Slagio

Leren › Scheikunde HAVO › Domein D: Koolstofchemie

Isomerie en naamgeving

Je herkent isomeren en onderscheidt ze van dezelfde stof anders getekend, geeft vertakte alkanen, alkenen en alcoholen een systematische naam met plaatsnummers, tekent isomeren systematisch en verklaart verschillen in kookpunt.

Oefen alle 28 vragenOpen in de app

Samenvatting

Aanstekergas en het gas in een spuitbus kunnen dezelfde formule hebben, C₄H₁₀, en toch verschillende stoffen zijn. Je leert wat isomeren zijn, hoe je ziet of twee tekeningen dezelfde stof of een isomeer voorstellen, hoe je een organische stof een systematische naam geeft en waarom een vertakt molecuul lager kookt.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
Isomerenstoffen met dezelfde molecuulformule en een andere structuurformule
Hoofdketende langste ononderbroken koolstofketen; geeft de stam van de naam
Zijtak (alkylgroep)koolstofgroep aan de hoofdketen: methyl, ethyl
Plaatsnummergetal dat aangeeft aan welk C-atoom een zijtak of groep zit
Plaatsisomerenisomeren die alleen verschillen in de plaats van een groep of dubbele binding
di-, tri-, tetra-twee, drie of vier dezelfde zijtakken
1Wat isomeren zijn

Isomeren hebben dezelfde molecuulformule, maar de atomen zitten anders aan elkaar vast. Butaan en methylpropaan zijn allebei C₄H₁₀. Butaan heeft een rechte keten van vier C-atomen, methylpropaan een keten van drie met een zijtak. Omdat de atomen in een andere volgorde aan elkaar zitten, heet dit structuurisomerie.

Isomeren zijn verschillende stoffen. Ze hebben elk een eigen naam en meestal een ander kookpunt: butaan kookt bij −0,5 °C, methylpropaan bij −12 °C. Om isomeren te herkennen tel je altijd alle atomen, ook die in de zijtakken.

CH₃CH₂CH₂CH₃CH₃CHCH₃CH₃butaanmethylpropaanC₄H₁₀C₄H₁₀rechte ketenvertakte ketenkookt bij −0,5 °Ckookt bij −12 °Czijtak
Dezelfde atomen, een andere bouw: isomeren. Het zijn echt verschillende stoffen, met een eigen naam en een eigen kookpunt.
Onthoud: isomeren = zelfde molecuulformule, andere structuur, andere stof.
2Dezelfde stof of een isomeer?

Een molecuul kan om zijn enkele bindingen draaien en buigen. Een rechte keten met een knik erin, een U-vorm of een keten die je van rechts naar links schrijft: zolang elk C-atoom dezelfde buren heeft, is het dezelfde stof. Dat is de meest gemaakte fout bij isomerie: twee tekeningen van één stof aanzien voor twee isomeren.

Controleer daarom altijd de langste keten. Een "zijtak" aan het eerste of laatste C-atoom verlengt gewoon de keten: "1-methylbutaan" bestaat niet, dat is pentaan.

CH₃CH₂CH₂CH₃=CH₃CH₂CH₂CH₃=CH₂CH₃CH₂CH₃drie keer butaan:4 C op een rijCH₃CHCH₃CH₃≠ dit is een isomeer:langste keten maar 3 C
Een keten kan buigen en draaien. Hoe je hem op papier zet, maakt niet uit: zolang elk C-atoom dezelfde buren heeft, is het dezelfde stof. Pas als er een zijtak ontstaat, heb je een isomeer.
Onthoud: volg de keten. Zelfde volgorde = zelfde stof, hoe je hem ook tekent.
3Naamgeving: langste keten en zijtakken

Een systematische naam maak je in drie stappen. Zoek de langste keten: die geeft de stam (pentaan, hexaan). Benoem de zijtakken met -yl: CH₃ is een methylgroep, CH₂CH₃ een ethylgroep. Nummer de keten vanaf de kant die de zijtakken het laagste nummer geeft, en zet het nummer voor de zijtak: 2-methylpentaan.

Zijn er meer dezelfde zijtakken, dan zet je er di, tri of tetra voor, en krijgt elke zijtak een eigen nummer: 2,2-dimethylpropaan, 2,2,4-trimethylpentaan (iso-octaan).

CH₃CHCH₂CH₂CH₃CH₃1234554321foutgoedmethyl aan C2langste keten: 5 C→ pentaanzijtak: CH₃→ methyllaagste nummer voor de zijtak→ 22-methylpentaan
Zoek eerst de langste keten (gestippeld): die geeft de stam. Nummer dan vanaf de kant waar de zijtak het laagste nummer krijgt. Van rechts zou het 4-methylpentaan worden, en dat is fout.
Onthoud: langste keten = stam, zijtak = -yl, laagste nummers, di/tri bij meer van dezelfde.
4Nummeren: plaats van groepen en dubbele bindingen

Ook een dubbele binding of een OH-groep krijgt een plaatsnummer. Het getal staat voor de uitgang: but-1-een, but-2-een, propaan-1-ol, propaan-2-ol. Bij een dubbele binding noem je het laagste nummer van de twee C-atomen.

Je nummert vanaf de kant die de dubbele binding of OH-groep het laagste nummer geeft; die gaat voor de zijtakken. Zo heet CH₂=CH−CH(CH₃)−CH₃ 3-methylbut-1-een. Isomeren die alleen in de plaats van een groep verschillen, heten plaatsisomeren.

CH₂CHCH₂CH₃1234but-1-eenCH₃CHCHCH₃1234but-2-eenCH₃CH₂CH₂OH123propaan-1-olCH₃CHCH₃OHpropaan-2-ol
Het getal in de naam vertelt waar de dubbele binding of de OH-groep zit. Je nummert vanaf de kant die het laagste nummer geeft. But-1-een en but-2-een zijn isomeren, net als propaan-1-ol en propaan-2-ol.
Onthoud: getal = plaats. C=C of OH krijgt het laagste nummer, daarna pas de zijtakken.
Examentip: controleer een naam altijd door hem terug te tekenen. Klopt de structuur die je uit je eigen naam tekent met de gegeven structuur, en kun je vanaf de andere kant geen lagere nummers krijgen? Dan is de naam goed.
5Isomeren systematisch tekenen

Moet je alle isomeren van een formule tekenen, werk dan van lang naar kort. Teken eerst de rechte keten. Maak hem dan één C-atoom korter en zet dat C-atoom als zijtak op elke plek die iets nieuws oplevert. Ga zo door. Voor C₄H₁₀ vind je er twee, voor C₅H₁₂ drie en voor C₆H₁₄ vijf.

Zit er een zuurstofatoom in, dan kan dat op meer plekken: als OH aan het uiteinde of in het midden, of tussen twee C-atomen in de keten (een ether). C₃H₈O heeft zo drie isomeren. Teken alleen het koolstofskelet en vul de H-atomen aan het eind aan.

CCCCCCCCCCCCCCCpentaan2-methylbutaan2,2-dimethyl-propaanketen van 5keten van 4 + 1keten van 3 + 2alleen het koolstofskelet; de H-atomen vul je zelf aan
Isomeren tekenen doe je systematisch: begin met de langste keten en maak hem steeds één korter. Zet de losse C-atomen als zijtak op elke plek die iets nieuws oplevert. Controleer elke tekening op de langste keten, anders teken je dezelfde stof twee keer.
Onthoud: van lang naar kort, en bij elke tekening de langste keten controleren.
6Eigenschappen van isomeren

Isomeren hebben dezelfde massa, maar een andere vorm. Een rechte keten is langgerekt en raakt zijn buren over een groot oppervlak. Een vertakt molecuul is compacter, bijna een bolletje. Hoe minder contact, hoe zwakker de vanderwaalskrachten en hoe lager het kookpunt.

Pentaan kookt bij 36 °C, 2-methylbutaan bij 28 °C en 2,2-dimethylpropaan al bij 10 °C. Bij alcoholen geldt hetzelfde: propaan-2-ol (82 °C) kookt lager dan propaan-1-ol (97 °C).

36 °Cpentaan28 °C2-methylbutaan10 °C2,2-dimethylpropaanhoe bolvormiger, hoe minder contact
Alle drie hebben dezelfde massa. Het verschil zit in de vorm: lange moleculen raken elkaar over een groot oppervlak, bolvormige maar op een paar punten. Minder contact betekent zwakkere vanderwaalskrachten en dus een lager kookpunt.
Onthoud: meer vertakt = compacter = lager kookpunt.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Wat hebben isomeren met elkaar gemeen?

  1. Hetzelfde kookpunt en dezelfde naam
  2. Dezelfde structuurformule, maar een andere molecuulformule
  3. Dezelfde molecuulformule, maar een andere structuurformule
  4. Evenveel C-atomen, maar een ander aantal H-atomen in het molecuul
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je zelfde kookpunt en naam? Isomeren zijn verschillende stoffen: ze hebben elk een eigen naam en meestal een ander kookpunt.
  • B: Koos je zelfde structuurformule? Als de structuurformule gelijk is, is het dezelfde stof. Isomeren verschillen juist in hun structuur.
  • C (juist): Klopt: isomeren hebben precies dezelfde atomen, maar die zitten anders aan elkaar vast. Daardoor zijn het verschillende stoffen met een eigen naam en eigen eigenschappen.
  • D: Koos je ander aantal H? Dan is de molecuulformule anders en zijn het geen isomeren. Isomeren hebben precies dezelfde atomen.

Onthoud: Isomeren: zelfde formule, andere bouw.

2. Zijn butaan en methylpropaan isomeren?

  1. Nee, want methylpropaan heeft maar drie C-atomen
  2. Ja, beide zijn C₄H₁₀, maar met een andere bouw
  3. Nee, want ze hebben een ander aantal H-atomen
  4. Ja, want het zijn allebei gassen bij kamertemperatuur
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je drie C-atomen? Tel de methylgroep mee: propaan (3 C) plus methyl (1 C) is vier C-atomen.
  • B (juist): Klopt: butaan heeft een rechte keten van vier C-atomen, methylpropaan een keten van drie met één zijtak. Beide hebben de formule C₄H₁₀, dus het zijn isomeren.
  • C: Koos je ander aantal H? Reken na: methylpropaan heeft ook 10 H-atomen. Beide zijn alkanen met 4 C: C₄H₁₀.
  • D: Koos je allebei gassen? Dat klopt wel, maar het is niet de reden. Isomeren zijn ze omdat ze dezelfde molecuulformule hebben.

Onthoud: Tel alle C-atomen, ook in de zijtakken.

Twee leerlingen onderzoeken elk een vloeistof met de molecuulformule C₅H₁₂. De vloeistof van de eerste leerling kookt bij 36 °C, die van de tweede al bij 28 °C. Ze hebben allebei zuivere stoffen gekregen en hun thermometers zijn net gecontroleerd.

3. Welke conclusie is juist?

  1. Twee stoffen met dezelfde formule: isomeren
  2. Het is dezelfde stof, want de molecuulformule is gelijk
  3. De meting van het kookpunt moet fout zijn
  4. Het zijn geen isomeren, want ze hebben een ander kookpunt
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: dezelfde molecuulformule maar een ander kookpunt betekent dat de moleculen anders gebouwd zijn. Het zijn verschillende stoffen: isomeren.
  • B: Koos je dezelfde stof? Dezelfde molecuulformule is niet genoeg. Een andere bouw geeft een andere stof met andere eigenschappen.
  • C: Koos je meting fout? Een verschil in kookpunt is precies wat je bij isomeren verwacht. Er is geen reden om aan de meting te twijfelen.
  • D: Koos je geen isomeren? Isomeren hebben juist vaak een ander kookpunt. Het criterium is: zelfde molecuulformule, andere structuur.

Onthoud: Zelfde formule + andere eigenschappen = isomeren.

Op het bord staan drie tekeningen van C₅H₁₂. A: CH₃−CH(CH₃)−CH₂−CH₃. B: CH₃−CH₂−CH(CH₃)−CH₃, van rechts naar links geschreven. C: een rechte keten CH₃−CH₂−CH₂−CH₂−CH₃ die met een bocht omhoog is getekend.

4. Welke twee tekeningen stellen dezelfde stof voor?

  1. B en C
  2. A en C
  3. A en B
  4. Geen van de drie
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je B en C? B heeft een zijtak aan het tweede C-atoom, C heeft geen zijtak. Het zijn isomeren, niet dezelfde stof.
  • B: Koos je A en C? In C zit geen zijtak; de langste keten is vijf C-atomen lang. Dat is pentaan, een isomeer van A.
  • C (juist): Klopt: A en B hebben allebei een keten van vier C-atomen met een CH₃ aan het tweede C-atoom. Het is twee keer 2-methylbutaan, alleen anders getekend. C is pentaan: een rechte keten van vijf zonder zijtak.
  • D: Koos je geen van de drie? A en B lijken anders, maar als je de langste keten volgt, vind je in beide 2-methylbutaan.

Onthoud: Langste keten zoeken, dan pas vergelijken.

Oefen de andere 24 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Scheikunde HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app