Slagio

Leren › Scheikunde HAVO › Domein C: Chemische processen

Redoxreacties

Je herkent oxidator en reductor, stelt halfreacties op en combineert ze, voorspelt met Binas 48 of een reactie verloopt en past dat toe op metalen in zuur, roesten en de batterij.

Oefen alle 25 vragenOpen in de app

Samenvatting

Bij een redoxreactie gaan elektronen van het ene deeltje naar het andere. Je leert de oxidator en de reductor herkennen, halfreacties opstellen en combineren, met Binas 48 voorspellen of een reactie verloopt, en je past dat toe op metalen in zuur, op roesten en op de batterij.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
Redoxreactiereactie met elektronenoverdracht
Reductorstaat elektronen af
Oxidatorneemt elektronen op
Halfreactiewat één deeltje doet, met de elektronen erbij
Binas 48oxidatoren links (sterkst boven), reductoren rechts (sterkst onder)
Opofferingsmetaalsterkere reductor die in plaats van ijzer reageert
Elektrochemische celredoxreactie die stroom levert via een draad
1Elektronen overdragen

Bij een redoxreactie geeft een deeltje elektronen af aan een ander deeltje. Het deeltje dat elektronen afstaat, is de reductor. Het deeltje dat ze opneemt, is de oxidator. Leg je een zinkkorrel in een oplossing van koper(II)sulfaat, dan staat zink twee elektronen af aan een koperion: Zn + Cu²⁺ → Zn²⁺ + Cu. Het zink lost op, er slaat bruin koper neer.

Metalen zijn reductoren: ze kunnen alleen elektronen afstaan. Metaalionen en halogenen zoals Cl₂ zijn oxidatoren. Oxidator en reductor zijn altijd beginstoffen; ze staan links van de pijl. Ook de verbranding van een metaal is een redoxreactie: in MgO zitten Mg²⁺- en O²⁻-ionen, dus magnesium heeft elektronen aan zuurstof gegeven.

ZnCu 2+ 2 e⁻ ZnCu 2+ ZnCu²⁺Zn²⁺Cu reductoroxidatoropgelostneerslag
Zink geeft twee elektronen aan het koperion. Wie elektronen afstaat, is de reductor; wie ze opneemt, is de oxidator.
Onthoud: reductor = elektronen eruit, oxidator = elektronen erin.
2Halfreacties opstellen en combineren

Een halfreactie laat zien wat één deeltje doet, met de elektronen erbij. Bij een reductor staan de elektronen rechts van de pijl (Zn → Zn²⁺ + 2 e⁻), bij een oxidator links (Cu²⁺ + 2 e⁻ → Cu). In een halfreactie moeten atomen én lading kloppen. Veel halfreacties vind je in Binas 48.

De totaalreactie maak je in drie stappen. Vermenigvuldig de halfreacties zodat het aantal afgestane elektronen gelijk is aan het aantal opgenomen elektronen. Tel ze op. Streep de elektronen weg. Bij aluminium (3 e⁻) en koperionen (2 e⁻) is het kleinste gemene veelvoud 6: 2 Al + 3 Cu²⁺ → 2 Al³⁺ + 3 Cu.

Cu → Cu²⁺ + 2 e⁻ 2 Ag⁺ + 2 e⁻ → 2 Ag Cu + 2 Ag⁺ → Cu²⁺ + 2 Ag × 1× 2 + reductor: staat 2 e⁻ afoxidator: neemtper ion 1 e⁻ opelektronen vallen weg, lading links +2 = rechts +2
Eerst het aantal elektronen gelijk maken (zilver × 2), dan optellen. De doorgestreepte elektronen vallen tegen elkaar weg.
3Voorspellen met Binas 48

In Binas 48 staan koppels van een oxidator en de reductor die erbij hoort, zoals Cu²⁺/Cu. Links staan de oxidatoren, met de sterkste bovenaan. Rechts staan de reductoren, met de sterkste onderaan. Een redoxreactie verloopt als de oxidator hoger staat dan de reductor. Daarom reageert zink met koperionen, maar koper niet met zinkionen. Van twee omgekeerde combinaties verloopt er hooguit één.

Ag⁺Ag Cu²⁺Cu H⁺H₂ Fe²⁺Fe Zn²⁺Zn oxidatorenreductoren sterkersterker reageert
De schuine pijl loopt van een oxidator linksboven naar een reductor rechtsonder: die combinatie reageert. Cu²⁺ en Zn wel, Zn²⁺ en Cu niet.
Examentip: schrijf bij een vraag "verloopt de reactie?" altijd de twee koppels op met hun plaats in Binas 48, en zeg welke oxidator hoger staat.
4Metalen in zuur en in zoutoplossingen

Een metaal dat lager staat dan H₂ in Binas 48 (een onedel metaal, zoals magnesium, zink of ijzer) reageert met H⁺-ionen uit een zuur: Mg + 2 H⁺ → Mg²⁺ + H₂. Je ziet belletjes waterstofgas. Een edel metaal zoals koper, zilver of goud staat hoger dan H₂ en reageert niet met zoutzuur. Edel metaal betekent: een zwakke reductor. Het ion van dat metaal is juist een sterke oxidator, daarom slaat zilver neer als je zink in zilvernitraat zet.

laagje koperZn²⁺Cu²⁺zink Zn + Cu²⁺ → Zn²⁺ + Cu
Na een tijdje zit er een laagje koper op de zinkstaaf. Zinkatomen gaan als Zn²⁺ in oplossing, Cu²⁺-ionen worden koper. De oplossing verliest langzaam haar kleur.
5Roesten en beschermen

Roesten is een redoxreactie van ijzer met zuurstof, waarbij water nodig is. Onder een waterdruppel staat ijzer elektronen af: Fe → Fe²⁺ + 2 e⁻. Aan de rand van de druppel, waar veel zuurstof bij kan, neemt zuurstof die elektronen op: O₂ + 2 H₂O + 4 e⁻ → 4 OH⁻. De Fe²⁺- en OH⁻-ionen vormen samen met nog meer zuurstof bruine roest. Zout water geleidt beter en versnelt het roesten.

Je beschermt ijzer door zuurstof en water weg te houden (verf, olie, een laagje plastic) of door het te verbinden met een sterkere reductor. Een zinkblok op een scheepsromp of een laagje zink op een vangrail (verzinken) staat zelf elektronen af aan zuurstof. Zolang er zink is, roest het ijzer niet: het zink is een opofferingsmetaal.

Fe → Fe²⁺OH⁻OH⁻e⁻ door het ijzerO₂ uit de lucht ijzer
Onder het midden van de druppel lost ijzer op; aan de rand, waar zuurstof makkelijk bij kan, neemt zuurstof de elektronen op. De elektronen lopen door het metaal zelf.
6De batterij: een elektrochemische cel

Laat je oxidator en reductor niet direct contact maken, maar via een draad, dan lopen de elektronen door die draad: je hebt stroom. Dat is een elektrochemische cel. In de Daniell-cel staat zink in zinksulfaat en koper in kopersulfaat. Zink is de reductor en vormt de negatieve elektrode; de zinkstaaf wordt lichter. Bij de koperelektrode neemt Cu²⁺ de elektronen op en slaat koper neer: dat is de positieve elektrode.

Een zoutbrug verbindt de twee oplossingen. Daardoor kunnen ionen bewegen, zodat er geen lading ophoopt. Haal je de zoutbrug weg, dan stopt de stroom meteen. Elektronen gaan door de draad, ionen door de oplossing en de zoutbrug.

−+ zinkkoperzoutbrug e⁻Zn²⁺Cu²⁺
Zink staat elektronen af (negatieve pool), die lopen door de draad en het lampje naar de koperelektrode (positieve pool). Door de zoutbrug bewegen ionen.
Examentip: bepaal eerst welke stof de reductor is. Die elektrode is negatief, en daar lopen de elektronen de draad in.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Wat doet een reductor bij een redoxreactie?

  1. Hij neemt elektronen op
  2. Hij staat elektronen af
  3. Hij staat H⁺ af
  4. Hij neemt zuurstof op
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je opnemen? Dat doet de oxidator. Bij een redoxreactie gaan elektronen van de reductor naar de oxidator.
  • B (juist): Klopt: een reductor geeft elektronen af aan de oxidator. Een metaal als zink is een typische reductor: Zn → Zn²⁺ + 2 e⁻.
  • C: Koos je H⁺ afstaan? Dat doet een zuur. Bij redox draait het om elektronen, bij zuur-base om H⁺.
  • D: Koos je zuurstof opnemen? Bij verbranding neemt een stof wel zuurstof op, maar de algemene regel gaat over elektronen. Een reductor staat elektronen af.

Onthoud: Reductor = elektronenGever. Oxidator = elektronenNemer.

2. In Zn + Cu²⁺ → Zn²⁺ + Cu: welk deeltje is de oxidator?

  1. Cu²⁺
  2. Zn
  3. Zn²⁺
  4. Cu
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: het koperion neemt de twee elektronen van zink op en wordt een koperatoom. Wie elektronen opneemt, is de oxidator.
  • B: Koos je Zn? Zink staat juist twee elektronen af en wordt Zn²⁺. Wie elektronen afstaat, is de reductor.
  • C: Koos je Zn²⁺? Dat deeltje ontstaat pas na de reactie. Oxidator en reductor zijn altijd beginstoffen, links van de pijl.
  • D: Koos je Cu? Koper is het product dat ontstaat nadat Cu²⁺ elektronen heeft opgenomen. Kijk naar de deeltjes vóór de pijl.

Onthoud: Oxidator en reductor staan altijd vóór de pijl.

Een magnesiumlint verbrandt met een fel licht: 2 Mg + O₂ → 2 MgO. Magnesiumoxide is een zout dat bestaat uit Mg²⁺- en O²⁻-ionen. Een leerling vraagt zich af of dit een redoxreactie is, want er doet geen zuur of oplossing mee.

3. Welke uitspraak over deze reactie klopt?

  1. Magnesium is de oxidator, want het reageert met zuurstof
  2. Zuurstof is de reductor, want het verdwijnt
  3. Er is geen elektronenoverdracht, want er zijn geen ionen in de beginstoffen
  4. Magnesium staat elektronen af aan zuurstof
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je magnesium als oxidator? Magnesium wordt Mg²⁺ en raakt dus elektronen kwijt. Wie elektronen afstaat, is de reductor, niet de oxidator.
  • B: Koos je zuurstof als reductor? Zuurstof wordt O²⁻ in magnesiumoxide en neemt dus elektronen op. Dat maakt zuurstof de oxidator.
  • C: Koos je "geen overdracht"? De beginstoffen zijn neutraal, maar het product MgO bestaat uit ionen. Die lading kan alleen ontstaan doordat elektronen van magnesium naar zuurstof zijn gegaan.
  • D (juist): Klopt: in MgO zitten Mg²⁺- en O²⁻-ionen. Magnesium heeft dus twee elektronen afgestaan, en zuurstof heeft ze opgenomen. Verbranden van een metaal is een redoxreactie.

Onthoud: Ontstaan er ionen uit neutrale stoffen? Dan zijn er elektronen overgegaan.

Bij de zuivering van afvalwater wordt chloorgas door een oplossing met ijzer(II)ionen geleid. Daarbij gelden de halfreacties: Cl₂ + 2 e⁻ → 2 Cl⁻ en Fe²⁺ → Fe³⁺ + e⁻. Er ontstaan ijzer(III)ionen en chloride-ionen.

4. Welke totaalreactie hoort bij deze twee halfreacties?

  1. Fe²⁺ + Cl₂ → Fe³⁺ + 2 Cl⁻
  2. 2 Fe³⁺ + 2 Cl⁻ → 2 Fe²⁺ + Cl₂
  3. 2 Fe²⁺ + Cl₂ → 2 Fe³⁺ + 2 Cl⁻
  4. Fe²⁺ + Cl → Fe³⁺ + Cl⁻
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je deze? Dan geeft ijzer één elektron af en neemt chloor er twee op. Lading links +2, rechts +3 − 2 = +1: niet kloppend.
  • B: Koos je deze omgekeerde reactie? Dan zouden chloride-ionen de reductor zijn. Volgens de beschrijving is chloor de oxidator en Fe²⁺ de reductor.
  • C (juist): Klopt: chloor neemt twee elektronen op, elk Fe²⁺ geeft er één af. Dus twee Fe²⁺. Lading links +4, rechts 2 × 3 − 2 = +4.
  • D: Koos je losse Cl? Chloor komt als Cl₂ voor. Met één Cl-atoom klopt ook de halfreactie van chloor niet meer.

Onthoud: Controleer na het optellen de lading links en rechts.

Oefen de andere 21 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Scheikunde HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app