieHet verband tussen twee tekstdelen.
SignaalwoordEen woord dat het verband aangeeft, zoals daardoor of want.
VerwijswoordWijst naar iets anders in de tekst, zoals die, dit of daar.
Oorzaak-gevolgHet ene brengt het andere teweeg.
Doel-middelIets wordt gedaan om iets te bereiken.
Standpunt, argument, subargumentWat wordt verdedigd, de reden ervoor, en de reden voor die reden.
Algemene uitspraak, toelichtingEen brede bewering en de uitleg of het voorbeeld dat haar concreet maakt.
Impliciete relatieEen verband zonder signaalwoord; je leidt het af uit de betekenis.
1Verwijzing: waar wijst het woord naar?

Een verwijswoord zoals die, dit, daar of hij wijst terug (of vooruit) naar iets anders in de tekst. Een examenvraag vraagt vaak: "Waar verwijst dit woord naar?" Het antwoord kan een woord zijn, maar ook een hele zin.

1 De minister kondigdenieuwe regelsaan. 2Diemoeten de zorg goedkoper maken. controle: meervoud en betekenis passen
Het verwijswoord "Die" wijst terug naar "nieuwe regels". Controle: "Die moeten" is meervoud en past bij regels, niet bij de minister.
Onthoud: controleer bij een verwijswoord altijd getal en betekenis door het antwoord in de zin te zetten.
2Oorzaak-gevolg en doel-middel

Bij oorzaak-gevolg brengt het ene het andere teweeg: "Het regende de hele dag. De wedstrijd werd afgelast." Signaalwoorden: doordat, daardoor, waardoor. Na omdat staat de oorzaak.

Bij doel-middel zit een bedoeling achter de handeling: iemand zet een middel in om een doel te bereiken, zoals bij om te. Het verschil: bij doel-middel is er een wil, bij oorzaak-gevolg een verband tussen gebeurtenissen.

Oorzaak-gevolg het regentdaardoor wedstrijd afgelastgeen bedoeling nodig Doel-middel camera's plaatsenom te minder overlastmet een bedoeling
Links brengt de regen een gevolg teweeg, zonder bedoeling. Rechts is het plaatsen van camera's het middel, minder overlast het doel.
3Standpunt, argument en subargument

In een betoog verdedigt de schrijver een standpunt. Een argument geeft er een reden voor, vaak na want of omdat. Een subargument ondersteunt weer dat argument, bijvoorbeeld met bewijs uit een onderzoek.

StandpuntIedereen moet vroeger naar bed. want ArgumentSlaap is belangrijk voor leren. dat blijkt uit SubargumentEen proef: na een goede nacht beter.
Het standpunt wordt ondersteund door een argument; het argument wordt zelf ondersteund door een subargument (de stippellijn).
Examentip: "daarom" kan een gevolg inleiden ("Het regende. Daarom bleef ik thuis") maar ook een standpunt dat uit argumenten volgt ("Fietsen is gezond. Daarom moet de gemeente meer paden aanleggen"). Kijk naar de betekenis, niet alleen naar het signaalwoord.
4Algemene uitspraak en toelichting, en signaalwoorden

Bij een algemene uitspraak noemt de schrijver iets in het algemeen ("Sporten heeft voordelen voor het hele lichaam"). De toelichting werkt dat uit of geeft een voorbeeld: "Het versterkt de spieren en verbetert de conditie." Signaalwoorden: bijvoorbeeld, zoals, namelijk.

Verwijzingdit, die, daar, hij Oorzaak-gevolgdaardoor, doordat, omdat Doel-middelom te, met het oog op Standpunt-argumentwant, immers Toelichtingbijvoorbeeld, zoals, namelijk
Overzicht: elke relatie heeft eigen signaalwoorden. Staat er geen signaalwoord, lees dan de betekenis van de zinnen.

Een signaalwoord helpt, maar het is geen garantie. Een impliciete relatie heeft geen signaalwoord: "Het regende de hele dag. De wedstrijd werd afgelast." Je ziet toch het verband: oorzaak en gevolg. Een woord als daarom of dus kan een gevolg inleiden, maar ook een standpunt dat uit argumenten volgt.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Wat doet een verwijswoord als "die" of "dit" in een tekst?

  1. het geeft een tegenstelling aan tussen twee zinnen
  2. het wijst naar iets anders in de tekst
  3. het kondigt een voorbeeld aan
  4. het noemt de oorzaak van iets
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je dit? Een tegenstelling geef je aan met woorden als "maar" of "echter". Een verwijswoord wijst naar iets in de tekst.
  • B (juist): Klopt: een verwijswoord neemt de plaats in van iets wat al is genoemd of nog komt. Je zoekt dus waar het naar wijst.
  • C: Koos je dit? Voorbeelden kondig je aan met "bijvoorbeeld" of "zoals". Een verwijswoord vervangt een woord of zin.
  • D: Koos je dit? Oorzaken geef je aan met signaalwoorden als "doordat". Een verwijswoord geeft zelf geen oorzaak aan.

Onthoud: Verwijswoord = wijst naar.

Veel scholen schaffen huiswerk af. Dit leidt tot felle discussies tussen ouders.

2. Waar verwijst "Dit" naar?

  1. naar scholen in het algemeen en hun leerlingen
  2. naar huiswerk dat leerlingen thuis maken
  3. naar het feit dat scholen huiswerk afschaffen
  4. naar ouders die er gesprekken over voeren
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je dit? "Dit" verwijst naar het geheel van wat de zin zegt, niet alleen naar scholen.
  • B: Koos je dit? Het gaat niet om huiswerk zelf, maar om het afschaffen ervan.
  • C (juist): Klopt: "Dit" verwijst naar de hele eerste zin: het afschaffen van huiswerk.
  • D: Koos je dit? Ouders worden pas in de tweede zin genoemd. Het verwijswoord wijst terug.

Onthoud: Dit = hele zin.

Het museum heeft zijn openingstijden verruimd. Daar zijn veel bezoekers blij mee.

3. Waar verwijst "Daar" naar?

  1. naar het museum
  2. naar het verruimen van de openingstijden
  3. naar de bezoekers
  4. naar de openingstijden vóór de verruiming
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je dit? De bezoekers zijn blij met de verruiming, niet alleen met het museum.
  • B (juist): Klopt: bezoekers zijn blij met de verruiming. Het verwijswoord vat de eerste zin samen.
  • C: Koos je dit? De bezoekers staan in dezelfde zin als "Daar", dus het verwijswoord wijst niet naar hen.
  • D: Koos je dit? Dat staat niet in de tekst. Het gaat om wat het museum nu gedaan heeft.

Onthoud: Verwijzing kan een gebeurtenis zijn.

De gemeente wil het centrum autovrij maken, zodat kinderen er veilig kunnen spelen.

4. Welke bewering over dit fragment klopt?

  1. veilig spelen is het middel en het autovrij maken het doel
  2. beide zijn een standpunt
  3. beide zijn een gevolg van de gemeente
  4. autovrij maken is het middel en veilig spelen het doel
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je dit? Je hebt middel en doel omgedraaid. Het autovrij maken is wat de gemeente doet, het veilig spelen is wat ze wil bereiken.
  • B: Koos je dit? Er wordt niets verdedigd met argumenten. Het gaat om een bedoeling.
  • C: Koos je dit? Alleen het veilig spelen is het beoogde resultaat. Het autovrij maken is de handeling zelf.
  • D (juist): Klopt: de gemeente doet het ene om het andere te bereiken. Het veilig spelen is het doel.

Onthoud: Wat doe je, en waarvoor?

Oefen de andere 22 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Nederlands HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app