Slagio

Leren › Scheikunde HAVO › Domein D: Koolstofchemie

Koolwaterstoffen: alkanen en alkenen

Je onderscheidt alkanen en alkenen, herkent de homologe reeks, telt molecuulformules uit structuurformules, toont een dubbele binding aan met broomwater en verklaart het kookpunt met de lengte van de keten.

Oefen alle 28 vragenOpen in de app

Samenvatting

Aardgas, benzine, kaarsvet en plastic tasjes: allemaal gemaakt van koolstof en waterstof. Je leert waarom koolstof zulke lange ketens vormt, wat het verschil is tussen een alkaan en een alkeen, hoe je formules telt in plaats van uit je hoofd leert, en hoe je met broomwater een dubbele binding aantoont.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
Koolwaterstofstof die alleen uit C en H bestaat
Alkaanverzadigde koolwaterstof, alleen enkele bindingen: CnH2n+2
Alkeenonverzadigde koolwaterstof met één C=C: CnH2n
Homologe reeksreeks stoffen die steeds één CH₂ verschillen
Structuurformuletekening die laat zien welk atoom aan welk atoom vastzit
Broomwatertestontkleurt snel bij een C=C
1Koolstof en zijn vier bindingen

Moleculen bestaan uit atomen die met atoombindingen aan elkaar vastzitten: gedeelde elektronenparen. Elk atoom heeft een vast aantal bindingen. Koolstof heeft er vier, stikstof drie, zuurstof twee en waterstof één.

Omdat koolstofatomen sterk aan elkaar binden en dan nog bindingen overhouden, kunnen ze ketens vormen van twee tot duizenden atomen. Stoffen die alleen uit koolstof en waterstof bestaan, heten koolwaterstoffen. Ze komen uit aardolie en aardgas.

C4 bindingenN3 bindingenO2 bindingenH1 bindingCHHHHmethaan, CH₄elke streep is één binding:een gedeeld elektronenpaar
Elk atoom heeft een vast aantal bindingen. Koolstof heeft er vier, waterstof één. Daarom zitten er in methaan precies vier H-atomen rond het C-atoom. Controleer elke structuurformule die je tekent op deze getallen.
Onthoud: C 4, N 3, O 2, H 1. Tel na elke tekening per atoom de bindingen.
2Alkanen en de homologe reeks

Alkanen zijn koolwaterstoffen met alleen enkele bindingen. Ze heten verzadigd: aan elk C-atoom zit zoveel waterstof als er past. De naam bestaat uit een stam voor het aantal C-atomen en de uitgang -aan: methaan (1), ethaan (2), propaan (3), butaan (4), pentaan (5), hexaan (6), heptaan (7), octaan (8), nonaan (9), decaan (10).

Zet je de alkanen op volgorde, dan verschilt elk volgend lid één CH₂-groep van het vorige. Zo'n rij heet een homologe reeks. Alle leden hebben dezelfde algemene formule CnH2n+2 en lijken in hun eigenschappen op elkaar.

HCHHHmethaanCH₄HCCHHHHHethaanC₂H₆+ CH₂HCCCHHHHHHHpropaanC₃H₈+ CH₂HCCCCHHHHHHHHHbutaanC₄H₁₀+ CH₂
In een homologe reeks komt er bij elke stap één CH₂-groep bij (gestippeld kader). Daardoor geldt voor alle alkanen dezelfde formule: CnH2n+2. De naam vertelt het aantal C-atomen: meth 1, eth 2, prop 3, but 4.
Onthoud: alkaan = alleen enkele bindingen = CnH2n+2. Naam: stam + aan.
3Alkenen: de dubbele binding

Een alkeen heeft één dubbele binding tussen twee C-atomen. Zo'n dubbele binding telt voor elk van de twee C-atomen als twee bindingen. Ze houden daardoor elk één binding minder over voor waterstof: een alkeen heeft twee H-atomen minder dan het alkaan met evenveel C. De formule is CnH2n, de uitgang -een: etheen, propeen, buteen.

Alkenen heten onverzadigd: er kan nog iets bij aan de dubbele binding. Het kleinste alkeen is etheen (C₂H₄), want voor een C=C heb je minstens twee C-atomen nodig. Het woord onverzadigd kom je ook tegen op etiketten van olie en vet.

HCCHHHHHCCHHHHethaanC₂H₆etheenC₂H₄dubbele bindingalleen enkele bindingenverzadigd · alkaanonverzadigd · alkeen
Een alkaan heeft alleen enkele bindingen: verzadigd, er kan geen waterstof meer bij. Een alkeen heeft één dubbele binding. Elk C-atoom van die binding houdt daardoor één binding minder over voor waterstof: CnH2n.
Onthoud: alkeen = één C=C = CnH2n = onverzadigd.
4Formules lezen en tellen

Een molecuulformule zoals C₃H₈ vertelt welke atomen er zijn en hoeveel. Een structuurformule laat ook zien hoe ze aan elkaar vastzitten, en of een binding enkel of dubbel is. Uit een structuurformule maak je de molecuulformule door te tellen.

Moet je zelf een formule bedenken, dan hoef je niets uit je hoofd te leren: tel het aantal C uit de naam, geef elk C-atoom twee H en de uiteinden elk één extra. Bij een dubbele binding gaan er twee af. Met de molecuulformule reken je de molaire massa uit: C₃H₈ = 3 × 12,01 + 8 × 1,008 = 44,1 g/mol.

HCCCHHHHHHH2 H per C-atoom3 × 2 = 61 extra aan elkuiteinde: + 2n C-atomen → 2n + 2 H-atomenpropaan: 2 × 3 + 2 = 8, dus C₃H₈alkeen: dubbele binding kost 2 H → 2n
Zo onthoud je de formule zonder hem uit je hoofd te leren: elk C-atoom in de keten heeft twee H-atomen, en de twee uiteinden krijgen er elk nog één bij. Bij een alkeen gaan er twee af.
Onthoud: molecuulformule = wat en hoeveel, structuurformule = ook hoe.
5Broomwater en verbranding

Met broomwater toon je een dubbele binding aan. Broom reageert snel met een C=C: de dubbele binding klapt open en aan elk C-atoom komt een Br-atoom. Dit heet een additie; bij etheen ontstaat 1,2-dibroomethaan. Het gekleurde broom verdwijnt, dus het mengsel ontkleurt. Een alkaan reageert in het donker niet met broomwater; de kleur blijft.

Alle koolwaterstoffen verbranden. Bij volledige verbranding ontstaan koolstofdioxide en water: CH₄ + 2 O₂ → CO₂ + 2 H₂O en C₃H₈ + 5 O₂ → 3 CO₂ + 4 H₂O. Is er te weinig zuurstof, dan ontstaan ook koolstofmonoxide en roet.

hexaanhexeenblijftgekleurdkleurwegCC+ Br₂CCBrBradditie
Broom reageert snel met een dubbele binding: de C=C klapt open en aan elk C-atoom komt een Br. Het gekleurde broom verdwijnt, dus de vloeistof ontkleurt. Een alkaan heeft geen dubbele binding; daar blijft de kleur.
Onthoud: broomwater ontkleurt = C=C aanwezig. Volledige verbranding geeft CO₂ en H₂O.
Examentip: maak een verbrandingsvergelijking altijd in deze volgorde kloppend: eerst C, dan H, als laatste O. Kom je op een oneven aantal O-atomen uit, verdubbel dan alles. Controleer aan het eind per atoomsoort links en rechts.
6Kookpunt en eigenschappen

Hoe langer de keten, hoe hoger het kookpunt. Bij koken gaan de moleculen los van elkaar; de atoombindingen in het molecuul blijven heel. Grotere moleculen hebben meer contact met elkaar en trekken elkaar sterker aan met vanderwaalskrachten. Methaan tot en met butaan zijn bij kamertemperatuur gassen, pentaan tot ongeveer C₁₆ vloeistoffen, langere ketens vaste stoffen zoals kaarsvet.

Alkanen zijn apolair en kunnen geen waterstofbruggen vormen. Ze mengen daarom niet met water (hydrofoob) en drijven erop, want hun dichtheid is kleiner dan die van water. Daarom zie je bij een olieramp een laag op zee.

-180-140-100-60-20206010014018012345678910aantal C-atomenkookpunt (°C)alkanen20 °Cpentaan 36 °C
Hoe langer de keten, hoe hoger het kookpunt: grotere moleculen trekken elkaar sterker aan (vanderwaalskrachten). Butaan kookt bij −0,5 °C en is bij kamertemperatuur nog een gas; vanaf pentaan zijn het vloeistoffen.
Onthoud: langer = hoger kookpunt. Alkanen mengen niet met water en drijven erop.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Hoeveel atoombindingen vormt een koolstofatoom in een molecuul?

  1. Drie
  2. Twee
  3. Vier
  4. Dat verschilt per molecuul
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je drie? Drie bindingen horen bij stikstof, zoals in ammoniak NH₃. Koolstof heeft er één meer: denk aan methaan, CH₄.
  • B: Koos je twee? Twee bindingen horen bij zuurstof, zoals in water: H-O-H. Koolstof heeft er twee meer, daarom zit methaan vol met vier H-atomen.
  • C (juist): Klopt: een koolstofatoom vormt altijd vier bindingen. Een dubbele binding telt daarbij als twee.
  • D: Koos je verschilt per molecuul? Koolstof heeft in elk molecuul vier bindingen. Een dubbele binding telt daarbij als twee.

Onthoud: C 4, N 3, O 2, H 1.

2. Waarom kan koolstof zulke lange ketens vormen?

  1. Koolstof is het lichtste element en past daardoor tussen alle andere atomen in
  2. C-atomen binden sterk aan elkaar en houden bindingen over voor andere atomen
  3. Koolstofatomen hebben geen elektronen nodig om te binden
  4. Koolstof komt alleen voor in levende wezens
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je lichtste element? Waterstof is het lichtste element, niet koolstof. Ketenvorming komt door de vier bindingen.
  • B (juist): Klopt: een C-atoom bindt aan twee buren in de keten en houdt nog twee bindingen over voor waterstof of een vertakking. Zo kunnen ketens van duizenden atomen ontstaan.
  • C: Koos je geen elektronen? Een atoombinding is juist een gedeeld elektronenpaar. Zonder elektronen geen binding.
  • D: Koos je levende wezens? Koolstofverbindingen zitten ook in aardolie, plastic en medicijnen. De keten komt door de bindingen, niet door het leven.

Onthoud: Vier bindingen + sterke C-C-binding = ketens.

Een leerling tekent de structuurformule van propaan. Ze zet drie C-atomen op een rij. Aan beide buitenste C-atomen tekent ze drie H-atomen. Aan het middelste C-atoom tekent ze er ook drie, één erboven, één eronder en één schuin. Haar docent zet er een rood kruis bij.

3. Wat klopt er niet aan de structuurformule van de leerling?

  1. Het middelste C-atoom heeft vijf bindingen in plaats van vier
  2. Het molecuul heeft te weinig waterstofatomen
  3. Een C-atoom mag niet aan twee andere C-atomen vast zitten
  4. Waterstof mag alleen aan de uiteinden van een koolstofketen vastzitten
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: het middelste C-atoom zit vast aan twee C-atomen en aan drie H-atomen. Dat zijn vijf bindingen, terwijl koolstof er vier heeft. Er moet een H weg: CH₃-CH₂-CH₃.
  • B: Koos je te weinig waterstof? Er zijn er juist te veel: propaan heeft 8 H-atomen, de leerling tekende er 9.
  • C: Koos je twee C-atomen? Een C-atoom in het midden van een keten zit altijd aan twee andere C-atomen. Dat is juist hoe een keten werkt.
  • D: Koos je alleen aan het uiteinde? Waterstof zit aan elk C-atoom van de keten, ook in het midden. Een middelste C heeft er twee, omdat het al twee C-buren heeft.

Onthoud: Controleer altijd: C 4 bindingen, H 1 binding.

Op een fles zonnebloemolie staat: "Rijk aan onverzadigde vetzuren." Op een pakje roomboter staat juist "bevat veel verzadigd vet". Een vetzuur is een lange koolstofketen met aan het uiteinde een zuurgroep. In de les over alkanen en alkenen heeft de docent het woord verzadigd al genoemd.

4. Welke bouw hebben vetzuren die op dit etiket onverzadigd heten?

  1. De vetzuren hebben de maximale hoeveelheid waterstof aan elk C-atoom
  2. De olie bevat geen water
  3. De olie is nog niet verhit
  4. De vetzuren bevatten één of meer dubbele C=C-bindingen
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je maximale hoeveelheid waterstof? Dat is juist verzadigd: alleen enkele bindingen, er kan geen H meer bij.
  • B: Koos je geen water? Verzadigd en onverzadigd gaan over de bindingen in de koolstofketen, niet over water.
  • C: Koos je niet verhit? Het woord zegt niets over de bewerking. Het beschrijft de bouw van de moleculen.
  • D (juist): Klopt: onverzadigd betekent dat er dubbele bindingen tussen C-atomen zitten. Er "past" nog waterstof bij, net als bij een alkeen.

Onthoud: Verzadigd: alleen enkele bindingen. Onverzadigd: ook C=C.

Oefen de andere 24 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Scheikunde HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app