Slagio

Leren › Scheikunde HAVO › Domein C: Chemische processen

Reactievergelijkingen kloppend maken

Je leest wat een reactievergelijking vertelt, maakt hem kloppend met coëfficiënten en stelt hem op uit een beschrijving, ook bij verbrandingen en ionen.

Oefen alle 28 vragenOpen in de app

Samenvatting

Een reactievergelijking is de korte schrijfwijze van een reactie. Je leert wat elk getal en teken betekent, hoe je een vergelijking kloppend maakt met coëfficiënten, en hoe je hem zelf opstelt uit een beschrijving, ook bij verbrandingen en ionen.
Begrippenlijst
BegripBetekenis
Coëfficiëntgetal vóór de formule: hoeveel deeltjes
Indexgetal rechtsonder een atoom: hoort bij de formule
Kloppendvan elke atoomsoort links even veel als rechts
Toestandsaanduiding(s) vast, (l) vloeibaar, (g) gas, (aq) opgelost
Volledige verbrandinggenoeg zuurstof: CO₂ en H₂O
Onvolledige verbrandingte weinig zuurstof: ook CO of roet
Ionvergelijkingalleen de deeltjes die reageren; ook de lading klopt
1Wat een reactievergelijking vertelt

Bij een reactie verdwijnen stoffen en ontstaan nieuwe stoffen. De stoffen waarmee je begint, de beginstoffen, staan links van de pijl. De stoffen die ontstaan, de reactieproducten, staan rechts. De pijl lees je als "wordt omgezet in". Het is dus geen is-teken: links en rechts staan andere stoffen.

Achter elke formule kan een toestandsaanduiding staan: (s) vast, (l) vloeibaar, (g) gas en (aq) opgelost in water. Het getal vóór een formule is de coëfficiënt: zoveel deeltjes doen mee. Het kleine getal rechtsonder een atoom is de index: zoveel atomen zitten er in één deeltje. Staat er geen getal, dan is het 1.

2H₂+O₂→2H₂O (g)(g)(l) coëfficiëntindexpijl beginstoffenreactieproducttoestandsaanduiding aantal deeltjesper deeltjewordt omgezet in
Lees een vergelijking van links naar rechts. Het grote getal vooraan telt deeltjes, het kleine getal rechtsonder telt atomen in één deeltje.
Onthoud: 3 CO₂ bevat 3 × 2 = 6 zuurstofatomen. Coëfficiënt maal index geeft het aantal atomen.
2Coëfficiënt of index: wat mag je veranderen?

Bij een reactie verdwijnen geen atomen en er komen er ook geen bij. Ze gaan alleen anders aan elkaar vast zitten. Dit heet de wet van behoud van massa. Daarom moet een vergelijking kloppend zijn: van elke atoomsoort staan links even veel atomen als rechts. Het aantal moleculen mag wel veranderen. Bij waterstof en zuurstof worden drie moleculen er twee.

De grootste valkuil: een index veranderen om het te laten kloppen. Wie van H₂O het molecuul H₂O₂ maakt, schrijft een andere stof op (waterstofperoxide). De formule van een stof ligt vast. Je mag alleen coëfficiënten aanpassen, en die moeten de kleinste hele getallen zijn.

HHHH HHHH OOOO 2 H₂ + O₂2 H₂O 4 H en 2 O4 H en 2 O =
Tel de bolletjes per soort. Links en rechts staan 4 waterstofatomen en 2 zuurstofatomen: de vergelijking klopt, ook al worden drie moleculen er twee.
Veelgemaakte fout: H₂ + O₂ → H₂O₂ "kloppend maken". Dan heb je water vervangen door een andere stof. Goed is 2 H₂ + O₂ → 2 H₂O.
3Kloppend maken, stap voor stap

Werk vast in deze volgorde. Schrijf eerst de juiste formules op, ook die van de twee-atomige elementen: H₂, N₂, O₂, F₂, Cl₂, Br₂ en I₂. Metalen en koolstof schrijf je met alleen het symbool (Na, Fe, C). Kies dan een atoomsoort die maar in één stof links en één stof rechts voorkomt en maak die kloppend. Bewaar een element dat als losse stof voorkomt, zoals O₂, voor het laatst: daar pas je één getal aan zonder de rest te verstoren.

Uitgewerkt: propaan verbrandt
C₃H₈ + O₂ → CO₂ + H₂O
  1. Koolstof: links 3 C, dus 3 CO₂.
  2. Waterstof: links 8 H, dus 4 H₂O.
  3. Zuurstof tellen rechts: 3 × 2 + 4 × 1 = 10 O.
  4. Tien O-atomen komen uit 5 O₂.
C₃H₈ + 5 O₂ → 3 CO₂ + 4 H₂O
eerstkloppend 0510 CHOCHO links van de pijl rechts van de pijl
Zonder coëfficiënten zijn de staven per atoomsoort ongelijk. Na C, H en daarna O zijn ze per soort even hoog: 3 C, 8 H en 10 O aan beide kanten.
Examentip: kom je op een halve coëfficiënt uit, zoals 6½ O₂ bij butaan, vermenigvuldig dan alles met 2. Op het examen telt alleen de vorm met de kleinste hele getallen.
4Verbranden: volledig en onvolledig

Verbranden is reageren met zuurstof. De reactieproducten zijn daarom oxiden. Een koolwaterstof (zoals methaan, propaan of butaan) geeft bij volledige verbranding koolstofdioxide en water: CH₄ + 2 O₂ → CO₂ + 2 H₂O. Bij te weinig zuurstof is de verbranding onvolledig. Dan ontstaat ook koolstofmono-oxide (CO) of roet (C). Waterstof wordt altijd water.

Onvolledige verbranding is gevaarlijk: CO is giftig, je ruikt en ziet het niet. Een slecht geventileerde geiser of kachel geeft 2 CH₄ + 3 O₂ → 2 CO + 4 H₂O. Daarom hangt er in veel huizen een CO-melder.

luchtgat opendichtkleine vlamgrote vlamroet CO₂ + H₂Oook CO en C
Met het luchtgat open komt er genoeg zuurstof bij het gas: een kleine, ruisende vlam en volledige verbranding. Dicht luchtgat: een grote, lichtgevende vlam met roet en CO, dus onvolledige verbranding.
Onthoud: verbranding van een koolwaterstof maak je kloppend in de volgorde C, H, O.
5Massa en lading blijven gelijk

Omdat atomen behouden blijven, verandert de totale massa niet. In een gesloten fles weegt alles na de reactie precies even veel als ervoor. In een open bak lijkt het soms anders. Verbrand je 2,4 g magnesium in een open kroes, dan weeg je na afloop 4,0 g magnesiumoxide. De extra 1,6 g is zuurstof uit de lucht: die woog je vooraf niet mee. Andersom wordt een open bak lichter als er een gas ontsnapt, zoals CO₂ bij het verhitten van kalk.

Bij reacties met ionen schrijf je vaak een ionvergelijking. Daarin staan alleen de deeltjes die echt reageren. Ionen die niets doen, zoals Na⁺ of NO₃⁻ in een oplossing, laat je weg. Dan moet niet alleen het aantal atomen kloppen, maar ook de lading. Bij Fe³⁺ + 3 OH⁻ → Fe(OH)₃ is de lading links +3 − 3 = 0, en het neerslag rechts is neutraal. Bij zink in zoutzuur geldt Zn + 2 H⁺ → Zn²⁺ + H₂: links +2, rechts +2.

2,4 g4,0 g magnesiummagnesiumoxide +1,6 g O₂uit de lucht
De kroes wordt zwaarder, maar de wet klopt: 2,4 g magnesium + 1,6 g zuurstof = 4,0 g magnesiumoxide. De zuurstof kwam uit de lucht en woog je vooraf niet mee.
Examentip: controleer bij een ionvergelijking als laatste stap de lading. Klopt het aantal atomen maar niet de lading, dan staat er een fout in de coëfficiënten of in een ionlading.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Wat betekent (l) achter H₂O in 2 H₂(g) + O₂(g) → 2 H₂O(l)?

  1. Vloeibaar
  2. Opgelost in water
  3. Vast
  4. Gasvormig
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: (l) komt van liquid. Water ontstaat hier als vloeistof. De andere aanduidingen zijn (s) vast, (g) gas en (aq) opgelost in water.
  • B: Koos je opgelost? Dat is (aq), van aqua. Water kan niet in zichzelf opgelost zijn: zuiver water is gewoon een vloeistof, dus (l).
  • C: Koos je vast? Vast is (s), van solid. Ijs zou H₂O(s) zijn. Hier staat (l), en dat is de vloeibare toestand.
  • D: Koos je gasvormig? Gas is (g), zoals bij H₂(g) en O₂(g) links. Waterdamp zou H₂O(g) zijn; (l) betekent vloeibaar.

Onthoud: s = solid (vast), l = liquid (vloeibaar), g = gas, aq = aqua (opgelost).

Je weegt een afgesloten erlenmeyer met daarin een stukje magnesiumlint en lucht: samen 152,4 g. Door de fles van buitenaf te verwarmen laat je het magnesium met de zuurstof in de fles reageren tot wit magnesiumoxide. De fles blijft dicht.

2. Wat weegt de fles na afloop?

  1. Meer dan 152,4 g, want MgO is zwaarder dan Mg
  2. Minder dan 152,4 g, want er is zuurstof verbruikt
  3. Precies 152,4 g
  4. Meer dan 152,4 g, want er komt warmte vrij
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je "meer, want MgO is zwaarder"? Het vaste stofje wordt wel zwaarder, maar die extra massa komt uit de zuurstof in dezelfde fles. In totaal verandert er niets.
  • B: Koos je "minder, zuurstof verbruikt"? De zuurstof verdwijnt niet: de O-atomen zitten nu in het magnesiumoxide. Ze zijn nog steeds in de fles.
  • C (juist): Klopt: de fles is dicht, dus er gaat niets in of uit. Alle atomen van magnesium en zuurstof zitten na afloop in magnesiumoxide. De massa blijft 152,4 g.
  • D: Koos je warmte? Warmte heeft geen meetbare massa en kan bovendien door het glas naar buiten. De weegschaal geeft dezelfde massa.

Onthoud: Gesloten systeem: massa blijft gelijk.

Aluminium reageert met zuurstof uit de lucht tot een dun laagje aluminiumoxide, Al₂O₃. Dat laagje beschermt het metaal tegen verdere aantasting. Een leerling wil de vergelijking van deze reactie opschrijven en probeert vier versies.

3. Welke vergelijking is juist?

  1. 2 Al + O₃ → Al₂O₃
  2. 2 Al + 1½ O₂ → Al₂O₃
  3. 4 Al + 3 O₂ → Al₄O₆
  4. 4 Al + 3 O₂ → 2 Al₂O₃
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je O₃? Dan heb je de index van zuurstof veranderd zodat het klopt. O₃ is ozon, een andere stof. Zuurstof is O₂; je past alleen de getallen ervoor aan.
  • B: Koos je 1½ O₂? Dat klopt in atomen, maar coëfficiënten moeten de kleinste hele getallen zijn. Vermenigvuldig alles met 2: 4 Al + 3 O₂ → 2 Al₂O₃.
  • C: Koos je Al₄O₆? Hier is de formule van het product veranderd. Aluminiumoxide is Al₂O₃; twee van die eenheden schrijf je als 2 Al₂O₃, niet als Al₄O₆.
  • D (juist): Klopt: links 4 Al en 3 × 2 = 6 O, rechts 2 × 2 = 4 Al en 2 × 3 = 6 O. Formules blijven gelijk en de coëfficiënten zijn de kleinste hele getallen.

Onthoud: Breuk als coëfficiënt? Alles × 2.

Bij verwarmen ontleedt kaliumchloraat (KClO₃) in kaliumchloride (KCl) en zuurstof. Een leerling schrijft: 2 KClO₃(s) → 2 KCl(s) + 3 O₂(g). Zijn buurman zegt dat het niet kan kloppen, want links staan 2 moleculen en rechts 5.

4. Klopt de vergelijking van de leerling?

  1. Ja: elke atoomsoort klopt
  2. Nee: rechts staan meer moleculen dan links
  3. Nee: zuurstof had 1½ O₂ moeten zijn
  4. Nee: kaliumchloride moet 2 KCl₂ zijn
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: links 2 K, 2 Cl en 2 × 3 = 6 O. Rechts 2 K, 2 Cl en 3 × 2 = 6 O. Het aantal moleculen (2 links, 5 rechts) mag verschillen.
  • B: Koos je "meer moleculen rechts"? Dan denk je dat moleculen behouden blijven. Alleen atomen blijven behouden; bij een ontleding komen er juist meer moleculen bij.
  • C: Koos je 1½ O₂? Dat zou horen bij KClO₃ → KCl + 1½ O₂, met een breuk als coëfficiënt. De leerling heeft alles al met 2 vermenigvuldigd, en dat is juist de nette vorm.
  • D: Koos je KCl₂? Dan verander je de formule van kaliumchloride. Kalium vormt K⁺ en chloor Cl⁻, dus de formule is KCl. Formules pas je nooit aan om te kloppen.

Onthoud: Tel atomen per soort, niet het aantal moleculen.

Oefen de andere 24 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Scheikunde HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app