Slagio

Leren › Scheikunde HAVO › Domein E: Chemie en samenleving

Duurzaamheid en groene chemie

Je beoordeelt processen met de principes van groene chemie, berekent de atoomeconomie en onderscheidt die van het rendement, legt de grenzen van recycling uit, beschrijft lineaire en circulaire economie en vergelijkt grijze en groene waterstof.

Oefen alle 28 vragenOpen in de app

Samenvatting

Chemie maakt medicijnen, kunstmest en plastic, maar ook afval en uitstoot. Groene chemie zoekt naar processen die schoner, veiliger en zuiniger zijn. Je leert hoe je met de atoomeconomie uitrekent hoeveel afval een reactie oplevert, waarom recycling nooit verliesvrij is, wat een circulaire economie is en waarom de ene waterstof groener is dan de andere.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
Groene chemieprocessen met weinig afval, weinig gevaar en weinig energie
Atoomeconomiemassa gewenst product / massa alle beginstoffen × 100%
Downcyclingrecycling naar een lagere kwaliteit
Circulaire economiegrondstoffen blijven in gebruik, bijna geen afval
Hernieuwbare grondstofgrondstof die opnieuw groeit, zoals hout
Groene waterstofwaterstof uit elektrolyse met duurzame stroom
1Principes van groene chemie

Groene chemie is een manier van ontwerpen: maak processen die zo min mogelijk afval geven, gebruik veilige stoffen en zo weinig mogelijk energie. Het belangrijkste principe is afval voorkomen in plaats van achteraf opruimen. Daarnaast: katalysatoren gebruiken zodat het bij lagere temperatuur kan, veilige oplosmiddelen zoals water kiezen, en waar het kan hernieuwbare grondstoffen gebruiken.

Een bekend voorbeeld is de pijnstiller ibuprofen. De oude route had zes stappen en een atoomeconomie van ongeveer 40%. Een nieuwe route met een katalysator heeft drie stappen en ongeveer 77%: minder afval, minder energie, minder oplosmiddel.

oude route6 stappengroene route3 stappenkatalysator± 40%± 77%atoom-economieoudgroen
De pijnstiller ibuprofen werd eerst in zes stappen gemaakt, met veel afval. Een groene route met een katalysator doet het in drie stappen, en een veel groter deel van de atomen komt in het medicijn terecht. Minder stappen betekent ook minder energie en oplosmiddel.
Onthoud: groene chemie = afval voorkomen, veilige stoffen, minder energie, katalysatoren, hernieuwbare grondstoffen.
2Atoomeconomie berekenen

De atoomeconomie zegt welk deel van de massa van de beginstoffen in het gewenste product terechtkomt: massa gewenst product / massa alle beginstoffen × 100%. Neem de coëfficiënten uit de reactievergelijking mee. Hoe hoger de atoomeconomie, hoe minder bijproduct.

Bij een additie komen alle atomen in één product: 100%. Bij substitutie, ontleding en vergisting ontstaat een bijproduct. De vergisting van glucose tot ethanol heeft een atoomeconomie van 2 × 46,07 / 180,16 = 51%; de rest wordt CO₂.

CC+ClClCCCl+ClethaanchloorchloorethaanHClafvalgewenstatoomeconomie = 64,51 / (30,07 + 70,90) × 100%= 64%
Bij substitutie komt een deel van de atomen in een bijproduct terecht, hier HCl. De atoomeconomie zegt welk deel van de massa van de beginstoffen in het gewenste product komt. Bij additie zou dat 100% zijn.
Onthoud: atoomeconomie = gewenst product / alle beginstoffen × 100%. Additie = 100%.
Examentip: schrijf eerst de kloppende reactievergelijking op en zet onder elke stof de molaire massa keer de coëfficiënt. Dan hoef je alleen nog de massa van het gewenste product te delen door de som van de beginstoffen.
3Atoomeconomie en rendement

Atoomeconomie en rendement zijn verschillende maten. De atoomeconomie volgt uit de reactievergelijking: het maximum als alles goed gaat. Het rendement volgt uit de praktijk: hoeveel product je echt haalt ten opzichte van wat er theoretisch kon. Een reactie met 100% atoomeconomie kan door een evenwicht of verlies bij het scheiden toch een laag rendement hebben.

Wil je weten welk deel van de grondstof echt product wordt, vermenigvuldig dan beide: 70% atoomeconomie en 80% rendement geeft 56%. Bij het kiezen van een route tellen daarnaast energie, veiligheid en de herkomst van de grondstof mee.

100%60%60%route A: additie64%90%58%route B: substitutieatoomeconomierendementecht in product
Atoomeconomie volgt uit de vergelijking, rendement uit de praktijk. Vermenigvuldig ze en je weet welk deel van de grondstof echt product wordt. Route A wint op papier, maar in de praktijk liggen de routes dicht bij elkaar.
Onthoud: atoomeconomie = papier, rendement = praktijk. Samen: atoomeconomie × rendement.
4Recycling en zijn grenzen

Recycling bespaart grondstoffen en vaak veel energie: aluminium omsmelten kost maar een fractie van de energie die nodig is om het uit erts te halen. Maar recycling is nooit verliesvrij. Niet alles wordt ingezameld, er gaat materiaal verloren bij sorteren en wassen, en bij plastic worden de ketens bij omsmelten korter.

Daardoor daalt de kwaliteit: van een PET-fles wordt fleece en daarna vulmateriaal. Dat heet downcycling. Bij mechanische recycling smelt je het plastic om; bij chemische recycling breek je de ketens af tot monomeren en maak je weer zuiver plastic.

100 kgfles−20%80 kgfles−20%64 kgfleece−20%51 kgvullingstartronde 1ronde 2ronde 3kwaliteit daalt
Stel dat er bij elke recyclingronde 20% verloren gaat. Dan is er na drie rondes nog maar de helft over, en de kwaliteit is gedaald: van fles naar fleece naar vulmateriaal (downcycling). Recycling is nuttig, maar nooit verliesvrij.
Onthoud: recycling is nuttig, maar elke ronde kost materiaal en kwaliteit.
5Lineaire en circulaire economie

In een lineaire economie haal je grondstoffen uit de natuur, maak je er een product van en gooi je het na gebruik weg. Grondstoffen raken op en de afvalberg groeit. In een circulaire economie blijven grondstoffen zo lang mogelijk in gebruik: producten worden ontworpen om te repareren, te hergebruiken en uiteindelijk te recyclen.

De ladder van Lansink zet de keuzes op volgorde: voorkomen, hergebruiken, recyclen, verbranden met energieterugwinning en als laatste storten. Een telefoon met vervangbare onderdelen past beter in een circulaire economie dan een met een vastgelijmde batterij.

voorkomenminder kopen, langer gebruikenhergebruikenrepareren, tweedehandsrecyclenomsmelten, nieuwe grondstofverbrandenmet energieterugwinningstortenalles verlorenbeterslechter
De ladder van Lansink zet de manieren om met afval op volgorde. Bovenaan staat afval voorkomen, onderaan storten. Een circulaire economie probeert zo hoog mogelijk op de ladder te blijven, zodat grondstoffen in gebruik blijven.
Onthoud: lineair = maken, gebruiken, weggooien. Circulair = in de kringloop houden. Hoger op de ladder is beter.
6Hernieuwbare grondstoffen en groene waterstof

Hernieuwbare grondstoffen groeien opnieuw: hout, maïs, suikerbiet. Ze raken niet op zoals aardolie. Toch zijn ze niet automatisch duurzaam: voor de teelt zijn land, water, kunstmest en energie nodig, en die grond kan niet voor voedsel gebruikt worden. Je moet altijd de hele keten bekijken.

Waterstof verbrandt tot alleen water, maar het moet eerst gemaakt worden. Grijze waterstof komt uit aardgas: CH₄ + 2 H₂O → CO₂ + 4 H₂, dus 0,25 mol CO₂ per mol H₂. Groene waterstof ontstaat door elektrolyse van water met stroom van zon of wind: 2 H₂O → 2 H₂ + O₂, zonder CO₂.

grijze waterstofgroene waterstofreactorCH₄ + H₂OH₂CO₂CH₄ + 2 H₂O → CO₂ + 4 H₂fossiel, CO₂ in de luchtstroomelektrolyseH₂O₂2 H₂O → 2 H₂ + O₂geen CO₂
Waterstof verbrandt tot alleen water, maar hoe groen het is, hangt af van de productie. Grijze waterstof komt uit aardgas en levert CO₂. Groene waterstof komt uit water, gesplitst met stroom van zon of wind.
Onthoud: hernieuwbaar ≠ automatisch duurzaam. Groene waterstof = elektrolyse met duurzame stroom.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Welke aanpak hoort bij groene chemie?

  1. Chemische fabrieken volledig sluiten
  2. Alleen producten maken die groen van kleur zijn
  3. Producten maken met weinig afval, gevaar en energie
  4. Zo veel mogelijk product maken, ongeacht hoeveel afval er ontstaat
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je fabrieken sluiten? Groene chemie wil chemie juist beter maken, niet afschaffen. We hebben medicijnen, kunstmest en materialen nodig.
  • B: Koos je groene kleur? Groen staat hier voor milieuvriendelijk, niet voor een kleur van het product.
  • C (juist): Klopt: bij groene chemie ontwerp je processen zo dat er weinig afval ontstaat, je minder gevaarlijke stoffen gebruikt en minder energie nodig hebt, liefst met hernieuwbare grondstoffen.
  • D: Koos je zoveel mogelijk product? Dat is precies wat groene chemie niet wil: afval en gevaar tellen ook mee.

Onthoud: Groene chemie: weinig afval, veilig, zuinig.

Een fabriek maakt een geurstof met een reactie die volgens de vergelijking een atoomeconomie van 70% heeft. In de praktijk haalt de fabriek een rendement van 80%. De directie wil weten welk deel van alle ingekochte grondstof uiteindelijk echt in het product terechtkomt.

2. Welk deel van de massa van de beginstoffen komt echt in het gewenste product?

  1. 70%
  2. 56%
  3. 80%
  4. 150%
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je 70%? Dat is het maximum volgens de vergelijking. In de praktijk haal je daar maar 80% van.
  • B (juist): Klopt: hoogstens 70% van de massa kan in het product komen, en daarvan haal je in de praktijk 80%. 0,70 × 0,80 = 0,56, dus 56%.
  • C: Koos je 80%? Dat is het rendement. Maar ook als de reactie volledig verloopt, gaat 30% van de massa al in bijproduct.
  • D: Koos je 150%? Je mag de percentages niet optellen. Beide verliezen gelden na elkaar, dus vermenigvuldig je.

Onthoud: Atoomeconomie × rendement.

Een fabriek maakt een geurstof in een reactor bij 250 °C met een giftig oplosmiddel. De onderzoeksafdeling heeft vier ideeën om het proces te verbeteren. Het management wil de keuze die het best past bij de principes van groene chemie.

3. Welke aanpassing past het best bij groene chemie?

  1. Een katalysator, zodat het bij lagere temperatuur kan
  2. De temperatuur verhogen tot 500 °C zodat het sneller gaat
  3. Een giftig oplosmiddel gebruiken omdat het goedkoper is
  4. Een extra beginstof in grote overmaat toevoegen die als afval eindigt
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: met een katalysator verloopt de reactie bij lagere temperatuur, dus kost het minder energie. De katalysator wordt niet verbruikt en levert geen afval op.
  • B: Koos je 500 °C? Dat kost veel energie. Groene chemie zoekt juist naar processen bij lagere temperatuur en druk.
  • C: Koos je giftig oplosmiddel? Groene chemie vervangt gevaarlijke stoffen juist door veiligere, zoals water.
  • D: Koos je overmaat die afval wordt? Dat levert extra afval op, het tegenovergestelde van groene chemie.

Onthoud: Katalysator = groen.

Ethanol kan gemaakt worden door vergisting van glucose: C₆H₁₂O₆ → 2 C₂H₅OH + 2 CO₂. Het gewenste product is ethanol, CO₂ is bijproduct. Molaire massa's: glucose 180,16 g/mol, ethanol 46,07 g/mol, CO₂ 44,01 g/mol.

4. Hoe groot is de atoomeconomie van ethanol maken door vergisting?

  1. 51%
  2. 100%
  3. 26%
  4. 74%
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: uit 1 mol glucose (180,16 g) ontstaat 2 mol ethanol (2 × 46,07 = 92,14 g). Atoomeconomie = 92,14 / 180,16 × 100% = 51%. De rest gaat in CO₂.
  • B: Koos je 100%? Dat geldt voor additie. Bij vergisting komt een groot deel van de massa in CO₂ terecht.
  • C: Koos je 26%? Dan heb je maar 1 mol ethanol gerekend. Uit 1 mol glucose ontstaat 2 mol ethanol.
  • D: Koos je 74%? Reken de molaire massa's na: ethanol 46,07 en glucose 180,16. 2 × 46,07 / 180,16 = 0,51.

Onthoud: Coëfficiënten meenemen.

Oefen de andere 24 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Scheikunde HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app