Slagio

Leren › Scheikunde HAVO › Domein C: Chemische processen

Energie-effect: endotherm en exotherm

Je herkent exotherme en endotherme processen, leest een energiediagram met activeringsenergie, rekent de reactiewarmte uit met vormingswarmten en vergelijkt brandstoffen per mol en per gram.

Oefen alle 25 vragenOpen in de app

Samenvatting

Bij elke reactie verandert de chemische energie van de stoffen. Je leert exotherm en endotherm herkennen, een energiediagram lezen met de activeringsenergie, de reactiewarmte uitrekenen met vormingswarmten en brandstoffen vergelijken per mol en per gram.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
Exothermenergie komt vrij, ΔE negatief
Endothermenergie is nodig, ΔE positief
Activeringsenergiedrempel om de reactie op gang te brengen
Vormingswarmteenergie-effect bij het maken van 1 mol stof uit de elementen (Binas 57)
Reactiewarmte ΔEsom vormingswarmten producten − beginstoffen
Bindingsenergieenergie om een binding te verbreken (Binas 58)
Verbrandingswarmteenergie die vrijkomt bij verbranding van 1 mol of 1 g brandstof
1Exotherm en endotherm

Bij een exotherme reactie komt energie vrij, meestal als warmte: de omgeving wordt warmer. Verbranden, roesten en een metaal in zuur zijn exotherm. Bij een endotherme reactie is energie nodig: de reactie neemt warmte op of moet blijven verwarmd worden. Kalksteen ontleden, fotosynthese en het oplossen van ammoniumnitraat in een koud kompres zijn endotherm.

Het energie-effect noteer je als ΔE = E(producten) − E(beginstoffen). Bij exotherm is ΔE negatief, bij endotherm positief. In een proef zie je het aan de temperatuur: warmer betekent exotherm, kouder endotherm.

1015202530350246810tijd (min)temperatuur (°C)exothermendotherm
Bij een exotherme reactie stijgt de temperatuur van de oplossing, bij een endotherme reactie daalt hij. Daarna gaat de temperatuur langzaam terug naar die van de kamer.
Onthoud: exotherm = energie eruit = ΔE negatief. Endotherm = energie erin = ΔE positief.
2Het energiediagram

Een energiediagram laat de energie zien tijdens het verloop van een reactie. Links staan de beginstoffen, rechts de producten. Liggen de producten lager, dan is de reactie exotherm; liggen ze hoger, dan is hij endotherm. Daartussen zit altijd een bergje: de activeringsenergie. Die drempel moeten de deeltjes eerst nemen, daarom moet je een gasbrander aansteken. Een exotherme reactie levert daarna zelf genoeg warmte om door te gaan.

Een katalysator zorgt voor een route met een lagere drempel. Begin- en eindniveau blijven gelijk, dus ΔE verandert niet; de reactie gaat alleen sneller.

EₐΔEEₐΔE exothermendotherm beginproduct energie
Links liggen de producten lager: er komt energie vrij (exotherm, ΔE negatief). Rechts liggen ze hoger: er moet energie in (endotherm). In beide gevallen zit er een drempel Eₐ.
3Reactiewarmte uitrekenen met Binas 57

In Binas 57 staan vormingswarmten: het energie-effect als je 1 mol van een stof maakt uit de elementen. Elementen zoals O₂, H₂ en C hebben per afspraak vormingswarmte 0. De reactiewarmte reken je uit als ΔE = Σ vormingswarmten producten − Σ vormingswarmten beginstoffen, elke waarde keer de coëfficiënt. Let op de fase: H₂O(l) is −2,86 · 10⁵ J/mol, H₂O(g) −2,42 · 10⁵ J/mol.

Uitgewerkt: methaan verbrandt
CH₄(g) + 2 O₂(g) → CO₂(g) + 2 H₂O(l)
  1. Producten: −3,935 + 2 × −2,86 = −9,655 · 10⁵ J.
  2. Beginstoffen: −0,75 + 2 × 0 = −0,75 · 10⁵ J.
  3. ΔE = −9,655 − (−0,75) = −8,91 · 10⁵ J per mol methaan.
Negatief: de verbranding is exotherm.
0: elementen C, H₂, O₂−0,75: CH₄ + 2 O₂−9,66: CO₂ + 2 H₂O ΔE = −8,91 0−10· 10⁵ J/mol energie (10⁵ J/mol)
Elementen staan op nul. De beginstoffen liggen op −0,75 en de producten op −9,66 · 10⁵ J. De pijl ertussen is de reactiewarmte: −8,91 · 10⁵ J.
Examentip: schrijf de vormingswarmten met hun teken in een rijtje onder de vergelijking. Bij "min een negatief getal" gaan de meeste fouten mis: − (−0,75) = + 0,75.
4Bindingen verbreken en vormen

Waar komt de energie vandaan? Tijdens een reactie worden bindingen in de beginstoffen verbroken: dat kost energie. Daarna worden nieuwe bindingen gevormd: dat levert energie op. Levert het vormen meer op dan het verbreken kost, dan is de reactie exotherm. Bindingsenergieën staan in Binas 58.

H₂ + Cl₂H + H + Cl + Cl2 HCl breken+6,79vormen−8,64 netto −1,85 · 10⁵ J
Eerst omhoog: de bindingen H-H en Cl-Cl breken (+6,79). Dan omlaag: twee H-Cl-bindingen vormen (−8,64). Het eind ligt lager dan het begin: exotherm.
5Brandstoffen vergelijken

De energie van een brandstof kun je per mol of per gram uitdrukken. Van per mol naar per gram deel je door de molaire massa. Per mol levert methaan (8,9 · 10⁵ J) meer dan waterstof (2,86 · 10⁵ J). Maar een mol waterstof weegt maar 2 g, dus per gram levert waterstof bijna drie keer zoveel. Voor een raket of een auto telt vooral de energie per kilo die je meeneemt.

Ontstaat er bij verbranding vloeibaar water in plaats van waterdamp, dan komt er nog wat meer energie vrij: bij condenseren komt de verdampingswarmte terug.

waterstofmethaanpropaanethanol 55,550,429,7 142 kJ per gram, water als vloeistof
Per gram levert waterstof veruit de meeste energie. Ethanol levert per gram het minst, omdat er al zuurstof in het molecuul zit.
6Energie bij oplossen en in huis

Ook bij oplossen kan energie vrijkomen of nodig zijn. In een koud kompres zit ammoniumnitraat en een zakje water. Knijp je het zakje kapot, dan lost het zout op en neemt het warmte op uit je huid: endotherm. In een handwarmer lost calciumchloride op en komt warmte vrij: exotherm. Bij faseovergangen geldt hetzelfde: smelten en verdampen kosten energie, bevriezen en condenseren leveren energie.

NH₄NO₃CaCl₂koud kompreshandwarmer endothermexotherm 5 °C45 °C
Het koude kompres neemt warmte op bij het oplossen van ammoniumnitraat; de handwarmer geeft warmte af bij het oplossen van calciumchloride.
Examentip: wordt in een vraag iets kouder of moet het blijven verwarmd worden, dan is het proces endotherm. Komt er warmte of licht vrij, dan is het exotherm.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Wat is een exotherme reactie?

  1. Een reactie zonder activeringsenergie
  2. Een reactie die alleen verloopt als je blijft verwarmen
  3. Een reactie waarbij energie vrijkomt
  4. Een reactie waarbij de temperatuur van de omgeving daalt
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je "geen activeringsenergie"? Ook exotherme reacties hebben een duwtje nodig; een gasfornuis steek je eerst aan. Exotherm zegt iets over het eindresultaat, niet over het begin.
  • B: Koos je blijven verwarmen? Dat past bij een endotherme reactie, zoals het ontleden van kalksteen. Een exotherme reactie geeft zelf warmte af.
  • C (juist): Klopt: bij een exotherme reactie hebben de reactieproducten minder chemische energie dan de beginstoffen. Het verschil komt vrij, meestal als warmte.
  • D: Koos je temperatuur van de omgeving daalt? Dan neemt de reactie warmte op uit de omgeving: dat is endotherm, zoals bij een koud kompres.

Onthoud: EXOtherm: warmte gaat eruit (exit).

2. Welk teken heeft ΔE bij een endotherme reactie?

  1. Negatief
  2. Positief
  3. Nul
  4. Dat hangt van de temperatuur af
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je negatief? Een negatieve ΔE hoort bij exotherm: de producten hebben minder energie en het verschil komt vrij.
  • B (juist): Klopt: bij een endotherme reactie moet er energie in. De producten zitten hoger dan de beginstoffen, dus ΔE is positief.
  • C: Koos je nul? Dan zou er geen energie-effect zijn. Bij een endotherme reactie neemt het systeem juist energie op.
  • D: Koos je temperatuur? Het teken van ΔE volgt uit de energie van beginstoffen en producten. Een endotherme reactie heeft altijd een positieve ΔE.

Onthoud: ΔE = producten − beginstoffen. Energie erin = positief.

Een leerling meet de temperatuur in twee bekerglazen. In beker 1 doet ze magnesium in zoutzuur: de temperatuur stijgt van 20 naar 34 °C. In beker 2 lost ze bakpoeder op in citroensap: de temperatuur daalt van 20 naar 14 °C.

3. Welke conclusie trekt de leerling terecht?

  1. Reactie 1 is exotherm, reactie 2 endotherm
  2. Beide reacties zijn exotherm
  3. Reactie 1 is endotherm, reactie 2 exotherm
  4. Beide reacties zijn endotherm, want je moet ze mengen
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: bij reactie 1 stijgt de temperatuur, er komt energie vrij. Bij reactie 2 daalt de temperatuur, de reactie neemt warmte op uit het water.
  • B: Koos je beide exotherm? Bij reactie 2 daalt de temperatuur. De reactie haalt warmte uit het water; dat is endotherm.
  • C: Koos je reactie 1 endotherm? Dan verwar je oorzaak en gevolg. Als de oplossing warmer wordt, geeft de reactie warmte af aan het water: exotherm.
  • D: Koos je "mengen"? Mengen is geen energiebron. Of een reactie endo- of exotherm is, zie je aan wat de temperatuur doet.

Onthoud: Warmer = exotherm. Kouder = endotherm.

Een lucifer bevat stoffen die met zuurstof uit de lucht verbranden. Toch kun je een doosje lucifers jaren bewaren zonder dat er iets gebeurt. Strijk je een lucifer langs het doosje, dan vat hij vlam en brandt hij uit zichzelf door tot het hout op is.

4. Waarom blijft de lucifer niet vanzelf branden in het doosje, maar wel na het strijken?

  1. In het doosje is helemaal geen zuurstof aanwezig
  2. De verbranding is endotherm, dus hij heeft steeds wrijving nodig
  3. Strijken geeft de activeringsenergie, daarna gaat het vanzelf
  4. Strijken verandert het energie-effect van de reactie
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je geen zuurstof? In een doosje zit gewoon lucht. Toch gaat de lucifer niet vanzelf branden, omdat de drempel niet wordt gehaald.
  • B: Koos je endotherm? Een brandende lucifer geeft juist warmte en licht af: exotherm. Na het strijken brandt hij door zonder verdere wrijving.
  • C (juist): Klopt: lucifers bewaren kan omdat er een activeringsenergie is. Strijken geeft de eerste warmte; de exotherme verbranding levert daarna zelf genoeg om door te gaan.
  • D: Koos je energie-effect veranderen? Het energieverschil tussen beginstoffen en producten blijft gelijk. Strijken helpt alleen over de drempel heen.

Onthoud: Aansteken = activeringsenergie geven. Doorbranden = exotherm.

Oefen de andere 21 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Scheikunde HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app