Slagio

Leren › Scheikunde HAVO › Domein C: Chemische processen

Rekenen aan reacties

Je rekent uit hoeveel stof er reageert en ontstaat met de molverhouding, je vindt de beperkende stof, berekent het rendement en rekent met gasvolumes.

Oefen alle 28 vragenOpen in de app

Samenvatting

Met een kloppende reactievergelijking kun je uitrekenen hoeveel stof je nodig hebt en hoeveel er ontstaat. De sleutel is de molverhouding: de coëfficiënten gelden voor mol, niet voor gram. Je leert het rekenschema, werken met een beperkende stof, het rendement en rekenen met gasvolumes.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
Molvaste hoeveelheid deeltjes: 6,02 · 10²³
Molaire massa (M)massa van 1 mol, in g/mol
Molverhoudingverhouding van de coëfficiënten
Beperkende stofbeginstof die als eerste op is
Overmaatbeginstof waarvan er over blijft
Rendementpraktische ÷ theoretische opbrengst × 100%
Molair volume (Vm)24,5 L per mol gas bij 298 K en p₀
1De molverhouding staat in de vergelijking

De coëfficiënten in een kloppende vergelijking zeggen in welke verhouding deeltjes reageren. Omdat een mol een vaste hoeveelheid deeltjes is (6,02 · 10²³), gelden dezelfde getallen voor mol. Bij N₂ + 3 H₂ → 2 NH₃ is de molverhouding N₂ : H₂ : NH₃ = 1 : 3 : 2. Uit 6,0 mol waterstof ontstaat dus 6,0 × 2/3 = 4,0 mol ammoniak.

Je hebt steeds maar twee stoffen nodig: de stof die gegeven is en de stof die gevraagd wordt. Deel de coëfficiënt van de gevraagde stof door die van de gegeven stof, en vermenigvuldig het aantal mol daarmee.

NNNN 1 N₂3 H₂2 NH₃ 1:3:2
Tel de moleculen: 1 stikstof op 3 waterstof geeft 2 ammoniak. Diezelfde verhouding geldt voor mol, omdat een mol een vast aantal deeltjes is.
Onthoud: coëfficiënten zijn een verhouding in mol, nooit in gram.
2Van gram naar mol en terug

Een weegschaal geeft gram, de vergelijking werkt in mol. De brug is de molaire massa M: de massa van 1 mol van een stof. Je berekent M door de atoommassa's uit Binas op te tellen, elk keer de index. Voor H₂SO₄ is dat 2 × 1,008 + 32,06 + 4 × 16,00 = 98,08 g/mol.

Van gram naar mol deel je door M: n = m / M. Van mol naar gram vermenigvuldig je met M: m = n × M. Schat altijd even: 9 g water is de helft van 18 g, dus een halve mol.

18,0 g58,4 g342 g waterkeukenzoutsuiker H₂ONaClC₁₂H₂₂O₁₁
In elke beker zit precies 1 mol, evenveel deeltjes. Toch is de massa heel verschillend (de hoogtes zijn op schaal): grotere moleculen wegen meer. Daarom reken je eerst om naar mol.
3Het rekenschema in vier stappen

Bijna elke rekenvraag over een reactie volgt dezelfde route. Je gaat van de gegeven stof naar de gevraagde stof, en wisselt alleen in mol van stof. De grootste fout is de coëfficiënten toepassen op gram: bij CH₄ → CO₂ is de verhouding 1 : 1 in mol, maar 1,6 g methaan geeft 4,4 g koolstofdioxide.

gram gegevengram gevraagdmol gegevenmol gevraagd ÷ M× M× verhouding (Binas)(Binas)coëfficiënt gevraagd ÷ coëfficiënt gegeven
De route loopt via mol. Je wisselt alleen onderaan van stof, met de molverhouding uit de vergelijking. Bovenlangs, van gram naar gram, kan niet.
Uitgewerkt: kalksteen ontleden
Hoeveel gram CaO ontstaat uit 50,0 g CaCO₃? CaCO₃ → CaO + CO₂
  1. Gram naar mol: 50,0 / 100,09 = 0,500 mol CaCO₃.
  2. Verhouding CaCO₃ : CaO = 1 : 1, dus 0,500 mol CaO.
  3. Mol naar gram: 0,500 × 56,08 = 28,0 g CaO.
  4. Controle: het CO₂ weegt 22,0 g; samen weer 50,0 g.
Er ontstaat 28,0 g ongebluste kalk.
4Overmaat en beperkende stof

Krijg je van twee beginstoffen een hoeveelheid, dan reageren ze zelden precies op. De stof die als eerste op is, heet de beperkende stof. Die bepaalt hoeveel product er ontstaat. Van de andere stof blijft iets over: die is in overmaat.

Werkwijze: reken uit hoeveel er van de ene stof nodig is voor alles van de andere, en vergelijk met wat er is. Bij 4,0 mol H₂ en 3,0 mol O₂ (2 H₂ + O₂ → 2 H₂O) is voor alle waterstof 2,0 mol zuurstof nodig. Er is 3,0 mol, dus waterstof is beperkend en er blijft 1,0 mol zuurstof over. Fabrieken doen een goedkope stof vaak bewust in overmaat, zodat de dure stof helemaal reageert.

4 H₂3 O₂4 H₂Oover beperkendovermaat1 O₂
Vier waterstofmoleculen hebben maar twee zuurstofmoleculen nodig. Waterstof is als eerste op; één zuurstofmolecuul blijft over in het gestippelde vak.
Examentip: staan er twee beginstoffen met een hoeveelheid in de vraag, zoek dan eerst de beperkende stof. Reken het product daarna alleen met die stof uit.
5Rendement

De berekende opbrengst is de theoretische opbrengst: wat er maximaal kan ontstaan. In het echt krijg je meestal minder, de praktische opbrengst. Er blijft product achter in het filter, een reactie loopt niet helemaal af, of er stelt zich een evenwicht in. Het rendement is praktisch gedeeld door theoretisch, keer 100%.

Een rendement boven 100% kan niet echt. Dan is er iets extra meegewogen, bijvoorbeeld water in kristallen die nog niet droog zijn, of een verontreiniging.

0102030 34 kg5,1 kg theoretischpraktisch 15% kg NH₃
Per keer doorstromen komt er maar 5,1 van de 34 kg ammoniak uit de reactor: een rendement van 15%. De rest van het gas gaat terug de reactor in.
6Rekenen met gasvolumes

Bij gassen meet je vaak een volume in plaats van een massa. Bij dezelfde temperatuur en druk neemt een mol van elk gas hetzelfde volume in: het molair volume. Bij 298 K en standaarddruk is dat 24,5 L/mol (Binas). Bij 273 K is het 22,4 L/mol: let dus op de temperatuur.

Van liter naar mol deel je door Vm, van mol naar liter vermenigvuldig je met Vm. Voor de rest blijft het rekenschema gelijk. In een airbag geeft 65,0 g NaN₃ (1,00 mol) via 2 NaN₃ → 2 Na + 3 N₂ precies 1,50 mol stikstof, en dat is 1,50 × 24,5 = 36,7 L.

H₂O₂CO₂ 1 mol1 mol1 mol 2,0 g32,0 g44,0 g elk 24,5 L bij 298 K
Drie even grote ballonnen met elk 1 mol gas: ze nemen bij kamertemperatuur allemaal 24,5 L in, maar hun massa verschilt sterk.
Examentip: staat er een gasvolume in de vraag, controleer dan welke temperatuur er bij hoort en zoek het juiste molair volume op in Binas.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Welke molverhouding H₂ : O₂ hoort bij 2 H₂ + O₂ → 2 H₂O?

  1. 1 : 1
  2. 2 : 1
  3. 1 : 2
  4. 4 : 32
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je 1 : 1? Dan keek je naar de stoffen en niet naar de getallen ervoor. De coëfficiënten 2 en 1 zeggen dat er twee keer zoveel H₂ reageert als O₂.
  • B (juist): Klopt: de coëfficiënten 2 en 1 zijn de molverhouding. Voor elke mol zuurstof is twee mol waterstof nodig.
  • C: Koos je 1 : 2? Dan heb je de verhouding omgedraaid. H₂ heeft coëfficiënt 2 en O₂ coëfficiënt 1, dus H₂ : O₂ = 2 : 1.
  • D: Koos je 4 : 32? Dat is een massaverhouding in gram (2 × 2 g tegen 32 g). De vergelijking geeft een verhouding in mol, dus 2 : 1.

Onthoud: Coëfficiënten = molverhouding, nooit massaverhouding.

Een suikerklontje weegt 3,0 g en bestaat uit sacharose, C₁₂H₂₂O₁₁. De molaire massa van sacharose is 342,3 g/mol. Voor een proef wil je weten hoeveel mol suiker er in één klontje zit.

2. Hoeveel mol sacharose zit er in één suikerklontje?

  1. 0,0088 mol
  2. 0,088 mol
  3. 114 mol
  4. 1,0 · 10³ mol
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: massa gedeeld door molaire massa geeft 3,0 / 342,3 = 0,0088 mol, oftewel 8,8 · 10⁻³ mol.
  • B: Koos je 0,088 mol? Dan ben je een factor tien kwijt. Schat: 3 g is ongeveer een honderdste van 342 g, dus rond de 0,01 mol.
  • C: Koos je 114 mol? Dan heb je M door m gedeeld (342,3 / 3,0). Een klontje van 3 gram kan nooit meer dan honderd mol zijn.
  • D: Koos je 1,0 · 10³ mol? Dan heb je vermenigvuldigd. Bij een klein klontje hoort een klein aantal mol: delen door M.

Onthoud: Controleer je antwoord met een schatting.

Een lasser gebruikt de thermietreactie om twee treinrails te verbinden: Fe₂O₃ + 2 Al → 2 Fe + Al₂O₃. Om de naad te vullen is 3,0 mol vloeibaar ijzer nodig. Hij vraagt zich af hoeveel aluminiumpoeder hij in het mengsel moet doen.

3. Hoeveel mol aluminium is nodig om 3,0 mol ijzer te maken?

  1. 1,5 mol
  2. 3,0 mol
  3. 6,0 mol
  4. 2,0 mol
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je 1,5 mol? Dan heb je de 2 voor ijzer gebruikt om door te delen, maar Al heeft ook coëfficiënt 2. Twee gedeeld door twee is 1 : 1.
  • B (juist): Klopt: Al en Fe hebben allebei coëfficiënt 2. De molverhouding is dus 1 : 1 en voor 3,0 mol ijzer is 3,0 mol aluminium nodig.
  • C: Koos je 6,0 mol? Dan heb je vermenigvuldigd met de coëfficiënt 2 van aluminium, maar vergeten te delen door de coëfficiënt 2 van ijzer.
  • D: Koos je 2,0 mol? Dan heb je de coëfficiënt overgenomen als antwoord. De coëfficiënt geeft de verhouding, niet de hoeveelheid voor deze opdracht.

Onthoud: Gelijke coëfficiënten = gelijke molen.

Fotosynthese: 6 CO₂ + 6 H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6 O₂. In een proef maakt een waterplant in een uur 0,010 mol glucose. Je wilt weten hoeveel zuurstof de plant in dat uur afgeeft aan het water.

4. Hoeveel mol zuurstof maakt de plant vrij?

  1. 0,010 mol
  2. 0,060 mol
  3. 0,0017 mol
  4. 0,12 mol
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je 0,010 mol? Dan ga je uit van 1 : 1 tussen glucose en zuurstof. De vergelijking geeft 6 O₂ per glucosemolecuul.
  • B (juist): Klopt: per molecuul glucose komen zes moleculen zuurstof vrij. Bij 0,010 mol glucose is dat 6 × 0,010 = 0,060 mol zuurstof.
  • C: Koos je 0,0017 mol? Dan heb je door 6 gedeeld. Er ontstaat juist zes keer zoveel zuurstof als glucose, dus vermenigvuldigen.
  • D: Koos je 0,12 mol? Dan heb je de zuurstof als losse O-atomen geteld (12 per glucose). De vergelijking telt O₂-moleculen: 6 per glucose.

Onthoud: Lees de coëfficiënten bij de twee stoffen die je nodig hebt; de rest doet niet mee.

Oefen de andere 24 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Scheikunde HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app