Leren › Wiskunde A HAVO › Domein E: Statistiek
Samenhang of oorzakelijk verband: conclusies kritisch beoordelen
Je maakt onderscheid tussen samenhang en oorzaak, herkent een derde variabele, een omgekeerde richting en toeval, volgt de empirische cyclus en beoordeelt conclusies met kwalitatieve en kwantitatieve argumenten.
- Wiskunde A HAVO
- CE
- 27 oefenvragen
- 12 begrippen
Samenvatting
| Begrip | Kern |
|---|---|
| Samenhang | geen oorzaak |
| Derde variabele | beïnvloedt beide |
| Vergelijkingsgroep | zonder behandeling |
| Empirische cyclus | vraag, data, analyse, conclusie |
| Kwantitatief argument | met getallen |
| Generaliseren | alleen bij representatief |
Statistische samenhang betekent dat twee variabelen samen verschillen. Een oorzakelijk verband betekent dat de ene variabele de andere veroorzaakt, en dat is veel meer dan samenhang. Kinderen met grotere voeten lezen beter, maar de derde variabele leeftijd verklaart beide. Ook kan de omgekeerde richting gelden, of kan het verband toeval zijn bij weinig waarnemingen. Zeg daarom: samenhang, geen bewijs van een oorzaak.
De empirische cyclus heeft vier stappen: een onderzoeksvraag formuleren, data verzamelen, data analyseren en conclusies trekken. In een experiment met loting worden deelnemers door loting over groepen verdeeld, zodat de groepen vergelijkbaar zijn en een verschil door de behandeling kan komen. Een vergelijkingsgroep is nodig: 80% zonder gaatjes bij gebruikers van tandpasta zegt niets zonder het percentage bij niet-gebruikers. De conclusie moet de onderzoeksvraag beantwoorden.
Een kwalitatief argument gebruikt woorden: veel leerlingen lijken tevreden. Een kwantitatief argument gebruikt getallen: in een aselecte steekproef van 400 is 70% tevreden en met 95% betrouwbaarheid ligt het ware aandeel tussen 65% en 75%. Het tweede is sterker omdat het controleerbaar is. Een conclusie over de hele populatie, het generaliseren, mag alleen bij een representatieve steekproef.
Onderzoeker A zegt: veel leerlingen lijken tevreden. Onderzoeker B zegt: in een aselecte steekproef van 400 is 70% tevreden en met 95% betrouwbaarheid ligt het ware aandeel tussen 65% en 75%. B is sterker.
- kwalitatief en vaag
- de steekproefgrootte
- het steekproefpercentage
- het interval
- controleerbaar en kwantitatief
Beoordeel een conclusie met vaste vragen: wat was de vraag, hoe is de steekproef gekozen, is er een vergelijkingsgroep, kan een derde variabele of een omgekeerde richting het verband verklaren, en hoe betrouwbaar is het resultaat? Bij 6,3 tegenover 6,9 voor werkende en niet-werkende studenten is er samenhang, maar je mag niet zeggen dat werken tot lagere cijfers leidt: studietijd of geld kan beide verklaren. Noem altijd de concrete tekortkoming.
Oefen alvast: 4 vragen met uitleg
1. Twee variabelen hangen statistisch samen. Betekent dat dat de ene de oorzaak is van de andere?
- "ja, altijd"
- "nee, samenhang bewijst geen oorzaak"
- "ja, maar alleen bij een sterk verband"
- "ja, als het in een puntenwolk staat"
Antwoord en uitleg
- A: Koos je ""ja, altijd""? Dan denk je dat samenhang altijd oorzaak betekent. Dat is een veelgemaakte denkfout, dus nee. Het goede antwoord is nee, samenhang bewijst geen oorzaak.
- B (juist): Klopt: samenhang toont dat variabelen samen verschillen, niet dat de een de ander veroorzaakt.
- C: Koos je ""ja, maar alleen bij een sterk verband""? Dan denk je dat sterkte oorzaak bewijst. Ook een sterk verband bewijst geen oorzaak, dus nee.
- D: Koos je ""ja, als het in een puntenwolk staat""? Dan denk je dat de tekening het bewijs levert. Een puntenwolk toont alleen samenhang, dus nee.
Onthoud: Twee variabelen hangen statistisch samen. Betekent dat dat de ene de oorzaak is van de andere?
Een onderzoeker meet bij kinderen van 4 tot 12 jaar de schoenmaat en de leesvaardigheid. Kinderen met een grotere schoenmaat lezen gemiddeld beter. In de krant staat: grote voeten maken kinderen betere lezers.
2. Welke derde variabele verklaart waarschijnlijk dat grotere voeten samengaan met beter lezen?
- "het gewicht van de schoenen, zeg maar"
- "de kleur van de schoenen"
- "de leeftijd van de kinderen"
- "de prijs van de krant"
Antwoord en uitleg
- A: Koos je ""het gewicht van de schoenen, zeg maar""? Dan denk je aan een eigenschap van de schoen. Die beïnvloedt lezen niet, dus de leeftijd.
- B: Koos je ""de kleur van de schoenen""? Dan denk je aan de kleur. Die beïnvloedt lezen niet, dus de leeftijd. Door de stappen goed na te lopen kom je uit op de leeftijd van de kinderen.
- C (juist): Klopt: oudere kinderen hebben grotere voeten en kunnen beter lezen.
- D: Koos je ""de prijs van de krant""? Dan denk je aan de krant. Die beïnvloedt voeten niet, dus de leeftijd. Controleer je stap: de juiste uitkomst is de leeftijd van de kinderen.
Onthoud: Welke derde variabele verklaart waarschijnlijk dat grotere voeten samengaan met beter lezen?
Een reclame zegt: Onder 500 gebruikers van tandpasta X heeft 80% geen gaatjes. De fabrikant laat niet zien hoeveel mensen die tandpasta X niet gebruiken geen gaatjes hebben, en de gebruikers waren vrijwilligers die zich via de fabrikant aanmeldden.
3. Welk gegeven ontbreekt om te beoordelen of tandpasta X werkt?
- "het totale aantal tandenborstels, zeg maar, gewoon, volgens mij"
- "de prijs van de tandpasta"
- "de kleur van de verpakking"
- "het percentage zonder gaatjes bij mensen die X niet gebruiken"
Antwoord en uitleg
- A: Koos je ""het totale aantal tandenborstels, zeg maar, gewoon, volgens mij""? Dan noem je een irrelevant gegeven. Je mist een vergelijking, dus een vergelijkingsgroep.
- B: Koos je ""de prijs van de tandpasta""? Dan noem je een prijs. Die zegt niets over gaatjes, dus een vergelijkingsgroep. Door de stappen goed na te lopen kom je uit op het percentage zonder gaatjes bij mensen die X niet gebruiken.
- C: Koos je ""de kleur van de verpakking""? Dan noem je een uiterlijk. Dat zegt niets over gaatjes, dus een vergelijkingsgroep.
- D (juist): Klopt: zonder vergelijkingsgroep zegt 80% niets. Reken dit na met de gegeven gegevens.
Onthoud: Welk gegeven ontbreekt om te beoordelen of tandpasta X werkt?
Een reclame zegt: Onder 500 gebruikers van tandpasta X heeft 80% geen gaatjes. De fabrikant laat niet zien hoeveel mensen die tandpasta X niet gebruiken geen gaatjes hebben, en de gebruikers waren vrijwilligers die zich via de fabrikant aanmeldden.
4. Wat zegt het getal 80% zonder vergelijking?
- "niets over het effect van tandpasta X"
- "dat X werkt"
- "dat X schadelijk is"
- "dat 20% gaatjes heeft door X, eigenlijk"
Antwoord en uitleg
- A (juist): Klopt: misschien heeft 80% van alle mensen geen gaatjes.
- B: Koos je ""dat X werkt""? Dan trek je een conclusie zonder vergelijking. 80% kan ook bij andere tandpasta gelden, dus niets over het effect.
- C: Koos je ""dat X schadelijk is""? Dan trek je een tegengestelde conclusie. Er is geen vergelijking, dus niets over het effect.
- D: Koos je ""dat 20% gaatjes heeft door X, eigenlijk""? Dan leg je een oorzaak vast zonder vergelijking. Het zegt niets over het effect, dus niets.
Onthoud: Wat zegt het getal 80% zonder vergelijking?
Verder in Wiskunde A HAVO
- Groepen vergelijken en samenhang beschrijven met kruistabel en puntenwolkJe vergelijkt groepen met percentages en procentpunten, leest kruistabellen met rij- en kolompercentages, beschrijft richting en sterkte…
Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app