Slagio

Leren › Scheikunde HAVO › Domein D: Koolstofchemie

Polymeren

Je beschrijft de vorming van polymeren uit monomeren door additie- en condensatiepolymerisatie, leidt de repeterende eenheid en het monomeer uit elkaar af, verklaart het verschil tussen thermoplasten en thermoharders en beoordeelt recycling en afbreekbaarheid.

Oefen alle 28 vragenOpen in de app

Samenvatting

Plastic tasjes, pvc-buizen, fleecetruien en de eiwitten in je spieren: allemaal polymeren, reuzenmoleculen van duizenden kleine bouwstenen. Je leert hoe monomeren aan elkaar koppelen door additie of condensatie, hoe je van monomeer naar polymeer redeneert en terug, waarom het ene plastic smelt en het andere niet, en wat dat betekent voor recycling.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
Monomeerklein molecuul, bouwsteen van een polymeer
Polymeerreuzenmolecuul van duizenden gekoppelde monomeren
Additiepolymerisatiemonomeren met C=C koppelen, geen bijproduct
Condensatiepolymerisatiemonomeren met twee groepen koppelen, water komt vrij
Thermoplastlosse ketens, smelt bij verwarmen
Thermohardernetwerk met dwarsverbindingen, smelt niet
1Monomeer en polymeer

Een polymeer is een reuzenmolecuul dat bestaat uit duizenden aan elkaar gekoppelde kleine moleculen: de monomeren. De naam van een kunststof zegt vaak welk monomeer erin zit: polyetheen uit etheen, polypropeen uit propeen.

Polymeren zijn er van nature (eiwitten uit aminozuren, zetmeel uit glucose) en uit de fabriek (plastics). Hoeveel monomeren er in één molecuul zitten, reken je uit met de massa: polyetheen van 280 000 u bevat 280 000 / 28 = 10 000 etheeneenheden.

monomerenpolymeeretheen, CH₂=CH₂polyetheen: duizenden eenhedenn CH₂=CH₂ → −[CH₂−CH₂]ₙ−
Een polymeer is een reuzenmolecuul van duizenden aan elkaar gekoppelde monomeren. Bij polyetheen is elk kraaltje-paar een etheenmolecuul waarvan de dubbele binding is opengegaan.
Onthoud: monomeer = bouwsteen, polymeer = keten van duizenden bouwstenen.
2Additiepolymerisatie

Monomeren met een dubbele C=C-binding kunnen aan elkaar koppelen door additiepolymerisatie. De dubbele binding klapt open; elk C-atoom gebruikt de vrijgekomen binding om aan een buurmolecuul vast te gaan. Zo ontstaat een lange keten met alleen enkele bindingen. Er gaat niets af, dus er ontstaat geen bijproduct.

Bekende additiepolymeren zijn polyetheen (tasjes, folie), polypropeen (bakjes, doppen), pvc (buizen, uit chlooretheen), polystyreen (piepschuim) en teflon (uit tetrafluoretheen).

CCHHHHCCHHHHCCHHHHetheenetheenetheenC=C klapt openCCCCCCHHHHHHHHHHHHnieuwe bindingen tussen de eenheden
Bij additiepolymerisatie klapt de dubbele binding van elk monomeer open. Elk C-atoom gebruikt de vrijgekomen binding om aan een buurmolecuul vast te gaan (gekleurde bindingen). Er gaat niets af: geen bijproduct.
Onthoud: additiepolymerisatie = monomeer met C=C, keten met enkele bindingen, geen bijproduct.
3Van monomeer naar repeterende eenheid

In een polymeerketen komt steeds hetzelfde stukje terug: de repeterende eenheid. Bij een additiepolymeer vind je die door de twee C-atomen van de dubbele binding als keten te tekenen en alles wat er verder aan zat als zijgroep: propeen CH₂=CH−CH₃ geeft −CH₂−CH(CH₃)−.

Andersom zet je tussen de twee ketenatomen van de eenheid weer een dubbele binding om het monomeer te vinden: −CF₂−CF₂− komt van CF₂=CF₂. Moet je een stukje keten tekenen, zet dan de eenheden achter elkaar met de zijgroep aan elke tweede C.

CH₂CHCH₃propeen[CH₂CHCH₃]npolypropeenCH₂CHClchlooretheen[CH₂CHCl]npvcCH₂CHC₆H₅styreen[CH₂CHC₆H₅]npolystyreenmonomeerrepeterende eenheid
De twee C-atomen van de dubbele binding worden de keten. Alles wat er verder aan zat, hangt als zijgroep aan elke tweede C. Terug van polymeer naar monomeer: zet tussen de twee ketenatomen weer een dubbele binding.
Onthoud: C=C-atomen worden de keten, de rest hangt eraan. Terug: dubbele binding tussen de ketenatomen.
Examentip: teken bij een stukje polymeerketen altijd de open bindingen aan het begin en eind (een streepje naar buiten), anders lijkt het een los molecuul. En controleer dat er in de keten geen dubbele bindingen meer staan.
4Condensatiepolymerisatie

Bij condensatiepolymerisatie hebben de monomeren aan beide kanten een reactieve groep. Bij elke koppeling komt een klein molecuul vrij, meestal water. Omdat er aan beide kanten een groep zit, kan de keten steeds verder groeien.

Uit een diol (twee OH-groepen) en een dicarbonzuur (twee COOH-groepen) ontstaat een polyester, zoals PET voor flessen en fleece. Uit een diamine en een dizuur ontstaat een polyamide, zoals nylon. Eiwitten en zetmeel zijn natuurlijke condensatiepolymeren. Doordat er estergroepen in een polyester zitten, kun je hem met hydrolyse weer afbreken tot monomeren.

HOOH+HOOCCOOH+HOOHdioldicarbonzuurdiolHOO−COCO−OOH+ 2 H₂Oestergroepengroepen aan beide kanten: de keten groeit verder
Bij condensatiepolymerisatie heeft elk monomeer twee reactieve groepen. Bij elke koppeling komt water vrij. Uit een diol en een dicarbonzuur ontstaat zo een polyester, zoals PET; uit een diamine en een dizuur een polyamide, zoals nylon.
Onthoud: condensatiepolymerisatie = twee groepen per monomeer, water komt vrij. Diol + dizuur = polyester.
5Thermoplasten en thermoharders

Bij een thermoplast liggen de polymeerketens los door elkaar, alleen bij elkaar gehouden door vanderwaalskrachten. Bij verwarmen gaan de ketens langs elkaar glijden: het plastic wordt zacht en smelt. Je kunt het omsmelten en opnieuw vormen. Polyetheen, polypropeen en pvc zijn thermoplasten.

Bij een thermoharder zitten de ketens met dwarsverbindingen aan elkaar vast in een netwerk. Ze kunnen niet langs elkaar glijden, dus het plastic smelt niet; bij sterk verhitten verkoolt het. Daarom zijn pannenhandvatten en stopcontacten van thermoharders als bakeliet of melamine.

thermoplastthermoharderlosse ketensdwarsverbindingen: netwerkverwarmen: wordt zachtverwarmen: blijft hardomsmelten en recyclenverkoolt bij hoge temperatuur
Bij een thermoplast houden alleen vanderwaalskrachten de ketens bij elkaar; bij verwarmen glijden ze langs elkaar. Bij een thermoharder zitten de ketens met atoombindingen aan elkaar vast (zwarte streepjes). Dat netwerk smelt niet.
Onthoud: thermoplast = losse ketens = smelt, recyclebaar. Thermoharder = netwerk = smelt niet.
6Plastic, recycling en bioplastic

De meeste plastics bestaan uit ketens van alleen koolstof en waterstof. Bacteriën kunnen die nauwelijks afbreken, daarom blijft plastic afval tientallen tot honderden jaren in het milieu en valt het uiteen in microplastics. Thermoplasten kun je recyclen door ze om te smelten; polyesters zoals PET kun je ook chemisch afbreken tot monomeren.

PLA (polymelkzuur) is een polyester uit melkzuur, gemaakt uit maïs. Melkzuur heeft een OH- en een COOH-groep, dus het polymeriseert door condensatie. In een industriële composteerinstallatie hydrolyseren de estergroepen en wordt het plastic afgebroken.

maïsmelkzuurPLA-bekercompostsuikervergistingcondensatiehydrolyseCO₂ en water worden weer opgenomen door de plant
PLA is een polyester uit melkzuur, dat uit maïs wordt gemaakt. In een industriële composteerinstallatie hydrolyseren de estergroepen en breken micro-organismen het plastic af tot CO₂ en water. In de berm of in zee gebeurt dat veel langzamer.
Onthoud: C−C-keten = moeilijk afbreekbaar. Polyester = estergroepen = afbreekbaar door hydrolyse.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Wat is een polymeer?

  1. Een molecuul met precies twee dubbele bindingen
  2. Een mengsel van verschillende kleine moleculen
  3. Een heel groot molecuul van veel gekoppelde kleine eenheden
  4. Een stof die alleen in levende wezens voorkomt, zoals eiwit en zetmeel
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je twee dubbele bindingen? Het monomeer heeft vaak één dubbele binding. In het polymeer zijn die juist verdwenen.
  • B: Koos je mengsel? Een polymeer is één groot molecuul, geen mengsel. Plastic bestaat wel uit polymeermoleculen van verschillende lengte.
  • C (juist): Klopt: een polymeer ontstaat als duizenden kleine moleculen, monomeren, aan elkaar worden gekoppeld tot één lange keten.
  • D: Koos je alleen levende wezens? Er zijn natuurlijke polymeren zoals eiwitten en zetmeel, maar ook kunstmatige zoals plastic.

Onthoud: Polymeer = keten van monomeren.

2. Uit welk monomeer wordt polyetheen gemaakt?

  1. Ethaan
  2. Etheen
  3. Ethanol
  4. Polyetheen zelf
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je ethaan? Ethaan heeft geen dubbele binding en kan zich niet aan andere moleculen koppelen tot een keten.
  • B (juist): Klopt: polyetheen ontstaat uit etheen, CH₂=CH₂. De naam van het polymeer is poly plus de naam van het monomeer.
  • C: Koos je ethanol? Ethanol heeft een OH-groep en geen dubbele binding. Het monomeer van polyetheen is etheen.
  • D: Koos je polyetheen? Het monomeer is de kleine bouwsteen. Polyetheen is het grote molecuul dat eruit ontstaat.

Onthoud: Polyetheen ← etheen.

Een plastic tasje is gemaakt van polyetheen. Een fabrikant geeft op dat de gemiddelde molecuulmassa van zijn polyetheen 280 000 u is. Elke repeterende eenheid in de keten is −CH₂−CH₂−, met een massa van 28 u.

3. Hoeveel etheenmoleculen zijn er ongeveer gekoppeld in één molecuul van dit polyetheen?

  1. 10 000
  2. 280 000
  3. 1000
  4. 28
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: elke etheeneenheid heeft een massa van 28 u. 280 000 u gedeeld door 28 u geeft 10 000 eenheden per molecuul.
  • B: Koos je 280 000? Dat is de molecuulmassa in u. Om het aantal eenheden te vinden, deel je door de massa van één eenheid.
  • C: Koos je 1000? Dan is er een factor tien misgegaan. Reken na: 280 000 / 28 = 10 000.
  • D: Koos je 28? Dat is geen aantal, maar de massa van één eenheid in u. Hoe vaak past 28 in 280 000? Dat is het aantal eenheden.

Onthoud: Aantal eenheden = molecuulmassa / massa eenheid.

Polypropeen wordt gebruikt voor bakjes, flessendoppen en tapijt. In de fabriek wordt propeengas met een speciale katalysator omgezet in lange ketens. De fabrikant schrijft in zijn milieuverslag dat er bij deze stap geen enkele afvalstof ontstaat.

4. Waarom ontstaat er bij de productie van polypropeen geen afvalstof?

  1. Alle atomen van het monomeer komen in het polymeer
  2. Omdat propeen een katalysator is
  3. Omdat het bijproduct meteen verdampt en via de schoorsteen weggaat
  4. Omdat polypropeen biologisch afbreekbaar is
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: bij additiepolymerisatie worden de monomeren alleen aan elkaar gekoppeld. Er gaat niets af, dus er ontstaat geen bijproduct.
  • B: Koos je katalysator? Propeen is het monomeer, het wordt verbruikt. Er is wel een katalysator nodig, maar dat verklaart het ontbreken van afval niet.
  • C: Koos je verdampt? Er is geen bijproduct dat kan verdampen. Bij additie komen alle atomen in het polymeer.
  • D: Koos je afbreekbaar? Polypropeen is juist niet biologisch afbreekbaar. Het gaat hier om de reactie waarbij het ontstaat.

Onthoud: Additiepolymerisatie = geen bijproduct.

Oefen de andere 24 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Scheikunde HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app