Slagio

Leren › Scheikunde HAVO › Domein D: Koolstofchemie

Esters en estervorming

Je herkent de estergroep, beschrijft de vorming van een ester uit een alcohol en een carbonzuur als evenwicht, geeft esters een naam zonder zuur- en alcoholdeel te verwisselen, en legt hydrolyse en de bouw van vetten uit.

Oefen alle 28 vragenOpen in de app

Samenvatting

De geur van een rijpe banaan, de smaak van ananassnoepjes en de nagellakremover van je zus: het zijn allemaal esters. Je leert hoe een ester ontstaat uit een alcohol en een carbonzuur, hoe je hem een naam geeft en tekent zonder de delen te verwisselen, en wat er gebeurt als een ester weer uit elkaar valt.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
Esterstof met de groep −COO− tussen twee koolstofketens
Veresteringalcohol + carbonzuur ⇄ ester + water
Condensatiereactietwee moleculen gaan samen en splitsen water af
Hydrolyseester + water → carbonzuur + alcohol
Zuurdeel / alcoholdeeldeel met de C=O (naam op -oaat) / deel aan de andere O (naam op -yl)
Vetester van glycerol met drie vetzuren
1De estergroep

Een ester herken je aan de groep −COO− midden in het molecuul: een C-atoom met een dubbel gebonden O, en daarnaast een O-atoom dat naar een tweede koolstofketen gaat. Het lijkt op een carbonzuur, maar de H van de COOH is vervangen door een koolstofketen.

Omdat een ester geen OH-groep heeft, vormt hij nauwelijks waterstofbruggen. Esters lossen daardoor slecht op in water en koken veel lager dan een carbonzuur met dezelfde formule. Ethylethanoaat (77 °C) en butaanzuur (164 °C) zijn allebei C₄H₈O₂.

RCOOHcarbonzuurR−COOHRCOOR′esterR−COO−R′ROR′etherR−O−R′C=O én O naar een tweede ketenvoorbeeld: ethylethanoaat, CH₃−COO−CH₂−CH₃
Een ester lijkt op een carbonzuur, maar de H van de COOH is vervangen door een tweede koolstofketen (R′). Een ether heeft wel een O tussen twee ketens, maar geen C=O.
Onthoud: ester = −COO− met aan beide kanten een koolstofketen. Geen OH, dus lager kookpunt.
2Estervorming uit alcohol en zuur

Een ester ontstaat als een alcohol reageert met een carbonzuur. De OH van het zuur en de H van de OH-groep van de alcohol vormen samen een watermolecuul. Een reactie waarbij twee moleculen samengaan en water afsplitsen, heet een condensatiereactie.

Verestering gaat langzaam; daarom voeg je een paar druppels geconcentreerd zwavelzuur toe als katalysator. Het is bovendien een evenwicht: bij 1 mol zuur en 1 mol alcohol ontstaat maar ongeveer 0,67 mol ester. Wil je meer ester, dan haal je het water weg of doe je een van de beginstoffen in overmaat.

CH₃COOH+HOCH₂CH₃ethaanzuurethanolwordt waterzwavelzuur, ⇄CH₃COOCH₂CH₃+H₂Oethylethanoaatwater
Bij verestering vormen de OH van het zuur en de H van de alcohol samen water (stippelkring). De zuurstof van de alcohol wordt de brug in de estergroep. Het is een evenwicht: de ester kan ook weer terugreageren.
Onthoud: alcohol + carbonzuur ⇄ ester + water, met zwavelzuur als katalysator.
3Naamgeving van esters

De naam van een ester bestaat uit twee delen. Het alcoholdeel krijgt de uitgang -yl en komt vooraan: methanol → methyl, ethanol → ethyl. Het zuurdeel krijgt de uitgang -oaat: ethaanzuur → ethanoaat, butaanzuur → butanoaat. Methanol en butaanzuur geven dus methylbutanoaat.

Uit een structuurformule haal je de naam door eerst de C=O te zoeken. Alles aan die kant, inclusief het C-atoom van de estergroep, hoort bij het zuur. De keten aan de andere O is het alcoholdeel. Terugrekenen werkt net zo: propylethanoaat komt uit propaan-1-ol en ethaanzuur.

CH₃CH₂CH₂COOCH₃butanoaatvan butaanzuur (4 C)methylvan methanol (1 C)naam: eerst -yl, dan -oaatmethyl + butanoaat = methylbutanoaat (appel)C=O-kant = zuurdeel
Zoek eerst de C=O: alles aan die kant, inclusief het C-atoom van de estergroep, is het zuurdeel (-oaat). De keten aan de andere zuurstof is het alcoholdeel (-yl). In de naam staat het alcoholdeel vooraan.
Onthoud: alcohol → -yl (vooraan), zuur → -oaat (achteraan). De C=O zit aan de zuurkant.
Examentip: de meest gemaakte fout is het verwisselen van zuurdeel en alcoholdeel. Zet bij een naamvraag altijd eerst een streep door de estergroep: links of rechts van de enkel gebonden O? De kant met de C=O is het zuur.
4Een ester tekenen in stappen

Moet je een ester tekenen of de formule geven, werk dan in drie stappen. Zet het zuur en de alcohol met hun groepen naar elkaar toe. Streep de OH van het zuur en de H van de alcohol weg: dat wordt het watermolecuul. Verbind wat overblijft.

Voor de molecuulformule hoef je niet eens te tekenen: tel de formules van zuur en alcohol op en haal er H₂O af. Ethanol (C₂H₆O) en propaanzuur (C₃H₆O₂) geven C₅H₁₀O₂. Het aantal C-atomen in de naam klopt ook: methylpropanoaat heeft er 1 + 3 = 4.

zuur en alcohol met de groepen naar elkaar toeCH₃−CH₂−CO−OHH−O−CH₃propaanzuur+ methanolOH en H wegstrepen: samen waterCH₃−CH₂−CO−OHH−O−CH₃→ H₂Overbind wat overblijftCH₃−CH₂−CO−O−CH₃methylpropanoaatC₄H₈O₂
Zo maak je nooit de fout dat je zuur- en alcoholdeel verwisselt: de C=O blijft altijd aan de kant van het zuur. Molecuulformule controleren? Tel zuur en alcohol op en haal er H₂O af.
Onthoud: ester = zuur + alcohol − H₂O.
5Hydrolyse en vetten

Bij hydrolyse reageert een ester met water en valt hij weer uiteen in een carbonzuur en een alcohol. Dat is de teruggaande reactie van het verestering-evenwicht. Met veel water verschuift het evenwicht naar de kant van zuur en alcohol.

Vetten zijn esters van glycerol, een alcohol met drie OH-groepen, en drie vetzuren. Bij de vorming komen drie watermoleculen vrij. In je darmen hydrolyseert het enzym lipase het vet weer tot glycerol en vetzuren. Als boter wekenlang warm ligt, gebeurt dat ook langzaam: er komt butaanzuur vrij en de boter ruikt ranzig.

glycerol-deelCH₂OCOCHOCOCH₂OCOvetzuurketens3 estergroepen+ 3 H₂Ohydrolyseglycerol+3 vetzuren
Een vet is een ester van glycerol (drie OH-groepen) met drie vetzuren. Bij de vertering in je darmen hydrolyseert het enzym lipase de drie estergroepen: er ontstaan glycerol en drie vrije vetzuren.
Onthoud: hydrolyse = ester + water → zuur + alcohol. Vet = glycerol + 3 vetzuren.
6Geuren en toepassingen

Kleine esters zijn vluchtig en ruiken vaak naar fruit. Ze worden gebruikt als geur- en smaakstof in snoep, frisdrank en parfum. Grotere esters en mengsels zitten in olie en vet. Ethylethanoaat is een veelgebruikt oplosmiddel, bijvoorbeeld in nagellakremover en lijm: het lost apolaire stoffen goed op en verdampt snel.

In het lab toon je een ester aan door het reactiemengsel in koud water te gieten. Het overgebleven zuur en de alcohol lossen op, de ester vormt een laagje bovenop dat je fruitig ruikt als je voorzichtig wuift.

appelananasbanaanmethylbutanoaatethylbutanoaatpentylethanoaatmethanol +butaanzuurethanol +butaanzuurpentaan-1-ol +ethaanzuuréén CH₂ meer of minder geeft een andere geur
Kleine esters ruiken vaak naar fruit. Fabrikanten maken ze na voor snoep, frisdrank en parfum. Methylbutanoaat en ethylbutanoaat verschillen maar één CH₂-groep en ruiken toch anders.
Onthoud: kleine esters = fruitgeuren en oplosmiddelen. Aantonen: laagje op water dat fruitig ruikt.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Welke groep is kenmerkend voor een ester?

  1. −OH aan een koolstofatoom
  2. −COOH aan het uiteinde van een keten
  3. −COO− tussen twee koolstofketens
  4. −NH₂ aan een koolstofatoom
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je −OH? Dat is de hydroxylgroep van een alcohol. Bij estervorming verdwijnt die OH juist in de ester.
  • B: Koos je −COOH? Dat is de carboxylgroep van een carbonzuur. In een ester is de H van die groep vervangen door een koolstofketen.
  • C (juist): Klopt: in een ester zit een C=O met daarnaast een O-atoom dat aan een tweede koolstofketen vastzit. Die −COO−-groep verbindt het zuurdeel met het alcoholdeel.
  • D: Koos je −NH₂? Dat is de aminogroep van een amine. Een ester bevat geen stikstof, alleen C, H en O.

Onthoud: Ester = −COO− in het midden.

2. Waarom lost ethylethanoaat slecht op in water, terwijl ethaanzuur en ethanol wel goed oplossen?

  1. Ethylethanoaat is een zout, en zouten met grote ionen lossen slecht op in water
  2. Een ester heeft geen OH-groep meer en vormt dus nauwelijks waterstofbruggen
  3. Ethylethanoaat reageert met water tot een neerslag
  4. Een ester heeft een lange keten van twintig koolstofatomen
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je zout? Een ester is een moleculaire stof, geen zout. Zouten bestaan uit ionen.
  • B (juist): Klopt: zowel ethaanzuur als ethanol hebben een OH-groep. In de ester zijn die OH-groepen verdwenen, zodat het molecuul veel minder waterstofbruggen met water kan vormen.
  • C: Koos je neerslag? Er ontstaat geen neerslag. De ester vormt gewoon een aparte laag bovenop het water.
  • D: Koos je lange keten? Ethylethanoaat heeft maar vier C-atomen. Het slecht oplossen komt door het ontbreken van OH-groepen.

Onthoud: Geen OH = minder hydrofiel.

Ethylethanoaat en butaanzuur hebben allebei de molecuulformule C₄H₈O₂ en een molecuulmassa van 88 u. Toch is het verschil groot: ethylethanoaat kookt bij 77 °C en ruikt fris en fruitig, butaanzuur kookt bij 164 °C en ruikt naar ranzige boter en zweetvoeten.

3. Waarom kookt ethylethanoaat zoveel lager dan butaanzuur?

  1. Butaanzuur vormt waterstofbruggen tussen de moleculen, de ester niet
  2. De ester heeft een grotere molecuulmassa en dus sterkere vanderwaalskrachten
  3. De ester bevat een dubbele C=C-binding
  4. Butaanzuur is een zout met ionbindingen
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: butaanzuur heeft een COOH-groep met een OH en vormt sterke waterstofbruggen. In de ester zit geen OH meer, dus de moleculen trekken elkaar alleen met vanderwaalskrachten aan.
  • B: Koos je grotere massa? Beide stoffen hebben dezelfde formule en dus dezelfde massa. Het verschil zit in de bindingen tussen de moleculen.
  • C: Koos je C=C? Ethylethanoaat heeft een C=O, geen C=C. En een dubbele binding verklaart het lage kookpunt niet.
  • D: Koos je zout? Butaanzuur is een moleculaire stof. Het hoge kookpunt komt door waterstofbruggen, niet door ionen.

Onthoud: Geen OH-groep = geen waterstofbruggen = lager kookpunt.

Een leerling verwarmt 1,0 mol ethaanzuur en 1,0 mol ethanol met een paar druppels zwavelzuur in een kolf met een terugvloeikoeler. Na een uur stopt hij en bepaalt hoeveel ester er is. Hij vindt 0,67 mol ethylethanoaat, ook als hij nog een uur langer verwarmt.

4. Waarom ontstaat er geen 1 mol ester, hoewel de leerling 1 mol van elke beginstof gebruikte?

  1. Verestering is een evenwichtsreactie; een deel van de ester reageert terug
  2. Er is te weinig zwavelzuur gebruikt, waardoor de katalysator halverwege opraakte
  3. De ester verdampt tijdens de reactie helemaal
  4. Er ontstaat ook veel waterstofgas dat ontsnapt
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: verestering is een evenwicht. De ester en het water reageren ook terug tot zuur en alcohol. Bij K ≈ 4 is in evenwicht ongeveer 0,67 mol ester gevormd.
  • B: Koos je katalysator op? Een katalysator wordt niet verbruikt. Meer zwavelzuur zou het evenwicht sneller instellen, maar niet meer ester geven.
  • C: Koos je verdampt? De proef gebeurt in een afgesloten kolf met een koeler. Het verschil komt door de teruggaande reactie.
  • D: Koos je waterstofgas? Bij verestering ontstaat alleen ester en water, geen waterstofgas.

Onthoud: Verestering is een evenwicht.

Oefen de andere 24 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Scheikunde HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app