Slagio

Leren › Scheikunde HAVO › Domein E: Chemie en samenleving

Grondstoffen, materialen en industrie

Je beschrijft de weg van grondstof via tussenproducten naar eindproduct, leest en tekent blokschema's met recirculatie, legt fractionele destillatie en kraken van aardolie uit, berekent het rendement en kiest tussen batch- en continuprocessen.

Oefen alle 28 vragenOpen in de app

Samenvatting

Van een vat ruwe olie naar een plastic tasje, van een brok zout naar een pvc-buis: in de chemische industrie gaat een grondstof door een hele keten van bewerkingen. Je leert die keten beschrijven, een blokschema lezen en tekenen, uitleggen hoe aardolie gescheiden en gekraakt wordt, en het rendement van een proces uitrekenen.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
Grondstofstof uit de natuur waarmee een productieketen begint
Tussenproductstof die gemaakt wordt om verder te verwerken
Blokschemaschema met blokken (bewerkingen) en pijlen (stofstromen)
Fractionele destillatieaardolie scheiden in fracties op kookpunt
Krakengrote moleculen splitsen in kleinere alkanen en alkenen
Rendementwerkelijke opbrengst / theoretische opbrengst × 100%
1Grondstof, tussenproduct en eindproduct

Elke productieketen begint bij een grondstof uit de natuur: aardolie, aardgas, steenzout, hout of mais. In fabrieken wordt die omgezet in tussenproducten, stoffen die gemaakt worden om er weer iets anders van te maken. Aan het eind staat het eindproduct voor de klant.

Voor een plastic tasje: aardolie → nafta → etheen → polyetheen → tasje. Omdat aardolie opraakt en bij gebruik extra CO₂ geeft, zoekt de industrie naar andere grondstoffen, zoals biomassa en gerecycled plastic.

aardolienaftaetheenpolyetheentasjedestillerenkrakenpolymeriserenvormengrondstoftussenproducteneindproduct
Een productieketen begint bij een grondstof uit de natuur en eindigt bij een eindproduct voor de klant. Alles daartussen, gemaakt om verder te verwerken, zijn tussenproducten. Onder de pijlen staat de bewerking.
Onthoud: grondstof = uit de natuur, tussenproduct = gemaakt én verder verwerkt, eindproduct = bij de klant.
2Blokschema lezen en tekenen

Een blokschema laat zien hoe een fabriek werkt. Elk blok is een ruimte waar een bewerking plaatsvindt: een reactor (R) waar een reactie verloopt, of een scheidingsruimte (S) waar stoffen van elkaar worden gescheiden. Elke pijl is een stofstroom; bij de pijl schrijf je welke stoffen erin zitten.

Vaak loopt er een pijl terug van een scheidingsruimte naar de reactor. Dat is een recirculatie: beginstoffen die niet hebben gereageerd, worden opnieuw gebruikt. In de ammoniakfabriek gaan stikstof en waterstof zo steeds weer de reactor in.

RreactorSscheidingN₂ + H₂1N₂, H₂, NH₃2NH₃3N₂ + H₂ terug4: recirculatieblok = bewerking · pijl = stofstroom450 °C, ijzerkoelen
In een blokschema is elk blok een ruimte waar iets gebeurt en elke pijl een stofstroom. Bij de pijlen staan de stoffen. De terugpijl is een recirculatie: stoffen die niet hebben gereageerd, gaan opnieuw de reactor in.
Onthoud: blok = bewerking, pijl = stofstroom met de stoffen erbij, terugpijl = recirculatie.
Examentip: volg bij een blokschema elke stof van begin tot eind. Vraag je bij elk blok af: wat gaat erin, wat gebeurt er, wat komt eruit? Een stof die erin gaat, moet ergens weer uitkomen, als product, als afval of via een recirculatie.
3Aardolie scheiden: fractionele destillatie

Ruwe aardolie is een mengsel van duizenden koolwaterstoffen. In een raffinaderij wordt de olie verhit tot ongeveer 400 °C en in een hoge destillatietoren geleid. Onderin is het heet, bovenin koel. De dampen stijgen en elke stof condenseert op de hoogte die bij haar kookpunt past.

Zo krijg je fracties: van boven naar beneden gas (C1–C4), benzine en nafta (C5–C10), kerosine (C10–C14), diesel (C14–C20), stookolie en onderin het residu, waaruit bitumen voor asfalt wordt gemaakt. Elke fractie is zelf nog een mengsel.

gasC1–C4 · < 20 °Cbenzine, naftaC5–C10 · 20–180 °CkerosineC10–C14 · 180–250 °CdieselC14–C20 · 250–350 °CstookolieC20–C35 · > 350 °Cresidu (bitumen)> C35ruwe olieverhit tot± 400 °Ckoelheet
In de destillatietoren is het onderin het heetst en bovenin het koelst. Elke fractie condenseert op de hoogte die bij haar kookpunt past: kleine moleculen bovenin, grote onderin. De fracties zijn zelf weer mengsels.
Onthoud: scheiden op kookpunt. Kleine moleculen bovenin, grote onderin.
4Kraken: grote moleculen kleiner maken

In aardolie zitten meer zware fracties dan er vraag naar is, terwijl er veel vraag is naar benzine en naar alkenen als grondstof voor plastic. Daarom worden zware fracties gekraakt: bij hoge temperatuur, vaak met een katalysator, breken lange ketens in kortere stukken.

Omdat er niet genoeg waterstof is voor twee alkanen, ontstaan er een korter alkaan en een alkeen: C₁₀H₂₂ → C₈H₁₈ + C₂H₄. De alkenen toon je aan met broomwater, dat ontkleurt. Etheen en propeen uit de kraker zijn de bouwstenen voor polyetheen en polypropeen.

decaan, C₁₀H₂₂hoge temperatuur, katalysator+octaan, C₈H₁₈etheen, C₂H₄alkaan +alkeen
Bij kraken breekt een lange keten in twee kortere stukken. Er is niet genoeg waterstof voor twee alkanen, dus er ontstaan een korter alkaan en een alkeen. Zo maakt de raffinaderij extra benzine en de grondstof etheen.
Onthoud: kraken = lange keten breekt → korter alkaan + alkeen. Atomen links en rechts tellen.
5Rendement berekenen

Volgens de reactievergelijking kun je uitrekenen hoeveel product je maximaal kunt krijgen: de theoretische opbrengst. In de praktijk krijg je minder: er gaat product verloren bij het scheiden, er treden nevenreacties op of er stelt zich een evenwicht in. Wat je echt krijgt, is de werkelijke opbrengst.

Het rendement = werkelijke opbrengst / theoretische opbrengst × 100%. Reken eerst met de molverhouding de theoretische opbrengst uit. Bij 10,0 g kalk (0,0999 mol) ontstaat maximaal 0,0999 mol CO₂ = 4,40 g. Meet je 3,30 g, dan is het rendement 75%.

4,40 g3,30 gverliestheoretischvolgens de vergelijkingwerkelijkgemetenrendement = 3,30 / 4,40 × 100% = 75%
Het rendement vergelijkt wat je echt krijgt met het maximum volgens de reactievergelijking. Hier is 10,0 g kalk ontleed: maximaal 4,40 g CO₂, gemeten 3,30 g. Het verschil is verloren gegaan, bijvoorbeeld langs de stop.
Onthoud: rendement = werkelijk / theoretisch × 100%, nooit meer dan 100%.
6Batch- en continuprocessen

Bij een batchproces werk je in porties: een roerketel vullen, laten reageren, legen en opnieuw beginnen. Dat is handig voor kleine hoeveelheden die per partij gecontroleerd moeten worden, zoals medicijnen en geurstoffen, of als je vaak een ander product maakt.

Bij een continuproces stromen de grondstoffen voortdurend de installatie in en komen de producten er steeds uit. Dat is efficiënt voor grote hoeveelheden van één product, zoals in een raffinaderij of een ammoniakfabriek, die dag en nacht en jarenlang doordraaien.

batch: roerketelvullen, reageren, legenstroomt steeds doorcontinu: buisreactordag en nacht doorlopend
Een batchproces werkt in porties: handig voor kleine hoeveelheden die per partij gecontroleerd worden, zoals medicijnen en geurstoffen. Een continuproces loopt zonder onderbreking: efficiënt voor grote hoeveelheden van één product, zoals in een raffinaderij.
Onthoud: batch = porties, klein en wisselend. Continu = doorstromen, groot en gelijk.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Wat is een grondstof in de chemische industrie?

  1. Een katalysator die steeds opnieuw wordt gebruikt
  2. Het eindproduct dat in de winkel ligt
  3. Een stof uit de natuur waarmee het proces begint
  4. Het afval dat aan het eind van het proces overblijft
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je katalysator? Een katalysator versnelt een reactie en wordt niet verbruikt. Een grondstof wordt juist omgezet in producten.
  • B: Koos je eindproduct? Dat staat aan het eind van de keten, zoals een plastic tasje. De grondstof staat aan het begin.
  • C (juist): Klopt: een grondstof haal je uit de natuur, zoals aardolie, aardgas, steenzout of hout. Daar begint de productieketen mee.
  • D: Koos je afval? Afval is wat overblijft na het proces. Een grondstof is wat je erin stopt. Aardolie, zout en hout zijn voorbeelden van grondstoffen.

Onthoud: Grondstof = begin van de keten, uit de natuur.

2. Wat is etheen in de keten aardolie → nafta → etheen → polyetheen → plastic tasje?

  1. Een grondstof
  2. Een tussenproduct
  3. Een eindproduct
  4. Een bijproduct zonder waarde
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je grondstof? De grondstof is aardolie, die uit de natuur komt. Etheen wordt in een fabriek gemaakt.
  • B (juist): Klopt: etheen wordt uit nafta gemaakt en daarna verder verwerkt tot polyetheen. Een stof die gemaakt wordt om er iets anders van te maken, is een tussenproduct.
  • C: Koos je eindproduct? Het eindproduct is het tasje dat de consument gebruikt. Etheen wordt nog verder verwerkt.
  • D: Koos je afvalstof? Etheen is juist een waardevolle stof die bewust wordt gemaakt als bouwsteen voor plastic.

Onthoud: Gemaakt én weer verwerkt = tussenproduct.

Voor pvc-buizen begint de keten bij steenzout uit de bodem in Twente. Uit zout wordt via elektrolyse chloor gemaakt. Chloor reageert met etheen tot chlooretheen. Chlooretheen wordt gepolymeriseerd tot pvc-korrels, en die worden in een andere fabriek gesmolten en tot buizen geperst.

3. Welke stof in deze keten is de grondstof en welke het eindproduct?

  1. Grondstof: steenzout; eindproduct: de pvc-buis
  2. Grondstof: chloor; eindproduct: chlooretheen
  3. Grondstof: etheen; eindproduct: pvc-korrels
  4. Grondstof: de pvc-buis; eindproduct: steenzout
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: steenzout wordt uit de bodem gewonnen en is dus de grondstof. De pvc-buis is het product dat de klant koopt. Chloor, chlooretheen en pvc-korrels zijn tussenproducten.
  • B: Koos je chloor? Chloor wordt in een fabriek gemaakt uit zout. Het is een tussenproduct, net als chlooretheen.
  • C: Koos je etheen? Etheen wordt ook gemaakt, uit aardolie. De korrels worden daarna nog tot een buis gevormd.
  • D: Koos je de buis als grondstof? Het is andersom: de keten begint bij het zout uit de grond en eindigt bij de buis.

Onthoud: Uit de natuur = grondstof; bij de klant = eindproduct.

Blokschema van een bio-ethanolfabriek: stroom 1 (glucose-oplossing en gist) gaat de vergistingstank in. Uit de tank gaat stroom 2 (koolstofdioxide) naar buiten en stroom 3 naar de destillatiekolom. Uit de kolom komen stroom 4 (ethanol) en stroom 5 (water met resten gist).

4. Welke stoffen gaan door stroom 3?

  1. Glucose en gist
  2. Ethanol en water
  3. Alleen ethanol
  4. Ethanol, water en koolstofdioxide
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je glucose en gist? Die gaan via stroom 1 de vergistingstank in. Na de vergisting is de glucose omgezet.
  • B (juist): Klopt: in de vergistingstank ontstaat een mengsel van ethanol en water; het CO₂ ontsnapt via stroom 2. Dat mengsel gaat naar de destillatiekolom, waar het gescheiden wordt.
  • C: Koos je alleen ethanol? Zuivere ethanol komt pas uit de destillatiekolom (stroom 4). Ervoor zit er nog water bij.
  • D: Koos je ook koolstofdioxide? Het gas verlaat de vergistingstank al via stroom 2 en gaat dus niet mee naar de destillatie.

Onthoud: Volg de pijlen: wat gaat erin, wat komt eruit.

Oefen de andere 24 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Scheikunde HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app