Leren › Scheikunde HAVO › Domein E: Chemie en samenleving
Grondstoffen, materialen en industrie
Je beschrijft de weg van grondstof via tussenproducten naar eindproduct, leest en tekent blokschema's met recirculatie, legt fractionele destillatie en kraken van aardolie uit, berekent het rendement en kiest tussen batch- en continuprocessen.
- Scheikunde HAVO
- CE
- 28 oefenvragen
- 11 begrippen
Samenvatting
| Begrip | Betekenis |
|---|---|
| Grondstof | stof uit de natuur waarmee een productieketen begint |
| Tussenproduct | stof die gemaakt wordt om verder te verwerken |
| Blokschema | schema met blokken (bewerkingen) en pijlen (stofstromen) |
| Fractionele destillatie | aardolie scheiden in fracties op kookpunt |
| Kraken | grote moleculen splitsen in kleinere alkanen en alkenen |
| Rendement | werkelijke opbrengst / theoretische opbrengst × 100% |
Elke productieketen begint bij een grondstof uit de natuur: aardolie, aardgas, steenzout, hout of mais. In fabrieken wordt die omgezet in tussenproducten, stoffen die gemaakt worden om er weer iets anders van te maken. Aan het eind staat het eindproduct voor de klant.
Voor een plastic tasje: aardolie → nafta → etheen → polyetheen → tasje. Omdat aardolie opraakt en bij gebruik extra CO₂ geeft, zoekt de industrie naar andere grondstoffen, zoals biomassa en gerecycled plastic.
Een blokschema laat zien hoe een fabriek werkt. Elk blok is een ruimte waar een bewerking plaatsvindt: een reactor (R) waar een reactie verloopt, of een scheidingsruimte (S) waar stoffen van elkaar worden gescheiden. Elke pijl is een stofstroom; bij de pijl schrijf je welke stoffen erin zitten.
Vaak loopt er een pijl terug van een scheidingsruimte naar de reactor. Dat is een recirculatie: beginstoffen die niet hebben gereageerd, worden opnieuw gebruikt. In de ammoniakfabriek gaan stikstof en waterstof zo steeds weer de reactor in.
Ruwe aardolie is een mengsel van duizenden koolwaterstoffen. In een raffinaderij wordt de olie verhit tot ongeveer 400 °C en in een hoge destillatietoren geleid. Onderin is het heet, bovenin koel. De dampen stijgen en elke stof condenseert op de hoogte die bij haar kookpunt past.
Zo krijg je fracties: van boven naar beneden gas (C1–C4), benzine en nafta (C5–C10), kerosine (C10–C14), diesel (C14–C20), stookolie en onderin het residu, waaruit bitumen voor asfalt wordt gemaakt. Elke fractie is zelf nog een mengsel.
In aardolie zitten meer zware fracties dan er vraag naar is, terwijl er veel vraag is naar benzine en naar alkenen als grondstof voor plastic. Daarom worden zware fracties gekraakt: bij hoge temperatuur, vaak met een katalysator, breken lange ketens in kortere stukken.
Omdat er niet genoeg waterstof is voor twee alkanen, ontstaan er een korter alkaan en een alkeen: C₁₀H₂₂ → C₈H₁₈ + C₂H₄. De alkenen toon je aan met broomwater, dat ontkleurt. Etheen en propeen uit de kraker zijn de bouwstenen voor polyetheen en polypropeen.
Volgens de reactievergelijking kun je uitrekenen hoeveel product je maximaal kunt krijgen: de theoretische opbrengst. In de praktijk krijg je minder: er gaat product verloren bij het scheiden, er treden nevenreacties op of er stelt zich een evenwicht in. Wat je echt krijgt, is de werkelijke opbrengst.
Het rendement = werkelijke opbrengst / theoretische opbrengst × 100%. Reken eerst met de molverhouding de theoretische opbrengst uit. Bij 10,0 g kalk (0,0999 mol) ontstaat maximaal 0,0999 mol CO₂ = 4,40 g. Meet je 3,30 g, dan is het rendement 75%.
Bij een batchproces werk je in porties: een roerketel vullen, laten reageren, legen en opnieuw beginnen. Dat is handig voor kleine hoeveelheden die per partij gecontroleerd moeten worden, zoals medicijnen en geurstoffen, of als je vaak een ander product maakt.
Bij een continuproces stromen de grondstoffen voortdurend de installatie in en komen de producten er steeds uit. Dat is efficiënt voor grote hoeveelheden van één product, zoals in een raffinaderij of een ammoniakfabriek, die dag en nacht en jarenlang doordraaien.
Oefen alvast: 4 vragen met uitleg
1. Wat is een grondstof in de chemische industrie?
- Een katalysator die steeds opnieuw wordt gebruikt
- Het eindproduct dat in de winkel ligt
- Een stof uit de natuur waarmee het proces begint
- Het afval dat aan het eind van het proces overblijft
Antwoord en uitleg
- A: Koos je katalysator? Een katalysator versnelt een reactie en wordt niet verbruikt. Een grondstof wordt juist omgezet in producten.
- B: Koos je eindproduct? Dat staat aan het eind van de keten, zoals een plastic tasje. De grondstof staat aan het begin.
- C (juist): Klopt: een grondstof haal je uit de natuur, zoals aardolie, aardgas, steenzout of hout. Daar begint de productieketen mee.
- D: Koos je afval? Afval is wat overblijft na het proces. Een grondstof is wat je erin stopt. Aardolie, zout en hout zijn voorbeelden van grondstoffen.
Onthoud: Grondstof = begin van de keten, uit de natuur.
2. Wat is etheen in de keten aardolie → nafta → etheen → polyetheen → plastic tasje?
- Een grondstof
- Een tussenproduct
- Een eindproduct
- Een bijproduct zonder waarde
Antwoord en uitleg
- A: Koos je grondstof? De grondstof is aardolie, die uit de natuur komt. Etheen wordt in een fabriek gemaakt.
- B (juist): Klopt: etheen wordt uit nafta gemaakt en daarna verder verwerkt tot polyetheen. Een stof die gemaakt wordt om er iets anders van te maken, is een tussenproduct.
- C: Koos je eindproduct? Het eindproduct is het tasje dat de consument gebruikt. Etheen wordt nog verder verwerkt.
- D: Koos je afvalstof? Etheen is juist een waardevolle stof die bewust wordt gemaakt als bouwsteen voor plastic.
Onthoud: Gemaakt én weer verwerkt = tussenproduct.
Voor pvc-buizen begint de keten bij steenzout uit de bodem in Twente. Uit zout wordt via elektrolyse chloor gemaakt. Chloor reageert met etheen tot chlooretheen. Chlooretheen wordt gepolymeriseerd tot pvc-korrels, en die worden in een andere fabriek gesmolten en tot buizen geperst.
3. Welke stof in deze keten is de grondstof en welke het eindproduct?
- Grondstof: steenzout; eindproduct: de pvc-buis
- Grondstof: chloor; eindproduct: chlooretheen
- Grondstof: etheen; eindproduct: pvc-korrels
- Grondstof: de pvc-buis; eindproduct: steenzout
Antwoord en uitleg
- A (juist): Klopt: steenzout wordt uit de bodem gewonnen en is dus de grondstof. De pvc-buis is het product dat de klant koopt. Chloor, chlooretheen en pvc-korrels zijn tussenproducten.
- B: Koos je chloor? Chloor wordt in een fabriek gemaakt uit zout. Het is een tussenproduct, net als chlooretheen.
- C: Koos je etheen? Etheen wordt ook gemaakt, uit aardolie. De korrels worden daarna nog tot een buis gevormd.
- D: Koos je de buis als grondstof? Het is andersom: de keten begint bij het zout uit de grond en eindigt bij de buis.
Onthoud: Uit de natuur = grondstof; bij de klant = eindproduct.
Blokschema van een bio-ethanolfabriek: stroom 1 (glucose-oplossing en gist) gaat de vergistingstank in. Uit de tank gaat stroom 2 (koolstofdioxide) naar buiten en stroom 3 naar de destillatiekolom. Uit de kolom komen stroom 4 (ethanol) en stroom 5 (water met resten gist).
4. Welke stoffen gaan door stroom 3?
- Glucose en gist
- Ethanol en water
- Alleen ethanol
- Ethanol, water en koolstofdioxide
Antwoord en uitleg
- A: Koos je glucose en gist? Die gaan via stroom 1 de vergistingstank in. Na de vergisting is de glucose omgezet.
- B (juist): Klopt: in de vergistingstank ontstaat een mengsel van ethanol en water; het CO₂ ontsnapt via stroom 2. Dat mengsel gaat naar de destillatiekolom, waar het gescheiden wordt.
- C: Koos je alleen ethanol? Zuivere ethanol komt pas uit de destillatiekolom (stroom 4). Ervoor zit er nog water bij.
- D: Koos je ook koolstofdioxide? Het gas verlaat de vergistingstank al via stroom 2 en gaat dus niet mee naar de destillatie.
Onthoud: Volg de pijlen: wat gaat erin, wat komt eruit.
Verder in Scheikunde HAVO
- PolymerenJe beschrijft de vorming van polymeren uit monomeren door additie- en condensatiepolymerisatie, leidt de repeterende eenheid en het…
- Milieuproblemen: broeikaseffect, ozon en zure regenJe verklaart het natuurlijke en het versterkte broeikaseffect, de afbraak van de ozonlaag door CFK's en het ontstaan en de gevolgen van…
Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app