Slagio

Leren › Scheikunde HAVO › Domein C: Chemische processen

Zuren, basen en pH

Je herkent zuren en basen aan het doorgeven van H⁺, berekent de pH van sterke zuren en basen, voorspelt wat verdunnen en neutraliseren doen en kiest een passende indicator.

Oefen alle 28 vragenOpen in de app

Samenvatting

Zuren en basen herken je aan wat ze met H⁺ doen. Je leert wat de pH zegt over de concentratie H₃O⁺, hoe je de pH van een sterk zuur of een sterke base berekent, wat er bij verdunnen en neutraliseren gebeurt en hoe je een indicator kiest.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
Zuurdeeltje dat H⁺ afstaat
Basedeeltje dat H⁺ opneemt
pH−log [H₃O⁺]
pOH−log [OH⁻]; bij 25 °C pH + pOH = 14,00
Sterk zuursplitst volledig in ionen
Zwak zuursplitst maar voor een klein deel (⇄)
NeutraliserenH₃O⁺ + OH⁻ → 2 H₂O
OmslagtrajectpH-gebied waarin een indicator verkleurt
1Zuur en base: wie geeft de H⁺?

Een zuur is een deeltje dat een H⁺-ion afstaat, een base is een deeltje dat een H⁺-ion opneemt. Een zuur doet dus altijd iets met een base: het H⁺ gaat van het een naar het ander. Lost waterstofchloride op in water, dan geeft HCl zijn H⁺ aan een watermolecuul: HCl + H₂O → H₃O⁺ + Cl⁻. Het oxoniumion H₃O⁺ is het deeltje dat elke zure oplossing zuur maakt.

Bij een base gaat het andersom. Ammoniak neemt een H⁺ op van water: NH₃ + H₂O ⇄ NH₄⁺ + OH⁻. Daardoor ontstaat OH⁻, het deeltje dat een oplossing basisch maakt. Water kan zich dus als base én als zuur gedragen, afhankelijk van de partner.

ClHOHH OHHHCl +− HClH₂OH₃O⁺Cl⁻ zuurbaseH⁺ gaat over
Het H⁺-ion springt van HCl naar het watermolecuul. HCl gedraagt zich als zuur, water als base; er ontstaan H₃O⁺ en Cl⁻.
2De pH-schaal

De pH geeft aan hoe zuur of basisch een oplossing is: pH = −log [H₃O⁺]. Bij 25 °C is een oplossing met pH 7 neutraal, lager is zuur, hoger is basisch. De schaal is logaritmisch: één pH-eenheid lager betekent tien keer zoveel H₃O⁺. Van pH 5 naar pH 3 is dus honderd keer zuurder, niet twee keer.

Andersom: [H₃O⁺] = 10⁻ᵖᴴ. Bij pH 3,0 is [H₃O⁺] = 1,0 · 10⁻³ mol/L. Let op de significante cijfers: het aantal decimalen van de pH is gelijk aan het aantal significante cijfers van de concentratie.

024678101214 maagzuurazijnkoffiewaterzeepammoniaontstopper zuurbasisch [H₃O⁺] = 110⁻⁷10⁻¹⁴ elke stap naar rechts: tien keer minder H₃O⁺
Producten uit huis op de pH-schaal. Van links naar rechts wordt [H₃O⁺] per stap tien keer kleiner; bij 7 is de oplossing neutraal.
Onthoud: twee pH-eenheden verschil is een factor 100 in [H₃O⁺], drie eenheden een factor 1000.
3pH berekenen en verdunnen

Een sterk zuur splitst volledig, dus [H₃O⁺] is gelijk aan de concentratie van het zuur (per H⁺ dat het afstaat). 0,010 M zoutzuur heeft pH = −log 0,010 = 2,00. Bij een sterke base reken je eerst de pOH uit met [OH⁻], en daarna de pH met pH + pOH = 14,00 (bij 25 °C). 0,020 M natronloog geeft pOH 1,70 en pH 12,30. Let op stoffen die meer ionen leveren: Ba(OH)₂ geeft twee OH⁻ per formule-eenheid.

Verdunnen met water verlaagt de concentratie. Tien keer verdunnen maakt [H₃O⁺] van een sterk zuur tien keer kleiner: de pH stijgt één eenheid. Bij een sterke base daalt de pH juist één eenheid. Je komt zo steeds dichter bij 7, maar nooit eroverheen.

024681012141×10×100×1000×verdundpHzoutzuurnatronloogneutraal
Elke keer tien keer verdunnen verschuift de pH van een sterk zuur of een sterke base één eenheid richting 7. Over 7 heen kom je met water nooit.
Examentip: schrijf bij een pH-berekening altijd eerst [H₃O⁺] of [OH⁻] in mol/L op. De meeste fouten ontstaan bij een base waarvan de pOH als pH wordt opgeschreven.
4Sterke en zwakke zuren

Sterk en zwak gaan over hoe ver een zuur in water splitst, niet over de concentratie. Een sterk zuur zoals zoutzuur, salpeterzuur of zwavelzuur staat al zijn H⁺ af: je schrijft een enkele pijl. Een zwak zuur zoals azijnzuur doet dat maar voor een klein deel. Er stelt zich een evenwicht in, met een dubbele pijl: CH₃COOH + H₂O ⇄ CH₃COO⁻ + H₃O⁺.

Daarom heeft 0,10 M azijnzuur een pH van ongeveer 2,9 en 0,10 M zoutzuur een pH van 1,0. Welke zuren en basen sterk zijn, vind je in Binas (tabel 49).

zoutzuurazijnzuursterk: pH 1,0zwak: pH 2,9 H₃O⁺zuurrest-ionheel molecuul
Beide bekers bevatten 0,10 mol/L zuur. In zoutzuur is elk molecuul gesplitst; in azijnzuur zijn bijna alle moleculen heel gebleven, dus er is veel minder H₃O⁺.
5Neutraliseren en titreren

Bij neutraliseren reageren de H₃O⁺-ionen van een zuur met de OH⁻-ionen van een base tot water: H₃O⁺ + OH⁻ → 2 H₂O. Ionen als Na⁺ en Cl⁻ doen niet mee en blijven opgelost. Is er evenveel mol H₃O⁺ als OH⁻, dan is het mengsel neutraal. Is een van beide in overmaat, dan bepaalt die overmaat de pH, verdeeld over het totale volume.

Bij een titratie voeg je uit een buret druppelsgewijs een oplossing met bekende concentratie toe, tot alle zuur of base op is: het equivalentiepunt. Uit het volume bereken je de onbekende concentratie. Voorbeeld: 25,0 mL 0,100 M natronloog bevat 2,50 mmol OH⁻ en wordt geneutraliseerd door 2,50 / 0,125 = 20,0 mL zoutzuur van 0,125 M.

02468101214010203040toegevoegd zoutzuur (mL)pHequivalentiepunt
Bij de titratie daalt de pH eerst langzaam. Rond 20,0 mL zoutzuur springt hij in één druppel van ongeveer 11 naar 3: dat is het equivalentiepunt.
6Indicatoren kiezen

Een indicator heeft in zure en basische vorm een andere kleur. In het omslagtraject zie je een mengkleur. Kies een indicator waarvan het omslagtraject ligt rond de pH die je wilt herkennen. De omslagtrajecten staan in Binas (tabel 52).

02468101214 methyloranjebroomthymolblauwfenolftaleïne omslag 3,1-4,4omslag 6,0-7,6omslag 8,2-10,0
Elke balk laat de kleur van de indicator zien bij elke pH. Het smalle middenstuk is het omslagtraject; alleen daar zie je of de pH net onder of boven die grens ligt.
Examentip: wil je weten welke kleur een indicator heeft, reken dan eerst uit wat in overmaat is (zuur of base) en zoek daarna pas de kleur op.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Wat doet een zuur volgens de definitie van Brønsted?

  1. Het staat een H⁺-ion af
  2. Het neemt een H⁺-ion op
  3. Het staat een OH⁻-ion af
  4. Het neemt elektronen op
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: een zuur geeft een H⁺-ion (proton) af aan een ander deeltje. HCl geeft zijn H⁺ af aan water, en dan ontstaat H₃O⁺.
  • B: Koos je opnemen? Dat doet een base. Zuur en base horen bij elkaar: het zuur staat H⁺ af, de base neemt het op.
  • C: Koos je OH⁻ afstaan? Veel basen bevatten OH⁻, maar de definitie gaat over H⁺. Een zuur herken je aan het H⁺ dat het kan afgeven.
  • D: Koos je elektronen? Elektronenoverdracht hoort bij redoxreacties. Bij zuur-base gaat het om het doorgeven van een H⁺-ion.

Onthoud: Zuur geeft H⁺, base pakt H⁺.

2. Wat ontstaat er als waterstofchloride oplost in water?

  1. H₃O⁺ en Cl⁻
  2. H₂ en Cl₂
  3. HCl-moleculen tussen watermoleculen
  4. OH⁻ en H₂Cl⁺
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: HCl is een sterk zuur en staat zijn H⁺ af aan een watermolecuul. Er ontstaan oxonium-ionen H₃O⁺ en chloride-ionen Cl⁻.
  • B: Koos je H₂ en Cl₂? Dan zou HCl ontleden in de elementen. Bij oplossen in water gaat alleen een H⁺ over naar water; er ontstaan ionen, geen gassen.
  • C: Koos je losse HCl-moleculen? Dat geldt voor een stof die gewoon oplost zonder te reageren, zoals suiker. HCl reageert met water tot ionen.
  • D: Koos je OH⁻? Dan zou water H⁺ aan HCl geven. Het is andersom: HCl is het zuur en geeft H⁺ af, water neemt het op.

Onthoud: Zuur in water: H⁺ naar water, er ontstaat H₃O⁺.

Als je ammoniak (NH₃) in water leidt, wordt de oplossing basisch: NH₃ + H₂O ⇄ NH₄⁺ + OH⁻. Een leerling zegt dat NH₄⁺ de base is, omdat er "meer H" in zit. Een ander zegt dat OH⁻ de base is.

3. Welke stof gedraagt zich in deze reactie als base?

  1. NH₄⁺
  2. NH₃
  3. OH⁻
  4. H₂O wordt hier niet gebruikt
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je NH₄⁺? Dat is het deeltje dat ontstaat nadat de base een H⁺ heeft opgenomen. De base zelf is het deeltje vóór de pijl dat H⁺ opneemt: NH₃.
  • B (juist): Klopt: ammoniak neemt een H⁺-ion over van een watermolecuul. Daardoor wordt het NH₄⁺. Wie H⁺ opneemt, is de base.
  • C: Koos je OH⁻? OH⁻ ontstaat hier pas, uit het watermolecuul dat zijn H⁺ kwijtraakt. Het staat rechts van de pijl en is dus geen beginstof.
  • D: Koos je dit? Water doet juist mee: het geeft het H⁺-ion af aan ammoniak. In deze reactie gedraagt water zich als zuur.

Onthoud: Zoek wie vóór de pijl H⁺ opneemt.

Een onderzoeker meet de pH van een bergmeer: 4,5. Het water van de bron die het meer voedt, heeft pH 6,0. Hij wil uitrekenen hoeveel zuurder het meer is dan de bron, gemeten aan de concentratie H₃O⁺.

4. Hoeveel keer zo groot is [H₃O⁺] in het meer dan in de bron?

  1. 1,5 keer
  2. 15 keer
  3. 32 keer
  4. 150 keer
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je 1,5 keer? Dat is het verschil in pH-eenheden. Elke eenheid is een factor 10, dus het verschil in concentratie is 10^1,5.
  • B: Koos je 15 keer? Dan heb je 1,5 met 10 vermenigvuldigd. Het moet 10 tot de macht 1,5 zijn: ongeveer 32.
  • C (juist): Klopt: het pH-verschil is 1,5. Tien tot de macht 1,5 is ongeveer 32, dus er zit 32 keer zoveel H₃O⁺ in het meer.
  • D: Koos je 150 keer? Dan ging je uit van 100 per eenheid. Eén pH-eenheid is een factor 10; anderhalve eenheid geeft ongeveer 32.

Onthoud: Concentratieverschil = 10 tot de macht (pH-verschil).

Oefen de andere 24 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Scheikunde HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app