Slagio

Leren › Scheikunde HAVO › Domein E: Chemie en samenleving

Chemie in voeding en energie

Je beschrijft de bouw van koolhydraten, vetten en eiwitten, rekent de energie van voedsel uit met een etiket, legt de werking van additieven en E-nummers en de ADI uit, beschrijft hoe biobrandstoffen gemaakt worden en beoordeelt of ze CO₂-neutraal zijn.

Oefen alle 28 vragenOpen in de app

Samenvatting

Je eten en je brandstof hebben meer gemeen dan je denkt: allebei zijn het koolstofverbindingen die bij verbranding energie leveren. Je leert de bouw van koolhydraten, vetten en eiwitten, rekent de energie van voedsel uit met een etiket, ontdekt wat E-nummers doen en beoordeelt of biobrandstof echt zo groen is als de reclame zegt.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
Koolhydraatsuiker of zetmeel; zetmeel is een keten van glucose
Energie-inhoudvet 37 kJ/g, koolhydraat en eiwit 17 kJ/g
Additief / E-nummertoegestane toevoeging aan voedsel
ADIaanvaardbare dagelijkse inname per kg lichaamsgewicht
Biobrandstofbrandstof uit biomassa: bio-ethanol, biodiesel, biogas
Kortcyclisch CO₂CO₂ dat kort geleden door planten is opgenomen
1Voedingsstoffen en hun bouw

De drie grote voedingsstoffen zijn koolstofverbindingen. Koolhydraten zijn suikers en zetmeel; zetmeel is een lange keten van glucose. Vetten zijn esters van glycerol met drie vetzuren. Eiwitten zijn ketens van aminozuren, en alleen zij bevatten stikstof.

Bij de vertering worden ze door hydrolyse afgebroken tot hun bouwstenen: zetmeel tot glucose, vetten tot glycerol en vetzuren, eiwitten tot aminozuren. Dat begint al in je mond: het enzym amylase in speeksel breekt zetmeel af, daarom smaakt brood zoet als je lang kauwt.

zetmeelketen van glucosevetglycerol + 3 vetzureneiwitketen van aminozuren
De drie grote voedingsstoffen zijn allemaal koolstofverbindingen. Koolhydraten zoals zetmeel zijn ketens van glucose, vetten zijn esters van glycerol met drie vetzuren, eiwitten zijn ketens van twintig soorten aminozuren.
Onthoud: zetmeel = glucose, vet = glycerol + vetzuren, eiwit = aminozuren (met stikstof).
2Energie uit voedsel

In je cellen worden voedingsstoffen met zuurstof omgezet in CO₂ en water, net als bij een verbranding maar langzaam: C₆H₁₂O₆ + 6 O₂ → 6 CO₂ + 6 H₂O. Daarbij komt energie vrij. Vet levert ongeveer 37 kJ per gram, koolhydraten en eiwitten ongeveer 17 kJ per gram. Vet levert meer, omdat het minder zuurstof bevat: het is minder ver geoxideerd.

Met een etiket reken je de energie zelf uit: vermenigvuldig de grammen vet met 37 en de grammen koolhydraten en eiwit met 17, en tel op. Daarom slaat je lichaam een energievoorraad liever op als vet: per gram past er twee keer zoveel energie in.

Voedingswaardeper 100 gvet20 gkoolhydraten60 gwaarvan suikers30 geiwit8 gvezels3 gvet 20 × 37740 kJkoolh. 60 × 171020 kJeiwit 8 × 17136 kJsamen 1896 kJ per 100 gvezels tellen niet mee
Op een etiket staan grammen, geen kilojoules per stof. Reken zelf: vet × 37 kJ/g, koolhydraten en eiwit × 17 kJ/g. Vet is hier maar een vijfde van het gewicht, maar levert bijna 40% van de energie.
Onthoud: vet 37 kJ/g, koolhydraat en eiwit 17 kJ/g. Etiket: grammen × kJ/g, dan optellen.
Examentip: let bij etiketvragen goed op "per 100 g" of "per portie". Reken eerst de energie per 100 g uit en zet die daarna om naar de hoeveelheid uit de vraag.
3Additieven en E-nummers

Aan veel voedsel worden stoffen toegevoegd: additieven. Conserveermiddelen remmen bacteriën en schimmels en vertragen zo bederf. Antioxidanten zoals vitamine C (E300) reageren eerder met zuurstof dan het voedsel zelf, zodat kleur en smaak behouden blijven. Verder zijn er kleurstoffen, zoetstoffen en verdikkingsmiddelen.

Een E-nummer betekent dat de stof in de EU is beoordeeld en toegestaan, binnen grenzen. Veel E-nummers zijn natuurlijke stoffen. Voor elke stof is er een ADI: de hoeveelheid per kilogram lichaamsgewicht die je elke dag veilig kunt binnenkrijgen. Bij 5 mg/kg en 50 kg is dat 250 mg per dag.

zonder vitamine Cwordt bruinmet vitamine Cblijft lichtvitamine Czuurstof reageert eerst met de antioxidant
Een antioxidant zoals vitamine C (E300) reageert makkelijker met zuurstof dan de stoffen in het voedsel. Zo beschermt hij kleur en smaak. Het is een van de additieven met een E-nummer.
Onthoud: E-nummer = toegestaan additief. ADI × lichaamsgewicht = maximum per dag.
4Biobrandstoffen maken

Biobrandstoffen worden gemaakt uit biomassa. Bio-ethanol ontstaat door vergisting van suikers met gist: C₆H₁₂O₆ → 2 C₂H₅OH + 2 CO₂. Uit 1000 kg glucose kun je maximaal 511 kg ethanol halen. Biodiesel maak je door plantaardige olie te laten reageren met methanol; glycerol is het bijproduct. Biogas ontstaat als bacteriën zonder zuurstof mest en afval afbreken; het bestaat vooral uit methaan.

suikerrietvergistenbio-ethanol+ CO₂plantenolie+ methanolbiodiesel+ glycerolmest, afvalvergisterbiogasvooral methaansuikervetzonder zuurstof
Biobrandstoffen komen uit biomassa. Gist vergist suiker tot bio-ethanol, plantaardige olie wordt met methanol omgezet in biodiesel, en bacteriën maken in een vergister van mest en afval biogas. Die laatste route concurreert niet met voedsel.
Onthoud: bio-ethanol = vergisting, biodiesel = olie + methanol, biogas = mest in een vergister.
5Is biobrandstof CO₂-neutraal?

Bij verbranding van bio-ethanol ontstaat gewoon CO₂. Maar dat koolstof is kort geleden door de planten uit de lucht opgenomen: het is kortcyclisch. Bij fossiele brandstof komt koolstof vrij die miljoenen jaren opgeslagen zat, dus extra CO₂.

Toch is biobrandstof niet volledig CO₂-vrij. Voor teelt, kunstmest, transport en verwerking is vaak fossiele energie nodig, en uit kunstmest komt lachgas vrij. Bovendien concurreren gewassen als maïs met voedsel om landbouwgrond. Biogas uit mest en afval heeft dat probleem niet.

biobrandstofCO₂ terug naar de plantextra fossiel CO₂teelt, kunstmest, transportplantautotractor
Het CO₂ uit biobrandstof is kort geleden door de plant opgenomen: dat deel is kortcyclisch. Maar voor teelt, kunstmest, transport en verwerking is vaak fossiele energie nodig. Daarom is biobrandstof niet helemaal CO₂-neutraal.
Onthoud: kortcyclisch ≠ volledig CO₂-vrij. Let op teelt, kunstmest, transport en voedselconcurrentie.
6Brandstoffen en voedsel vergelijken

Hoeveel energie een stof per gram levert, hangt af van hoeveel zuurstof er al in zit. Waterstof levert met 142 kJ per gram verreweg het meest, daarna methaan (55,5 kJ/g). Ethanol bevat al een zuurstofatoom en levert maar 29,7 kJ/g; een auto op bio-ethanol verbruikt daardoor meer liters. Glucose, met zes zuurstofatomen, levert nog minder.

Vet zit met 37 kJ/g tussen ethanol en methaan in. Daarom is plantaardige olie geschikt als grondstof voor biodiesel, en daarom gebruikt je lichaam vet als compacte energievoorraad.

waterstof142 kJ/gmethaan55,5 kJ/gvet37 kJ/gethanol29,7 kJ/gglucose16 kJ/ghoe minder zuurstof in het molecuul, hoe meer energie per gram
Waterstof levert per gram verreweg de meeste energie. Stoffen die al zuurstof bevatten, zoals ethanol en glucose, zijn al deels geoxideerd en leveren minder. Vet zit ertussenin: daarom slaat je lichaam energie op als vet.
Onthoud: minder zuurstof in het molecuul = meer energie per gram.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Uit welke bouwstenen bestaan eiwitten?

  1. Glycerol en vetzuren
  2. Glucose
  3. Aminozuren
  4. Nucleotiden en zouten
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je glycerol en vetzuren? Dat zijn de bouwstenen van vetten. Eiwitten bestaan uit aminozuren.
  • B: Koos je glucose? Glucose is de bouwsteen van zetmeel en andere koolhydraten, niet van eiwitten.
  • C (juist): Klopt: eiwitten zijn lange ketens van aminozuren, gekoppeld door condensatie. Je lichaam breekt ze bij de vertering weer af tot aminozuren.
  • D: Koos je nucleotiden? Die vormen DNA en RNA, niet de eiwitten in je voedsel. Eiwitten zijn ketens van aminozuren.

Onthoud: Eiwit = aminozuren.

2. Welke stof ontstaat als zetmeel in je darmen volledig wordt verteerd?

  1. Aminozuren
  2. Glucose
  3. Glycerol
  4. Ethanol
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je aminozuren? Die ontstaan bij de vertering van eiwitten. Zetmeel is een koolhydraat. Bij zetmeel komen dus geen aminozuren vrij.
  • B (juist): Klopt: zetmeel is een lange keten van glucose-eenheden. Bij de vertering hydrolyseren enzymen die keten tot losse glucosemoleculen.
  • C: Koos je glycerol? Glycerol komt vrij bij de vertering van vetten, samen met vetzuren. Zetmeel levert alleen glucose op.
  • D: Koos je ethanol? Ethanol ontstaat bij vergisting door gist, niet bij de vertering in je darmen.

Onthoud: Zetmeel → glucose.

Een leerling kauwt een stuk wit brood zonder beleg twee minuten lang zonder te slikken. Na een tijdje begint het brood zoet te smaken, terwijl er geen suiker in zat volgens het etiket. Wit brood bestaat voor een groot deel uit zetmeel.

3. Welke conclusie past bij deze waarneming?

  1. Zetmeel wordt in de mond afgebroken tot suikers
  2. Het brood bevat veel vet
  3. Speeksel bevat suiker die aan het brood wordt toegevoegd
  4. Het brood bevat eiwitten die zoet smaken
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: speeksel bevat het enzym amylase, dat zetmeel hydrolyseert tot kleinere suikers zoals maltose. Die smaken zoet. Daarom wordt brood zoeter als je lang kauwt.
  • B: Koos je vet? Vet smaakt niet zoet en wordt niet in de mond afgebroken. De zoete smaak komt van suikers uit zetmeel.
  • C: Koos je speeksel bevat suiker? Speeksel bevat een enzym, geen suiker. Het enzym maakt de suiker uit het zetmeel.
  • D: Koos je eiwitten? Eiwitten worden pas in de maag afgebroken en smaken niet zoet. De zoete smaak komt van suikers uit zetmeel.

Onthoud: Zetmeel + amylase → zoete suikers.

Op het etiket van een koekje staat per 100 gram: vet 20 g, koolhydraten 60 g (waarvan suikers 30 g), eiwit 8 g, voedingsvezel 3 g. Een leerling rekent zelf de energie uit met vet 37 kJ/g en koolhydraten en eiwit 17 kJ/g. Vezels tellen niet mee.

4. Hoeveel energie levert 100 g van dit product?

  1. 1896 kJ
  2. 1200 kJ
  3. 2220 kJ
  4. 88 kJ
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: vet 20 × 37 = 740 kJ, koolhydraten 60 × 17 = 1020 kJ, eiwit 8 × 17 = 136 kJ. Samen 1896 kJ.
  • B: Koos je 1200 kJ? Dan heb je alles met 17 kJ/g gerekend. Vet levert 37 kJ per gram. Reken het vet dus apart uit: 20 × 37 = 740 kJ.
  • C: Koos je 2220 kJ? Dan heb je de koolhydraten met 37 gerekend in plaats van het vet. Let op welke waarde bij welke stof hoort.
  • D: Koos je 88 kJ? Dat is alleen het aantal grammen opgeteld: 20 + 60 + 8. Vermenigvuldig elk met de energie per gram.

Onthoud: Per stof grammen × kJ/g, dan optellen.

Oefen de andere 24 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Scheikunde HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app