Slagio

Leren › Scheikunde HAVO › Domein C: Chemische processen

Chemisch evenwicht

Je beschrijft een chemisch evenwicht als dynamische toestand, leest grafieken van concentratie en snelheid, stelt de evenwichtsvoorwaarde op en rekent K uit, en je legt uit hoe toevoegen, weghalen, temperatuur en een katalysator de ligging beïnvloeden.

Oefen alle 28 vragenOpen in de app

Samenvatting

Niet elke reactie loopt af. Bij veel reacties reageren de producten ook weer terug, en dan blijft er van alles een beetje over. Je leert wat een chemisch evenwicht is, waarom het dynamisch heet, hoe je de evenwichtsvoorwaarde opschrijft en hoe een fabriek een evenwicht naar de goede kant trekt.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
Omkeerbare reactiereactie die heen en terug kan verlopen (⇄)
Dynamisch evenwichtheen en terug even snel; concentraties constant
Gesloten systeemer gaan geen stoffen in of uit
EvenwichtsvoorwaardeK = concentratiebreuk: producten boven, beginstoffen onder
Evenwichtsconstante Kwaarde van de breuk in evenwicht; hangt alleen af van de temperatuur
Liggingof er in evenwicht vooral beginstof (links) of product (rechts) is
1Omkeerbare reacties

Bij een omkeerbare reactie kunnen de producten weer terugreageren tot de beginstoffen. Je schrijft dan een dubbele pijl: N₂ + 3 H₂ ⇄ 2 NH₃. Van links naar rechts heet de heengaande reactie, van rechts naar links de teruggaande reactie.

Of de producten kunnen terugreageren, hangt af van het systeem. In een gesloten systeem blijven alle stoffen bij elkaar en stelt zich een evenwicht in. In een open systeem kan een gas ontsnappen. Dan kan het niet terugreageren en loopt de reactie af. Kalk in zoutzuur in een open bak verdwijnt helemaal; in een dichte fles blijft er wat liggen.

dicht: gesloten systeemopen: open systeemCO₂(g) ⇄ CO₂(aq)gasontsnapt
In de dichte fles gaan CO₂-moleculen voortdurend van het gas naar de vloeistof en terug: een evenwicht in een gesloten systeem. Open je de fles, dan ontsnapt het gas en komt het opgeloste CO₂ eruit tot de frisdrank plat is.
Onthoud: gesloten systeem = evenwicht mogelijk. Open systeem met een gas dat ontsnapt = reactie loopt af.
2Dynamisch evenwicht

Meng je ethaanzuur en ethanol, dan ontstaan ethylethanoaat (een ester) en water. Maar de ester reageert ook terug. Na een paar uur veranderen de concentraties niet meer: het mengsel is in evenwicht.

Dat betekent niet dat de reacties gestopt zijn. Elke seconde ontstaan er evenveel estermoleculen als er terugreageren. Daarom heet het een dynamisch evenwicht: op deeltjesniveau is alles in beweging, van buitenaf zie je niets veranderen. Proeven met radioactief gemerkte atomen laten dat zien: de gemerkte atomen komen na een tijd in alle stoffen terecht.

evenwicht00,20,40,60,810246810tijd (uur)concentratie (mol/L)esterethaanzuur
Na een paar uur lopen beide lijnen horizontaal: het evenwicht is ingesteld. De concentraties zijn dan constant, maar niet gelijk: er is twee keer zoveel ester als zuur.
Onthoud: in evenwicht zijn de concentraties constant, niet gelijk. Dat is de bekendste valkuil.
3Grafieken van snelheid

Direct na het mengen zijn er alleen beginstoffen. De heengaande reactie is dan op zijn snelst en de teruggaande staat stil. Naarmate de beginstoffen opraken, botsen ze minder vaak: de heengaande reactie wordt langzamer. Tegelijk komt er product bij en gaat de teruggaande reactie sneller.

Op het moment dat beide even snel zijn, is het evenwicht ingesteld. In een grafiek van de snelheden komen de twee lijnen samen en lopen ze horizontaal verder, boven nul. In een grafiek van de concentraties lopen alle lijnen vanaf dat moment horizontaal.

evenwichthoog0246810tijd (uur)reactiesnelheidheenterug
De heengaande reactie wordt langzamer omdat de beginstoffen opraken, de teruggaande sneller omdat er product bijkomt. In evenwicht zijn ze even snel, en dat is niet nul.
Onthoud: evenwicht = s(heen) = s(terug), en die is niet nul.
4Evenwichtsvoorwaarde en K

Voor elk evenwicht kun je een concentratiebreuk opstellen. Boven de streep staan de concentraties van de stoffen rechts van de pijl, eronder die van de stoffen links. De coëfficiënten worden machten. Voor aA + bB ⇄ cC + dD geldt: K = [C]c[D]d / ([A]a[B]b).

In evenwicht heeft die breuk altijd dezelfde waarde: de evenwichtsconstante K. K hangt alleen af van de temperatuur, niet van hoeveel stof je erin doet. Bij het ester-evenwicht met 0,60 mol/L ester en water en 0,30 mol/L zuur en alcohol is K = (0,60 × 0,60) / (0,30 × 0,30) = 4,0. Een grote K (bijvoorbeeld 10⁸) betekent dat er in evenwicht vooral product is: de ligging is rechts. Een kleine K betekent vooral beginstof.

N₂+3H₂⇄2NH₃beginstoffenproductK =[NH₃]2[N₂][H₂]3productin de tellerbeginstoffenin de noemercoëfficiënt wordt exponent
De evenwichtsvoorwaarde schrijf je zo op: stoffen rechts van de pijl boven de streep, stoffen links eronder, en elke coëfficiënt wordt een macht. Vul je de concentraties in evenwicht in, dan krijg je de evenwichtsconstante K.
Onthoud: producten boven, beginstoffen onder, coëfficiënt wordt macht. K zegt iets over de ligging, niets over de snelheid.
5De ligging veranderen

Voeg je aan een evenwicht een stof toe, dan klopt de breuk niet meer met K. Het mengsel reageert dan netto één kant op tot de breuk weer gelijk is aan K. Vergelijk daarvoor de breuk met K:

  • breuk kleiner dan K: er moet meer product komen, de reactie loopt netto naar rechts;
  • breuk groter dan K: de reactie loopt netto naar links;
  • breuk gelijk aan K: het mengsel is in evenwicht.

Extra beginstof of product weghalen schuift het evenwicht dus naar rechts. Een katalysator versnelt heen en terug evenveel: het evenwicht stelt zich sneller in, maar de ligging blijft gelijk. De temperatuur verandert K zelf: bij afkoelen verschuift een evenwicht naar de exotherme kant, bij verwarmen naar de endotherme kant.

00,20,40,60,811,21,4024681012tijd (uur)concentratie (mol/L)esterethaanzuurethanol
Na 6 uur komt er 1 mol/L ethanol bij. De breuk is dan kleiner dan K, dus de heengaande reactie wint even: er ontstaat extra ester en het zuur daalt verder. Daarna is er een nieuw evenwicht met dezelfde K. Tot 6 uur valt de ethanol samen met het zuur.
Onthoud: toevoegen wordt deels weer verbruikt, weghalen wordt deels aangevuld. Een katalysator verandert de ligging niet.
Examentip: leg een verschuiving altijd uit met de breuk. Schrijf bijvoorbeeld: "door extra ethanol wordt de noemer groter, de breuk wordt kleiner dan K, dus de heengaande reactie verloopt even sneller tot de breuk weer gelijk is aan K." Dat levert de punten op, "het evenwicht wil terug" niet.
6Toepassingen: open en gesloten

Een dichte fles frisdrank is een gesloten systeem: CO₂ in het gas is in evenwicht met opgelost CO₂. Draai je de dop eraf, dan ontsnapt het gas en komt er steeds meer opgelost CO₂ uit tot de frisdrank plat is.

Fabrieken gebruiken dezelfde kennis om zoveel mogelijk product te maken. In de ammoniakfabriek koelen ze het gasmengsel, zodat ammoniak vloeibaar wordt en kan worden afgetapt. Stikstof en waterstof die niet gereageerd hebben, gaan terug de reactor in. Bij het maken van een ester doe je de goedkope beginstof in overmaat en haal je het water weg, zodat meer van de dure beginstof wordt omgezet.

N₂ + 3 H₂reactor450 °C, ijzerkoelervloeibaar NH₃ eruitN₂ en H₂ terugN₂ + 3 H₂ ⇄ 2 NH₃
In de reactor stelt zich een evenwicht in. De koeler haalt de ammoniak eruit, zodat de breuk kleiner blijft dan K en er steeds nieuwe ammoniak ontstaat. Stikstof en waterstof die niet gereageerd hebben, gaan terug: zo wordt bijna alles omgezet.
Onthoud: meer product uit een evenwicht = product afvoeren, goedkope beginstof in overmaat, niet-gereageerde stof terugvoeren.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Wat betekent de dubbele pijl ⇄ in een reactievergelijking?

  1. Er ontstaan twee verschillende producten
  2. De reactie verloopt twee keer zo snel als met een enkele pijl
  3. De reactie kan zowel naar rechts als naar links verlopen
  4. De beginstoffen worden twee keer gebruikt
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je twee producten? Hoeveel producten er zijn, zie je aan de formules rechts van de pijl, niet aan de vorm van de pijl.
  • B: Koos je twee keer zo snel? De pijl zegt niets over de snelheid. Hij laat zien dat de reactie ook terug kan lopen.
  • C (juist): Klopt: bij een omkeerbare reactie reageren de producten ook weer terug tot de beginstoffen. De dubbele pijl laat beide richtingen zien.
  • D: Koos je twee keer gebruikt? De dubbele pijl betekent dat de reactie in twee richtingen kan gaan, niet dat er meer beginstof nodig is.

Onthoud: ⇄ = omkeerbaar: heen en terug.

2. Welke reactie verloopt van rechts naar links bij N₂ + 3 H₂ ⇄ 2 NH₃?

  1. N₂ + 3 H₂ → 2 NH₃
  2. 2 NH₃ → N₂ + 3 H₂
  3. NH₃ → N + 3 H
  4. 2 NH₃ + N₂ → 3 H₂
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je N₂ + 3 H₂ → 2 NH₃? Dat is de heengaande reactie, van links naar rechts.
  • B (juist): Klopt: de teruggaande reactie is de reactie van rechts naar links. Ammoniak valt uiteen in stikstof en waterstof.
  • C: Koos je NH₃ → N + 3 H? Stikstof en waterstof komen voor als moleculen N₂ en H₂, en de coëfficiënten moeten kloppen.
  • D: Koos je 2 NH₃ + N₂ → 3 H₂? Stikstof is een product van de teruggaande reactie, geen beginstof.

Onthoud: Teruggaand = van rechts naar links.

Een leerling doet een schepje kalk (CaCO₃) met wat azijn in een fles en draait de dop er stevig op. Een tweede schepje met evenveel azijn zet ze in een open bak. Na een dag is het kalk in de open bak helemaal weg, maar in de fles ligt nog wat kalk en is de druk hoger geworden.

3. Waarom blijft er in de afgesloten fles kalk liggen, terwijl het in de open bak helemaal verdwijnt?

  1. In de fles blijft het CO₂ aanwezig en reageert het deels terug
  2. In de fles zit te weinig azijn voor de reactie
  3. In de open bak is de temperatuur hoger, dus verloopt de reactie daar sneller
  4. Kalk lost in een afgesloten fles niet op in water
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: in de afgesloten fles blijft het CO₂ aanwezig. Het reageert gedeeltelijk terug, zodat er een evenwicht ontstaat en niet al het kalk verdwijnt. In de open bak ontsnapt het gas en kan het niet terugreageren.
  • B: Koos je te weinig azijn? In beide proeven zit evenveel azijn. Het verschil is of het gas kan ontsnappen.
  • C: Koos je temperatuur? Beide staan in hetzelfde lokaal. Het verschil zit in open tegen gesloten.
  • D: Koos je kalk lost niet op? Het gaat hier om een reactie met zuur, niet om oplossen in water. In de fles stopt de reactie doordat er een evenwicht ontstaat.

Onthoud: Open systeem: reactie loopt af. Gesloten: evenwicht.

Een leerling mengt 1,0 mol ethaanzuur en 1,0 mol ethanol met een paar druppels zwavelzuur. Ze meet elk uur de concentraties. Na 8 uur, na 10 uur en na 24 uur vindt ze steeds 0,33 mol zuur, 0,33 mol ethanol, 0,67 mol ester en 0,67 mol water.

4. Welke conclusie is juist?

  1. Het mengsel is in evenwicht, omdat de concentraties niet meer veranderen
  2. Het mengsel is niet in evenwicht, omdat de concentraties niet gelijk zijn
  3. Het mengsel is niet in evenwicht, omdat er nog zuur over is
  4. Het mengsel is in evenwicht, omdat er evenveel ester als water is
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: na 8 uur blijven de concentraties gelijk. Dat betekent dat heen en terug even snel gaan: evenwicht. Dat er meer ester dan zuur is, maakt niet uit.
  • B: Koos je "niet gelijk"? Dit is de bekendste denkfout. In evenwicht zijn de concentraties constant, maar ze hoeven niet gelijk aan elkaar te zijn.
  • C: Koos je "nog zuur over"? Bij een evenwicht blijft er altijd wat van alle stoffen over. Juist daardoor kan de teruggaande reactie doorgaan.
  • D: Koos je "evenveel ester als water"? Ester en water ontstaan in de verhouding 1 : 1, dus die zijn altijd gelijk. Dat zegt niets over evenwicht.

Onthoud: Evenwicht = constant, niet gelijk.

Oefen de andere 24 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Scheikunde HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app