Leren › Scheikunde HAVO › Domein E: Chemie en samenleving
Levenscyclusanalyse
Je beoordeelt met een levenscyclusanalyse de milieubelasting van een product over alle fasen, kiest een functionele eenheid, werkt met CO₂-equivalent en andere milieu-indicatoren, leest gestapelde staafgrafieken en herkent de invloed van aannames.
- Scheikunde HAVO
- CE
- 28 oefenvragen
- 11 begrippen
Samenvatting
| Begrip | Betekenis |
|---|---|
| Levenscyclusanalyse (LCA) | milieubelasting van een product over alle fasen |
| Van wieg tot graf | van grondstofwinning tot afvalverwerking |
| Functionele eenheid | de dienst waarop je producten vergelijkt |
| CO₂-equivalent | alle broeikasgassen omgerekend naar CO₂ |
| Milieu-indicator | maat voor één soort schade: klimaat, water, grondstof |
| Aanname | keuze in de berekening, zoals levensduur of stroommix |
Een levenscyclusanalyse (LCA) brengt de milieubelasting van een product in kaart over zijn hele leven: van wieg tot graf. Je telt alles op: het delven of oogsten van grondstoffen, de productie, het transport, het gebruik en de afvalverwerking.
De bekendste fout is maar naar één fase kijken. Een PET-fles kost bij de productie minder energie dan een glazen fles, maar een glazen fles wordt vaak tientallen keren opnieuw gevuld. Pas als je alle fasen meeneemt, kun je zeggen welke verpakking beter is.
Welke fase het zwaarst weegt, verschilt per product. Bij apparaten die jarenlang stroom gebruiken, zoals een wasmachine of koffiezetapparaat, is dat meestal de gebruiksfase. Bij een wegwerpbeker zijn het de productie en het afval. Transport telt mee vanwege brandstof, maar is vaak kleiner dan je denkt.
Bij een auto komt het grootste deel van de uitstoot uit het rijden. Een elektrische auto heeft door de batterij een hogere productie-uitstoot, maar stoot per kilometer minder uit. Na genoeg kilometers is hij in totaal gunstiger.
Om eerlijk te vergelijken, kies je een functionele eenheid: de dienst die het product levert. Een herbruikbare beker en een wegwerpbeker vergelijk je niet per stuk, maar per bijvoorbeeld 100 keer koffie drinken. Melkverpakkingen vergelijk je per 1000 liter verpakte melk, niet per verpakking of per kilo materiaal.
Met de functionele eenheid kun je ook uitrekenen wanneer een herbruikbaar product wint. Kost een herbruikbare beker 1,25 kg CO₂-equivalent om te maken en 0,02 kg per afwas, en een wegwerpbeker 0,04 kg per keer, dan wint de herbruikbare beker vanaf 1,25 / (0,04 − 0,02) ≈ 63 keer drinken.
Een LCA meet meer dan één soort schade. Elke soort heet een milieu-indicator: klimaat (in kg CO₂-equivalent), energieverbruik, watergebruik, fossiele grondstoffen, verzuring, giftige stoffen en grondgebruik. In CO₂-equivalent worden alle broeikasgassen omgerekend naar CO₂, zodat je ze kunt optellen. Methaan van koeien telt daardoor zwaar mee.
Verschillende indicatoren kunnen verschillende winnaars geven. Een katoenen T-shirt kost veel water, een polyester shirt veel aardolie. Een LCA geeft dan geen simpel eindoordeel; je moet afwegen welke indicator je belangrijk vindt.
LCA-resultaten staan vaak in een gestapelde staafgrafiek: elk stukje is een fase, de hele staaf het totaal. Zo zie je in één oogopslag welke fase het grootst is en waar verbetering het meest oplevert. Reken aandelen uit door een fase te delen door het totaal.
Vergelijk altijd de totalen, niet één fase. Een Nederlandse tomaat uit een verwarmde kas reist kort, maar de teelt kost veel energie. In het voorbeeld is de Spaanse tomaat in totaal gunstiger, ondanks het langere transport.
Een LCA rekent met aannames: hoe lang gaat het product mee, hoe vaak wordt het hergebruikt, hoe ver wordt het vervoerd, waar komt de stroom vandaan? Andere aannames geven andere uitkomsten. Een herbruikbare fles die maar drie keer gebruikt wordt, scoort slecht; een elektrische auto op stroom uit kolen ook.
Wees daarom kritisch op claims als "dit product is groen". Vraag welke fasen en indicatoren zijn meegenomen en welke aannames er zijn gedaan. Een papieren rietje geeft minder zwerfafval in zee, maar kost bij de productie meer water en energie.
Oefen alvast: 4 vragen met uitleg
1. Wat onderzoek je met een levenscyclusanalyse (LCA)?
- Hoe lang een product meegaat
- Alleen hoeveel afval een product aan het eind van zijn leven oplevert
- Milieubelasting over alle fasen, van grondstof tot afval
- Hoeveel een product kost in de winkel
Antwoord en uitleg
- A: Koos je hoe lang het meegaat? Dat is een belangrijk gegeven in een LCA, maar niet het doel. Het gaat om de totale milieubelasting.
- B: Koos je alleen afval? De afvalfase is één van de fasen. Een LCA kijkt ook naar grondstof, productie, transport en gebruik.
- C (juist): Klopt: in een LCA tel je de milieubelasting op van grondstofwinning, productie, transport, gebruik en afvalverwerking. Zo zie je het hele plaatje, van wieg tot graf.
- D: Koos je prijs? Een LCA gaat over milieu, niet over kosten. Wat een product kost, zegt niets over de milieubelasting.
Onthoud: LCA = alle fasen.
Een LCA van een koffiezetapparaat met een levensduur van 8 jaar geeft in kg CO₂-equivalent: grondstof en productie 25, transport 3, gebruik (stroom en koffie zetten) 180, afvalverwerking 2. De fabrikant wil zijn product verbeteren en vraagt waar hij moet beginnen.
2. Welke fase moet je volgens deze resultaten als eerste verbeteren?
- Het transport, want dat is altijd het belangrijkst
- De afvalfase, want die is het kleinst
- De productiefase, want daar begint het
- De gebruiksfase, want die is het grootst
Antwoord en uitleg
- A: Koos je transport altijd? Transport is vaak juist een kleine post. Het hangt van het product af.
- B: Koos je de kleinste? Een kleine post verbeteren levert weinig op. Begin bij de grootste.
- C: Koos je waar het begint? De volgorde in de keten zegt niets over de grootte. Kijk naar de getallen.
- D (juist): Klopt: als het gebruik het grootste deel van de milieubelasting veroorzaakt, levert verbeteren daar het meeste winst op, bijvoorbeeld door een zuiniger apparaat.
Onthoud: Begin bij de grootste post.
Een frisdrankfabrikant meldt: "Een PET-fles kost bij de productie minder energie dan een glazen fles. Daarom is PET de milieuvriendelijkste verpakking." Glazen flessen van dit merk worden ingezameld, gewassen en gemiddeld 25 keer opnieuw gevuld. PET-flessen worden na één keer gebruik ingezameld voor recycling.
3. Wat is het belangrijkste bezwaar tegen de conclusie van de fabrikant?
- Hij kijkt alleen naar de productiefase
- Hij had naar de prijs moeten kijken
- Een glazen fles heeft geen productiefase
- Hij had alleen de afvalfase moeten bekijken
Antwoord en uitleg
- A (juist): Klopt: de fabrikant vergelijkt alleen de productie van één fles. Een glazen fles kan vaak opnieuw gevuld worden, en transport en afval tellen ook mee. Pas met alle fasen kun je zeggen welke verpakking beter is.
- B: Koos je prijs? Een LCA gaat over milieubelasting, niet over geld. De staven laten de uitstoot per fase zien.
- C: Koos je geen productiefase? Glas maken kost juist veel energie. Dat is een van de redenen om ook naar hergebruik te kijken.
- D: Koos je alleen afval? Dan maak je dezelfde fout de andere kant op: ook dan kijk je naar één fase.
Onthoud: Eén fase is geen LCA.
Een vereenvoudigde LCA vergelijkt over 200 000 km een benzineauto en een elektrische auto, in ton CO₂-equivalent. Benzineauto: productie 7, gebruik 35, afval 1. Elektrische auto: productie 12 (vooral de batterij), gebruik 10, afval 1. Het gebruik van de elektrische auto is berekend met de gemiddelde Nederlandse stroom.
4. In welke fase zit bij de elektrische auto de grootste uitstoot, en wat betekent dat?
- Gebruik, door het opladen; hij scoort altijd slechter
- Productie (batterij); meer kilometers maakt hem gunstiger
- Afval, door de batterij; daardoor kan hij nooit beter zijn
- Transport naar de dealer; dat bepaalt alles
Antwoord en uitleg
- A: Koos je gebruik? In dit voorbeeld is de gebruiksfase van de elektrische auto juist kleiner dan die van de benzineauto.
- B (juist): Klopt: de batterij zorgt voor een hoge uitstoot bij de productie. Maar per kilometer stoot de elektrische auto minder uit. Hoe meer kilometers, hoe meer de lagere gebruiksuitstoot die voorsprong inhaalt.
- C: Koos je afval? De afvalfase is in dit voorbeeld klein, en batterijen kunnen deels gerecycled worden.
- D: Koos je transport? Transport naar de dealer is in een LCA meestal een kleine post.
Onthoud: Hoge productie, lage gebruiksuitstoot.
Verder in Scheikunde HAVO
- Duurzaamheid en groene chemieJe beoordeelt processen met de principes van groene chemie, berekent de atoomeconomie en onderscheidt die van het rendement, legt de…
- Chemie in voeding en energieJe beschrijft de bouw van koolhydraten, vetten en eiwitten, rekent de energie van voedsel uit met een etiket, legt de werking van…
Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app