Slagio

Leren › Scheikunde HAVO › Domein D: Koolstofchemie

Reactietypen in de koolstofchemie

Je onderscheidt additie, substitutie, volledige en onvolledige verbranding, condensatie en hydrolyse, herkent het type aan de reactievergelijking en past dit toe op het harden van olie, de productie van ethanol en de vertering.

Oefen alle 28 vragenOpen in de app

Samenvatting

Margarine uit olie, ethanol uit etheen, roet op een pan en de vertering van je eten: allemaal reacties in de koolstofchemie. Je leert de belangrijkste reactietypen herkennen: additie, substitutie, verbranding, condensatie en hydrolyse, en je leert aan een reactievergelijking zien welk type het is.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
Additiemolecuul koppelt aan een dubbele binding; één product
Substitutieatoom wordt vervangen; tweede product HX
Volledige verbrandinggenoeg zuurstof: CO₂ en H₂O
Onvolledige verbrandingte weinig zuurstof: ook CO en roet
Condensatietwee moleculen koppelen, water komt vrij
Hydrolysewater splitst een molecuul
1Additie aan een dubbele binding

Bij een additiereactie wordt een molecuul aan een dubbele binding gekoppeld. De C=C wordt een enkele binding en aan elk van de twee C-atomen komt een atoom of groep bij. Er gaat niets af: uit twee stoffen ontstaat één product.

Alkenen ondergaan additie met broom (ontkleuren van broomwater), met waterstof (alkeen wordt alkaan), met waterstofchloride (chlooralkaan) en met water (alcohol). Uit etheen en water maakt de industrie zo ethanol zonder bijproduct. Per dubbele binding reageert één molecuul.

CCHHHH+BrBrCCHHHHBrBretheenbroom1,2-dibroomethaanC=C klapt openéén productzo ook met H₂ (→ alkaan), HCl en H₂O (→ alcohol)
Bij additie wordt de dubbele binding enkel en komt aan elk van de twee C-atomen een atoom bij. Er gaat niets af, dus er ontstaat één product. Daarom ontkleurt broomwater bij een alkeen.
Onthoud: additie = aan C=C, niets eraf, één product.
2Substitutie: een atoom vervangen

Alkanen hebben geen dubbele binding en zijn weinig reactief. Met chloor of broom reageren ze alleen onder invloed van licht. Dan wordt een H-atoom vervangen door een halogeenatoom: substitutie. Het vervangen H-atoom vormt met het andere halogeenatoom HCl of HBr. Er ontstaan dus twee producten.

Zo onderscheid je substitutie van additie: bij substitutie komt een zure damp (HBr) vrij die vochtig indicatorpapier rood kleurt. Ontkleuren van broom gebeurt bij beide. Bij propaan zijn er twee plaatsen voor het halogeenatoom: 1-chloorpropaan en 2-chloorpropaan.

CHHHH+ClCllichtCHHHCl+HClmethaanchloorchloormethaanHClH wisselt omtwee producten, één ervan is HCl of HBr
Bij substitutie wordt een H-atoom vervangen door een halogeenatoom. Het losse H-atoom vormt met het andere halogeenatoom HCl of HBr. Alkanen doen dit alleen onder invloed van licht.
Onthoud: substitutie = ruilen, twee producten, met HX. Alkaan + halogeen alleen in licht.
3Verbranding: volledig en onvolledig

Alle koolwaterstoffen verbranden. Bij genoeg zuurstof is de verbranding volledig: al het koolstof wordt CO₂ en al het waterstof H₂O. De vlam is blauw. Bij te weinig zuurstof is de verbranding onvolledig: er ontstaat ook koolstofmonoxide (CO) en koolstof (roet). Gloeiend roet maakt de vlam geel.

Koolstofmonoxide is kleurloos, reukloos en giftig: het bindt sterker aan je bloed dan zuurstof. Daarom moeten geisers en kachels goed afgesteld zijn en hun gassen naar buiten afvoeren. Een koolmonoxidemelder waarschuwt als het misgaat.

luchtgat openluchtgat dichtblauwvolledigCO₂ + H₂Ogeelonvolledigook COen roetroetlucht erin
Met open luchtgat krijgt het gas genoeg zuurstof: volledige verbranding, blauwe vlam. Met dicht luchtgat is de verbranding onvolledig: er ontstaan koolstofmonoxide en roetdeeltjes, die geel gloeien.
Onthoud: volledig = CO₂ + H₂O, blauw. Onvolledig = ook CO en roet, geel.
4Condensatie en hydrolyse

Bij een condensatiereactie koppelen twee moleculen aan elkaar en komt er een klein molecuul vrij, meestal water. Verestering is een condensatie, en ook het koppelen van aminozuren tot eiwitten en van glucose tot zetmeel. Bij een keten van n moleculen zijn er n − 1 koppelingen, dus komen er n − 1 watermoleculen vrij.

Hydrolyse is de omgekeerde reactie: water breekt een koppeling open. Bij de vertering hydrolyseren enzymen eiwitten tot aminozuren, zetmeel tot glucose en vetten tot glycerol en vetzuren.

H₂N−CH₂−COOH+H−NH−CH₂−COOHwordt H₂OglycineglycinecondensatiehydrolyseH₂N−CH₂−CO−NH−CH₂−COOH+ H₂Onieuwe koppeling
Bij condensatie koppelen twee moleculen en komt er water vrij. Zo maakt je lichaam eiwitten uit aminozuren. Bij hydrolyse gaat het andersom: water breekt de koppeling weer open, bijvoorbeeld bij de vertering.
Onthoud: condensatie = koppelen, water eruit. Hydrolyse = splitsen, water erin.
5Het reactietype herkennen

Aan een reactievergelijking zie je meestal direct welk type het is. Kijk naar het aantal producten en naar welke kleine moleculen verschijnen of verdwijnen. Twee stoffen die één product geven, met een C=C in de beginstof: additie. Een HCl of HBr als tweede product: substitutie. Zuurstof erbij en CO₂ en water eruit: verbranding. Water als product bij het koppelen: condensatie. Water als beginstof die een molecuul splitst: hydrolyse.

additieA=B+XYAX−BYtwee stoffen worden één productsubstitutieR−H+X₂R−X+HXeen atoom ruilt, HX komt vrijcondensatieA−OH+H−BA−B+H₂Otwee koppelen, water komt vrijhydrolyseA−B+H₂OA−OH+HBwater splitst het molecuul
Herken het type aan het patroon in de vergelijking. Eén product uit twee stoffen: additie. HX als tweede product: substitutie. Water ontstaat: condensatie. Water verdwijnt en het molecuul valt uiteen: hydrolyse.
Onthoud: tel de producten en zoek H₂O, HX of O₂ in de vergelijking.
Examentip: wordt gevraagd het reactietype te noemen én te verklaren, geef dan het kenmerk dat je ziet: "additie, want de dubbele binding verdwijnt en er ontstaat één product". Alleen het woord levert vaak maar de helft van de punten op.
6Toepassingen: harden, ethanol en roet

Plantaardige olie bevat onverzadigde vetzuren: ketens met dubbele bindingen en daardoor knikken. Bij het harden van olie voor margarine addeert de fabriek waterstof aan die dubbele bindingen, met fijn verdeeld nikkel als katalysator. De ketens worden recht en verzadigd, ze liggen dichter op elkaar en het smeltpunt stijgt.

Ethanol voor de industrie ontstaat door additie van water aan etheen. Roet op een pan boven een gele vlam laat zien dat de verbranding onvolledig is; draai het luchtgat open en de vlam wordt blauw.

+ H₂nikkelolie (vloeibaar)gehard vet (vast)C=C geeft een knikketens passen slechtverzadigd en rechtketens liggen dicht op elkaar
Bij het harden van olie wordt waterstof geaddeerd aan de dubbele bindingen, met nikkel als katalysator. De ketens worden recht en liggen dichter op elkaar. De vanderwaalskrachten worden sterker en het smeltpunt stijgt: van olie naar margarine.
Onthoud: harden = additie van H₂ aan olie → hoger smeltpunt.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Wat gebeurt er bij een additiereactie?

  1. Een molecuul valt uiteen in kleinere stukken
  2. Een atoom wordt vervangen door een ander atoom
  3. Een molecuul koppelt aan een dubbele binding: één product
  4. Er komt water vrij bij het koppelen van twee moleculen tot één groter molecuul
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je uiteenvallen? Dat is een ontleding, zoals kraken. Bij additie worden twee moleculen juist één.
  • B: Koos je vervangen? Dat is substitutie: een H-atoom wordt vervangen en er ontstaan twee producten. Bij additie wordt alleen iets toegevoegd.
  • C (juist): Klopt: bij additie wordt de C=C een enkele binding. Aan elk van de twee C-atomen komt een atoom of groep bij. Er gaat niets af, dus er ontstaat één product.
  • D: Koos je water vrij? Dat is condensatie. Bij additie gaat er niets af, ook geen water.

Onthoud: Additie: erbij, niets eraf, één product.

2. Welk product ontstaat bij de additie van waterstof aan propeen?

  1. Propanol
  2. Propaan
  3. Propyn
  4. Waterstofpropeen
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je propanol? Een OH-groep ontstaat bij additie van water, niet van waterstof. Met H₂ komen er alleen twee H-atomen bij.
  • B (juist): Klopt: aan elk C-atoom van de dubbele binding komt een H. De dubbele binding wordt enkel en het alkeen wordt een alkaan: propaan.
  • C: Koos je propyn? Propyn heeft een drievoudige binding en juist minder H-atomen. Bij additie van H₂ komen er H-atomen bij.
  • D: Koos je waterstofpropeen? Die naam bestaat niet. Na de additie is er geen dubbele binding meer, dus geen -een maar -aan.

Onthoud: Alkeen + H₂ → alkaan.

In de chemische industrie wordt ethanol voor oplosmiddelen niet alleen door vergisting gemaakt, maar ook uit etheen en waterdamp, met fosforzuur als katalysator. De fabriek meldt trots dat bij dit proces geen enkel bijproduct ontstaat. De vergelijking is: CH₂=CH₂ + H₂O → CH₃−CH₂−OH.

3. Welk reactietype gebruikt de fabriek, en waarom ontstaat er geen afval?

  1. Verbranding: etheen reageert met zuurstof
  2. Substitutie: een H van etheen wordt vervangen door een OH-groep
  3. Condensatie: er komt water vrij
  4. Additie: alle atomen komen in het ethanol terecht
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je verbranding? Bij verbranding ontstaan CO₂ en water. Hier reageert etheen met water tot ethanol.
  • B: Koos je substitutie? Bij substitutie gaat er iets af en ontstaat een tweede product. Hier ontstaat alleen ethanol.
  • C: Koos je condensatie? Bij condensatie komt water vrij. Hier wordt water juist opgenomen.
  • D (juist): Klopt: water wordt aan de dubbele binding gekoppeld, H aan het ene C-atoom en OH aan het andere. Alle atomen komen in het ethanol terecht, dus er ontstaat geen bijproduct.

Onthoud: Additie = geen bijproduct.

Met broomwater kun je bepalen hoeveel dubbele bindingen er in een stof zitten. Een leerling laat 1,0 mol but-2-een (C₄H₈) reageren met een overmaat broom. Ze wil weten hoeveel broom er maximaal wordt opgenomen. Gebruik Br = 79,90 u.

4. Hoeveel gram broom kan maximaal reageren met 1,0 mol but-2-een?

  1. 320 g
  2. 80 g
  3. 160 g
  4. 56 g
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je 320 g? Dat zou nodig zijn bij twee dubbele bindingen per molecuul. But-2-een heeft er maar één.
  • B: Koos je 80 g? Dat is de massa van 1 mol Br-atomen. Broom komt voor als Br₂, en per dubbele binding reageert één Br₂-molecuul.
  • C (juist): Klopt: but-2-een heeft één dubbele binding, dus 1 mol neemt 1 mol Br₂ op. De molaire massa van Br₂ is 2 × 79,90 = 159,8 g/mol, afgerond 160 g.
  • D: Koos je 56 g? Dat is de massa van 1 mol but-2-een (C₄H₈). De vraag gaat over de massa broom die reageert.

Onthoud: Eén C=C = één Br₂.

Oefen de andere 24 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Scheikunde HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app