Slagio

Leren › Scheikunde HAVO › Domein C: Chemische processen

Reactiesnelheid en katalyse

Je verklaart met het botsende-deeltjesmodel hoe concentratie, verdelingsgraad, temperatuur en een katalysator de reactiesnelheid beïnvloeden, en je leest snelheid af uit een grafiek van gasvolume tegen de tijd.

Oefen alle 28 vragenOpen in de app

Samenvatting

Waarom ontploft een stofwolk meel wel en een zak meel niet? Waarom bewaar je melk in de koelkast? Het antwoord zit in botsende deeltjes. Je leert welke vier knoppen de snelheid van een reactie bepalen, wat een katalysator doet en hoe je snelheid afleest uit een grafiek.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
Reactiesnelheidhoeveel stof er per seconde omgezet wordt
Effectieve botsingbotsing die hard genoeg en goed gericht is, en tot een reactie leidt
Activeringsenergieminimale energie die een botsing nodig heeft
Verdelingsgraadhoe fijn een vaste stof verdeeld is: poeder hoog, blok laag
Katalysatorversnelt een reactie, wordt zelf niet verbruikt
Enzymeiwit dat als katalysator werkt in levende cellen
1Het botsende-deeltjesmodel

Moleculen en ionen bewegen voortdurend en botsen miljarden keren per seconde. Toch reageert een mengsel van waterstof en zuurstof bij kamertemperatuur niet. Dat komt doordat bijna alle botsingen terugkaatsen. Een botsing leidt alleen tot een reactie als hij effectief is: de deeltjes botsen hard genoeg om bindingen te breken (minstens de activeringsenergie) en ze raken elkaar op de goede plek.

De reactiesnelheid is dus het aantal effectieve botsingen per seconde. Alles wat de snelheid verandert, doet dat via twee wegen: de deeltjes botsen vaker, of een groter deel van de botsingen is hard genoeg.

te zachtverkeerd gerichtraakkaatst terugkaatst terugnieuwe stof
Deeltjes botsen voortdurend, maar de meeste botsingen kaatsen terug. Een botsing is pas effectief als hij hard genoeg is (minstens de activeringsenergie) én de deeltjes goed op elkaar botsen.
Onthoud: sneller = meer effectieve botsingen per seconde. Vaker botsen of harder botsen.
2Concentratie en verdelingsgraad

Bij een hogere concentratie zitten er meer deeltjes in elke liter. Ze botsen vaker, dus de reactie gaat sneller. Bij gassen werkt samenpersen hetzelfde: zelfde aantal deeltjes in minder ruimte.

Bij een vaste stof kan alleen de buitenkant reageren. Hoe fijner je de stof verdeelt, hoe groter het oppervlak: de verdelingsgraad stijgt. Marmerpoeder bruist daarom veel heftiger in zoutzuur dan een stuk marmer, en zwevend meelstof kan zelfs ontploffen: elk korreltje is omringd door zuurstof en alles brandt tegelijk.

2 cm1 blok6 × 4 cm² = 24 cm²1 cm8 blokjes van 1 cm8 × 6 cm² = 48 cm²zagen
Zaag je een blok in stukjes, dan blijft de massa gelijk, maar komen de vlakken die eerst binnenin zaten aan de buitenkant. Meer oppervlak betekent meer plekken waar zuurdeeltjes kunnen botsen.
Onthoud: fijner verdeeld = meer oppervlak = vaker botsen. De hoeveelheid stof blijft gelijk.
3Temperatuur

Bij een hogere temperatuur bewegen deeltjes sneller. Ze botsen iets vaker, maar het grote effect is dat veel meer botsingen hard genoeg zijn. De meeste deeltjes hebben namelijk weinig energie; alleen een klein staartje komt boven de activeringsenergie. Warmer maken schuift de hele verdeling op, en dat staartje groeit flink.

Vuistregel: elke 10 °C warmer gaat een reactie ongeveer twee keer zo snel. Andersom vertraagt koelen: in de koelkast (4 °C) en de vriezer (−18 °C) verlopen de reacties van bederf veel trager.

boven Eₐveellaaghoogenergie van een deeltjeaantal deeltjeskoudwarm
De meeste deeltjes hebben weinig energie. Alleen het staartje rechts van de activeringsenergie kan reageren. Bij een hogere temperatuur schuift de bult naar rechts en wordt dat staartje veel groter.
Onthoud: warmer = meer deeltjes boven de drempel. +10 °C ≈ twee keer zo snel.
4De katalysator

Een katalysator versnelt een reactie zonder zelf verbruikt te worden. Hij doet tijdelijk mee en komt aan het eind onveranderd terug. Daarom zet je hem niet in de reactievergelijking, maar boven de pijl. Bewijzen dat iets een katalysator is doe je door hem na afloop terug te winnen en te wegen.

Een katalysator werkt via een andere route met een lagere activeringsenergie. Bij dezelfde temperatuur zijn dan meer botsingen effectief. Het energie-effect ΔE en de producten blijven gelijk. Voorbeelden: bruinsteen bij de ontleding van waterstofperoxide, platina in de autokatalysator en enzymen in je lichaam.

energiereactieverloopEₐEₐΔEgelijkbeginstoffenproductenzonder katalysatormet katalysator
Een katalysator biedt een andere route met een lagere drempel. Begin- en eindniveau blijven gelijk, dus het energie-effect verandert niet. Bij dezelfde temperatuur zijn nu veel meer botsingen effectief.
Onthoud: katalysator = lagere drempel, niet verbruikt, zelfde producten, zelfde ΔE.
5Snelheid meten en grafieken lezen

Snelheid meet je door iets te volgen dat in de tijd verandert: het volume gas in een gasspuit, de massa die afneemt doordat gas ontsnapt, of een kleur die verdwijnt. Zet je het gasvolume uit tegen de tijd, dan lees je twee dingen af.

  • De helling is de snelheid. Steil = snel. Aan het begin is de lijn het steilst, want dan is de concentratie het hoogst.
  • De eindwaarde (lijn wordt horizontaal) is de totale hoeveelheid product. Die hangt alleen af van de hoeveelheid beginstof die op kan raken.

Poeder, warmte of een katalysator maken de lijn steiler, maar niet hoger. Alleen meer beginstof geeft een hogere eindwaarde; de helft van de beginstof geeft de helft van het gas.

0102030405060700246810tijd (min)volume CO₂ (mL)poederkorrels45 mL21 mL
Bij poeder is de lijn in het begin steiler: de reactie gaat sneller. Beide lijnen eindigen op ongeveer 60 mL, want er zit evenveel marmer en zuur in. De helling is de snelheid, de eindwaarde de hoeveelheid.
Onthoud: helling = hoe snel, eindwaarde = hoeveel.
Examentip: vraagt een opgave hoe de grafiek verandert, noem altijd twee dingen: de helling (sneller of langzamer) én de eindwaarde (gelijk, of anders omdat de hoeveelheid beginstof verandert). Bij een uitleg met het botsende-deeltjesmodel noem je "meer effectieve botsingen per seconde".
6Toepassingen

Je gebruikt deze knoppen elke dag. Aardappels snijd je klein zodat ze sneller gaar zijn. Vlees vries je in zodat het maanden goed blijft. Wasmiddel met enzymen werkt het best bij 30 tot 40 °C: warm genoeg om snel te werken, niet zo heet dat de enzymen hun vorm verliezen. Een enzym is een eiwit; door hitte denatureert het en werkt het niet meer.

In de industrie wil je snel produceren zonder extra grondstof. Daarom kies je een hoge temperatuur, een hoge concentratie, fijn verdeelde vaste stoffen en een katalysator. Andersom houd je in een meelfabriek vonken weg en de stofwolken klein, omdat een te snelle reactie gevaarlijk is.

kapothoog010203040506070temperatuur (°C)snelheidoptimum
Tot ongeveer 40 °C werkt het enzym steeds sneller: elke 10 °C ongeveer twee keer zo snel. Daarboven verliest het eiwit zijn vorm (denaturatie) en stopt de werking. Daarom: wassen op 30 tot 40 °C.
Onthoud: vier knoppen: concentratie, verdelingsgraad, temperatuur, katalysator.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Wanneer leidt een botsing tussen deeltjes tot een reactie?

  1. Alleen als de deeltjes even zwaar zijn
  2. Bij elke botsing, omdat deeltjes altijd bindingen breken als ze elkaar raken
  3. Als de botsing genoeg energie heeft en de deeltjes goed op elkaar botsen
  4. Alleen als er een katalysator bij is
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je even zwaar? De massa van de deeltjes bepaalt niet of een botsing effectief is. Het gaat om energie en richting.
  • B: Koos je elke botsing? Deeltjes botsen miljarden keren per seconde. Als elke botsing raak was, zou elke reactie in een flits verlopen.
  • C (juist): Klopt: alleen effectieve botsingen leiden tot een reactie. De deeltjes moeten hard genoeg en op de goede plek botsen.
  • D: Koos je katalysator? Een katalysator maakt meer botsingen effectief, maar ook zonder katalysator verlopen reacties.

Onthoud: Effectief = hard genoeg én goed gericht.

2. Wat gebeurt er met de reactiesnelheid als het aantal effectieve botsingen per seconde stijgt?

  1. Die neemt af
  2. Die neemt toe
  3. Die blijft gelijk
  4. De reactie stopt
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je afnemen? Elke effectieve botsing levert product op. Meer van die botsingen per seconde maakt de reactie dus sneller.
  • B (juist): Klopt: de reactiesnelheid is precies het aantal effectieve botsingen per seconde. Meer raak botsingen betekent een snellere reactie.
  • C: Koos je gelijk? De snelheid hangt direct af van hoeveel botsingen per seconde effectief zijn. Verandert dat aantal, dan verandert de snelheid.
  • D: Koos je stoppen? Een reactie stopt als een beginstof op is, niet doordat er meer botsingen zijn.

Onthoud: Snelheid = effectieve botsingen per seconde.

Een ballon gevuld met een mengsel van waterstof en zuurstof kan je dagen bewaren zonder dat er iets gebeurt. Houdt de docent er een brandende lont tegen, dan ontploft de ballon met een harde knal en ontstaat er waterdamp.

3. Welke verklaring past het best bij deze waarneming?

  1. De deeltjes botsen wel, maar te zelden met genoeg energie
  2. De stoffen botsen niet, omdat het allebei gassen zijn
  3. Waterstof en zuurstof kunnen niet met elkaar reageren
  4. De reactie is endotherm en heeft dus warmte nodig
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: de moleculen botsen voortdurend, maar bij kamertemperatuur bijna nooit hard genoeg. Een vonk geeft een paar deeltjes genoeg energie, en de vrijkomende warmte doet de rest.
  • B: Koos je "botsen niet"? Gasmoleculen bewegen juist snel en botsen veel. Het probleem is dat die botsingen te weinig energie hebben.
  • C: Koos je "kunnen niet reageren"? Na de vonk ontploft het mengsel. Ze kunnen dus wel reageren, alleen niet zonder duwtje.
  • D: Koos je endotherm? De knal laat zien dat er juist veel energie vrijkomt: exotherm. De vonk is alleen nodig om over de drempel te komen.

Onthoud: Geen reactie zonder vonk = activeringsenergie niet gehaald.

Een leerling heeft een blokje marmer van 2 cm bij 2 cm bij 2 cm. Ze zaagt het in acht gelijke kubusjes van 1 cm. Ze wil weten waarom de kleine blokjes sneller met zoutzuur reageren en rekent eerst het oppervlak uit.

4. Hoe verandert het oppervlak als de leerling het blokje in acht gelijke blokjes zaagt?

  1. Het blijft gelijk
  2. Het wordt twee keer zo groot
  3. Het wordt acht keer zo groot
  4. Het wordt vier keer zo groot
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je gelijk? De massa blijft gelijk, maar door het zagen komen er nieuwe vlakken bij die eerst binnenin zaten.
  • B (juist): Klopt: het grote blok heeft 6 vlakken van 2 × 2 = 24 cm². Acht kleine blokjes hebben elk 6 cm², samen 48 cm². Het oppervlak verdubbelt.
  • C: Koos je acht keer? Dan ga je ervan uit dat elk klein blokje evenveel oppervlak heeft als het grote. Een klein blokje heeft 6 cm², het grote 24 cm².
  • D: Koos je vier keer? Reken het na: 48 cm² na het zagen tegen 24 cm² ervoor. Dat is een factor twee.

Onthoud: Kleiner maken: zelfde massa, meer oppervlak.

Oefen de andere 24 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Scheikunde HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app