Slagio

Leren › Scheikunde HAVO › Domein E: Chemie en samenleving

Levenscyclusanalyse

Je beoordeelt met een levenscyclusanalyse de milieubelasting van een product over alle fasen, kiest een functionele eenheid, werkt met CO₂-equivalent en andere milieu-indicatoren, leest gestapelde staafgrafieken en herkent de invloed van aannames.

Oefen alle 28 vragenOpen in de app

Samenvatting

Is een glazen fles beter dan een PET-fles? Een elektrische auto beter dan een benzineauto? Een tomaat uit Nederland beter dan een uit Spanje? Met een levenscyclusanalyse (LCA) beantwoord je zulke vragen door de milieubelasting van alle fasen op te tellen, van grondstof tot afval. Je leert de fasen, de functionele eenheid, milieu-indicatoren en hoe je de resultaten eerlijk leest.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
Levenscyclusanalyse (LCA)milieubelasting van een product over alle fasen
Van wieg tot grafvan grondstofwinning tot afvalverwerking
Functionele eenheidde dienst waarop je producten vergelijkt
CO₂-equivalentalle broeikasgassen omgerekend naar CO₂
Milieu-indicatormaat voor één soort schade: klimaat, water, grondstof
Aannamekeuze in de berekening, zoals levensduur of stroommix
1Wat een levenscyclusanalyse is

Een levenscyclusanalyse (LCA) brengt de milieubelasting van een product in kaart over zijn hele leven: van wieg tot graf. Je telt alles op: het delven of oogsten van grondstoffen, de productie, het transport, het gebruik en de afvalverwerking.

De bekendste fout is maar naar één fase kijken. Een PET-fles kost bij de productie minder energie dan een glazen fles, maar een glazen fles wordt vaak tientallen keren opnieuw gevuld. Pas als je alle fasen meeneemt, kun je zeggen welke verpakking beter is.

grondstofproductietransportgebruikafvaldelven, oogstenenergie, waterbrandstofstroom, waterrecyclenwieggrafalles optellen
Een levenscyclusanalyse telt de milieubelasting op van alle fasen: van het delven van grondstoffen tot de verwerking van het afval. Tussen de fasen telt ook transport mee.
Onthoud: LCA = alle fasen optellen, van grondstof tot afval. Eén fase is geen LCA.
2De fasen van de levenscyclus

Welke fase het zwaarst weegt, verschilt per product. Bij apparaten die jarenlang stroom gebruiken, zoals een wasmachine of koffiezetapparaat, is dat meestal de gebruiksfase. Bij een wegwerpbeker zijn het de productie en het afval. Transport telt mee vanwege brandstof, maar is vaak kleiner dan je denkt.

Bij een auto komt het grootste deel van de uitstoot uit het rijden. Een elektrische auto heeft door de batterij een hogere productie-uitstoot, maar stoot per kilometer minder uit. Na genoeg kilometers is hij in totaal gunstiger.

0204073543 tonbenzine121023 tonelektrischproductiegebruikafvalvereenvoudigd voorbeeld, ton CO₂-equivalent over 200 000 km
De elektrische auto begint met een hogere uitstoot door de productie van de batterij, maar stoot bij het rijden veel minder uit. Over de hele levensduur wint hij. Kijk je alleen naar de fabriek, dan trek je de verkeerde conclusie.
Onthoud: de grootste fase verschilt per product. Bij energieslurpers is dat vaak het gebruik.
3De functionele eenheid

Om eerlijk te vergelijken, kies je een functionele eenheid: de dienst die het product levert. Een herbruikbare beker en een wegwerpbeker vergelijk je niet per stuk, maar per bijvoorbeeld 100 keer koffie drinken. Melkverpakkingen vergelijk je per 1000 liter verpakte melk, niet per verpakking of per kilo materiaal.

Met de functionele eenheid kun je ook uitrekenen wanneer een herbruikbaar product wint. Kost een herbruikbare beker 1,25 kg CO₂-equivalent om te maken en 0,02 kg per afwas, en een wegwerpbeker 0,04 kg per keer, dan wint de herbruikbare beker vanaf 1,25 / (0,04 − 0,02) ≈ 63 keer drinken.

012345020406080100120aantal keer drinkenkg CO₂-equivalentwegwerpherbruikbaargelijk bij ± 63 keer
De herbruikbare beker begint met een voorsprong in uitstoot door de productie, maar elke keer drinken kost daarna minder dan een wegwerpbeker. Vanaf ongeveer 63 keer drinken wint hij. Zo kies je met de functionele eenheid een eerlijke vergelijking.
Onthoud: vergelijk op dezelfde dienst, niet per stuk of per kilo.
Examentip: bij een rekenvraag over een herbruikbaar en een wegwerpproduct stel je de totale uitstoot van beide op als functie van het aantal keer gebruik, en zet je ze gelijk. Vermeld bij je antwoord altijd de functionele eenheid.
4Milieu-indicatoren

Een LCA meet meer dan één soort schade. Elke soort heet een milieu-indicator: klimaat (in kg CO₂-equivalent), energieverbruik, watergebruik, fossiele grondstoffen, verzuring, giftige stoffen en grondgebruik. In CO₂-equivalent worden alle broeikasgassen omgerekend naar CO₂, zodat je ze kunt optellen. Methaan van koeien telt daardoor zwaar mee.

Verschillende indicatoren kunnen verschillende winnaars geven. Een katoenen T-shirt kost veel water, een polyester shirt veel aardolie. Een LCA geeft dan geen simpel eindoordeel; je moet afwegen welke indicator je belangrijk vindt.

water270020katoenpolyesterliterfossiele grondstof0,10,5katoenpolyesterkgklimaat2,12,3katoenpolyesterkg CO₂-eq
Een LCA geeft meerdere milieu-indicatoren, elk met een eigen schaal. Katoen kost veel water voor de teelt, polyester komt uit aardolie. Op klimaat liggen ze dicht bij elkaar. Welk shirt beter is, hangt af van wat je het zwaarst laat wegen.
Onthoud: meerdere indicatoren, elk met een eigen schaal. CO₂-equivalent maakt broeikasgassen optelbaar.
5Resultaten lezen en vergelijken

LCA-resultaten staan vaak in een gestapelde staafgrafiek: elk stukje is een fase, de hele staaf het totaal. Zo zie je in één oogopslag welke fase het grootst is en waar verbetering het meest oplevert. Reken aandelen uit door een fase te delen door het totaal.

Vergelijk altijd de totalen, niet één fase. Een Nederlandse tomaat uit een verwarmde kas reist kort, maar de teelt kost veel energie. In het voorbeeld is de Spaanse tomaat in totaal gunstiger, ondanks het langere transport.

0121,9Nederland, kas0,8Spanjeteelttransportvereenvoudigd voorbeeld, kg CO₂-equivalent per kg tomaten
Lokaal is niet vanzelf beter. In dit voorbeeld kost het verwarmen van de kas meer dan het transport uit Spanje. Lees een gestapelde staaf per fase en tel op voordat je een conclusie trekt.
Onthoud: lees per fase, vergelijk de totalen, verbeter eerst de grootste post.
6Aannames en beperkingen

Een LCA rekent met aannames: hoe lang gaat het product mee, hoe vaak wordt het hergebruikt, hoe ver wordt het vervoerd, waar komt de stroom vandaan? Andere aannames geven andere uitkomsten. Een herbruikbare fles die maar drie keer gebruikt wordt, scoort slecht; een elektrische auto op stroom uit kolen ook.

Wees daarom kritisch op claims als "dit product is groen". Vraag welke fasen en indicatoren zijn meegenomen en welke aannames er zijn gedaan. Een papieren rietje geeft minder zwerfafval in zee, maar kost bij de productie meer water en energie.

0204037kolen23gemiddeld15groenproductiegebruikbenzineauto: 43elektrische auto, verschillende stroom (voorbeeld, ton CO₂-eq)
De uitkomst van een LCA hangt af van aannames. Bij een elektrische auto bepaalt de stroommix de gebruiksfase: met stroom uit kolen scoort hij veel slechter dan met groene stroom. Een goede LCA vermeldt daarom altijd welke aannames zijn gedaan.
Onthoud: een LCA is zo goed als zijn aannames. Vraag altijd: welke fasen, welke indicatoren, welke aannames?

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Wat onderzoek je met een levenscyclusanalyse (LCA)?

  1. Hoe lang een product meegaat
  2. Alleen hoeveel afval een product aan het eind van zijn leven oplevert
  3. Milieubelasting over alle fasen, van grondstof tot afval
  4. Hoeveel een product kost in de winkel
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je hoe lang het meegaat? Dat is een belangrijk gegeven in een LCA, maar niet het doel. Het gaat om de totale milieubelasting.
  • B: Koos je alleen afval? De afvalfase is één van de fasen. Een LCA kijkt ook naar grondstof, productie, transport en gebruik.
  • C (juist): Klopt: in een LCA tel je de milieubelasting op van grondstofwinning, productie, transport, gebruik en afvalverwerking. Zo zie je het hele plaatje, van wieg tot graf.
  • D: Koos je prijs? Een LCA gaat over milieu, niet over kosten. Wat een product kost, zegt niets over de milieubelasting.

Onthoud: LCA = alle fasen.

Een LCA van een koffiezetapparaat met een levensduur van 8 jaar geeft in kg CO₂-equivalent: grondstof en productie 25, transport 3, gebruik (stroom en koffie zetten) 180, afvalverwerking 2. De fabrikant wil zijn product verbeteren en vraagt waar hij moet beginnen.

2. Welke fase moet je volgens deze resultaten als eerste verbeteren?

  1. Het transport, want dat is altijd het belangrijkst
  2. De afvalfase, want die is het kleinst
  3. De productiefase, want daar begint het
  4. De gebruiksfase, want die is het grootst
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je transport altijd? Transport is vaak juist een kleine post. Het hangt van het product af.
  • B: Koos je de kleinste? Een kleine post verbeteren levert weinig op. Begin bij de grootste.
  • C: Koos je waar het begint? De volgorde in de keten zegt niets over de grootte. Kijk naar de getallen.
  • D (juist): Klopt: als het gebruik het grootste deel van de milieubelasting veroorzaakt, levert verbeteren daar het meeste winst op, bijvoorbeeld door een zuiniger apparaat.

Onthoud: Begin bij de grootste post.

Een frisdrankfabrikant meldt: "Een PET-fles kost bij de productie minder energie dan een glazen fles. Daarom is PET de milieuvriendelijkste verpakking." Glazen flessen van dit merk worden ingezameld, gewassen en gemiddeld 25 keer opnieuw gevuld. PET-flessen worden na één keer gebruik ingezameld voor recycling.

3. Wat is het belangrijkste bezwaar tegen de conclusie van de fabrikant?

  1. Hij kijkt alleen naar de productiefase
  2. Hij had naar de prijs moeten kijken
  3. Een glazen fles heeft geen productiefase
  4. Hij had alleen de afvalfase moeten bekijken
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: de fabrikant vergelijkt alleen de productie van één fles. Een glazen fles kan vaak opnieuw gevuld worden, en transport en afval tellen ook mee. Pas met alle fasen kun je zeggen welke verpakking beter is.
  • B: Koos je prijs? Een LCA gaat over milieubelasting, niet over geld. De staven laten de uitstoot per fase zien.
  • C: Koos je geen productiefase? Glas maken kost juist veel energie. Dat is een van de redenen om ook naar hergebruik te kijken.
  • D: Koos je alleen afval? Dan maak je dezelfde fout de andere kant op: ook dan kijk je naar één fase.

Onthoud: Eén fase is geen LCA.

Een vereenvoudigde LCA vergelijkt over 200 000 km een benzineauto en een elektrische auto, in ton CO₂-equivalent. Benzineauto: productie 7, gebruik 35, afval 1. Elektrische auto: productie 12 (vooral de batterij), gebruik 10, afval 1. Het gebruik van de elektrische auto is berekend met de gemiddelde Nederlandse stroom.

4. In welke fase zit bij de elektrische auto de grootste uitstoot, en wat betekent dat?

  1. Gebruik, door het opladen; hij scoort altijd slechter
  2. Productie (batterij); meer kilometers maakt hem gunstiger
  3. Afval, door de batterij; daardoor kan hij nooit beter zijn
  4. Transport naar de dealer; dat bepaalt alles
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je gebruik? In dit voorbeeld is de gebruiksfase van de elektrische auto juist kleiner dan die van de benzineauto.
  • B (juist): Klopt: de batterij zorgt voor een hoge uitstoot bij de productie. Maar per kilometer stoot de elektrische auto minder uit. Hoe meer kilometers, hoe meer de lagere gebruiksuitstoot die voorsprong inhaalt.
  • C: Koos je afval? De afvalfase is in dit voorbeeld klein, en batterijen kunnen deels gerecycled worden.
  • D: Koos je transport? Transport naar de dealer is in een LCA meestal een kleine post.

Onthoud: Hoge productie, lage gebruiksuitstoot.

Oefen de andere 24 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Scheikunde HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app