Slagio

Leren › Nederlands VMBO › Domein E: Fictie

Perspectief: de ik-verteller en de hij- of zij-verteller

Je herkent wie het verhaal vertelt, wat de verteller wel en niet weet en welk effect dat op de lezer heeft.

Oefen alle 27 vragenOpen in de app

Samenvatting

Het perspectief bepaalt wie het verhaal vertelt en wat de lezer weet. Je hebt een ik-verteller, een hij-verteller en een alwetende verteller.
Begrippenlijst
BegripKern
PerspectiefWie vertelt het verhaal.
Ik-vertellerZegt ik over zichzelf.
Hij-vertellerVertelt over anderen.
Alwetende vertellerWeet alles van iedereen.
NabijheidHoe dicht de lezer zit.
OverzichtDe lezer weet meer.
1De ik-verteller

Bij een ik-verteller vertelt een personage het verhaal zelf. Je herkent het aan ik, mij en mijn: "Ik stond bij de deur en durfde niet naar binnen." De ik-verteller weet zijn eigen gedachten en gevoelens, bijvoorbeeld "Wat zouden ze van mij denken?" Maar hij weet niet wat anderen denken of wat er achter de deur gebeurt. Dat noem je beperkte kennis. Hij vertelt alleen wat hij zelf ziet en hoort: zijn waarnemingen. De lezer zit hierdoor dicht bij de verteller en voelt zijn spanning mee. Een schrijver kiest de ik-verteller vaak om nabijheid te maken.

iklezerde vertellerkijkt meeonbekendde rest
Een ik-verteller: de lezer kijkt met de verteller mee en kent de gedachten van anderen niet.
Onthoud: een ik-verteller zegt ik, weet zijn eigen gedachten en zit dicht bij de lezer.
2De hij- of zij-verteller

Een hij-verteller of zij-verteller staat buiten het verhaal en vertelt over de personages met hij, zij en hun namen: "Daan stond bij de deur. Zijn hart bonsde." Zo'n verteller kan meer laten zien dan één personage kan weten, zoals "in de kamer keken twee ogen verbaasd naar de deur". Daan kan dat niet zien. De verteller kan ook een alwetende verteller zijn: hij kent de gedachten van alle personages. In het fragment over Tim weet de verteller dat de zus achter de deur staat en dat zij besluit hem niet te storen, terwijl Tim er niets van weet. Dat geeft de lezer overzicht.

vertellerTimzusweet het nietbesluit hem niet te storenkent alles
Een alwetende verteller kent de gedachten van alle personages, ook van wie het ander niet weet.
Tip: weet de verteller meer dan het personage, dan is hij een alwetende verteller.
3Perspectief herkennen

Je herkent het perspectief op twee manieren. Kijk eerst naar de voornaamwoorden: ik wijst op een ik-verteller, hij en zij op een buitenstaande verteller. Kijk daarna wat de verteller weet. Weet hij alleen wat een personage ziet en denkt, dan volgt hij dat personage. Weet hij ook wat andere personages denken, zoals "Hij dacht dat ze het niet had gemerkt", dan is hij alwetend. Met een herschrijfproef controleer je het: verander "Ik stond bij de deur" in "Hij stond bij de deur" en het fragment past bij een hij-verteller. De gebeurtenis blijft gelijk, alleen het perspectief verandert.

1234ik, mij, mijnhij, zij, zijnweet meer dan het personagekent ook anderen hun gedachtenik-vertellerbuitenstaande vertelleralwetende vertelleralwetend, alles van allen
Het perspectief herken je aan voornaamwoorden en aan wat de verteller weet.
Onthoud: ik = ik-verteller, hij of zij = buitenstaande verteller, weet hij alles = alwetend.
4Effect op de lezer

Het perspectief bepaalt wat de lezer weet en voelt. Bij een ik-verteller weet de lezer net zoveel als de verteller en voelt hij zijn onzekerheid mee, zoals bij de ik die zijn vriendin ziet lachen met een andere jongen: "Waarom keek ze niet naar mij?" Bij een alwetende verteller heeft de lezer overzicht. Hij ziet dat Fenna alles gehoord heeft en dat haar vader het niet weet, en voelt het misverstand. Een schrijver kiest het perspectief dat bij zijn doel past: dichtbij voor gevoel, overzicht voor spanning of ironie. Vraag je bij elk fragment af: wat weet ik als lezer en wat weet het personage?

ik-vertelleralwetenddichtbijvoelt zijn onzekerheidoverzichtziet het misverstandhoe ver zit de lezer van het personage?
Het effect van het perspectief: dichtbij bij een ik-verteller en overzicht bij een alwetende verteller.
Tip: vraag je bij een fragment af: wat weet de lezer wat het personage niet weet?

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Wat bedoel je met het perspectief van een verhaal?

  1. de totale lengte van het hele verhaal in bladzijden
  2. de kijk waarmee het verhaal verteld wordt
  3. de plaats waar het boek gedrukt en verkocht is
  4. het thema waar het verhaal over gaat
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je "de totale lengte van het hele verhaal in bladzijden"? Dan denk je dat het perspectief de lengte is. Perspectief gaat over wie vertelt, en niet over het aantal bladzijden.
  • B (juist): Klopt: het perspectief bepaalt wie vertelt en wat jij als lezer te zien en te weten krijgt.
  • C: Koos je "de plaats waar het boek gedrukt en verkocht is"? Dan denk je dat het perspectief over het boek zelf gaat. Het gaat over de verteller, en niet over de uitgave of de winkel.
  • D: Koos je "het thema waar het verhaal over gaat"? Dan denk je dat het perspectief het thema is. Het thema is de gedachte achter het verhaal, en het perspectief is de manier van vertellen.

Onthoud: Door wiens ogen kijk je?

Ik stond bij de deur en durfde niet naar binnen. Mijn hart bonsde. Wat zouden ze van mij denken? Ik haalde diep adem, hief mijn hand op en klopte aan. Niemand deed open, maar ik hoorde zachte stemmen in de kamer.

2. Welk perspectief heeft het eerste fragment bij de deur?

  1. een alwetende verteller die alles over iedereen weet
  2. een ik-verteller
  3. een hij-verteller die over een ander jongen vertelt
  4. een zij-verteller die over een meisje vertelt
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je "een alwetende verteller die alles over iedereen weet"? Dan denk je dat de verteller alles weet. Hij weet niet wat er binnen gebeurt, dus is hij niet alwetend.
  • B (juist): Klopt: de verteller zegt ik, mijn en mij over zichzelf.
  • C: Koos je "een hij-verteller die over een ander jongen vertelt"? Dan denk je dat de verteller hij gebruikt. In de tekst staat steeds ik, dus vertelt hij over zichzelf.
  • D: Koos je "een zij-verteller die over een meisje vertelt"? Dan denk je dat de verteller zij gebruikt. Er staat geen zij in de tekst, maar wel steeds ik.

Onthoud: Welk woord gebruikt hij?

Ik zag mijn vriendin lachen met een andere jongen. Wat zeiden ze tegen elkaar? Waarom keek ze niet naar mij? Ik wist het niet en ik durfde het niet te vragen, dus ik liep zwijgend weg.

3. Welk perspectief heeft het fragment over de vriendin?

  1. een hij-verteller die over een jongen vertelt
  2. een alwetende verteller die alles over haar weet
  3. een zij-verteller die over het meisje vertelt
  4. een ik-verteller
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je "een hij-verteller die over een jongen vertelt"? Dan denk je dat de verteller hij zegt. Er staat steeds ik in de zinnen, dus vertelt hij over zichzelf.
  • B: Koos je "een alwetende verteller die alles over haar weet"? Dan denk je dat de verteller alles weet. Hij weet niet eens wat ze zeggen, dus kan hij niet alwetend zijn.
  • C: Koos je "een zij-verteller die over het meisje vertelt"? Dan denk je dat de verteller zij gebruikt. De verteller kijkt naar haar, maar hij vertelt als ik.
  • D (juist): Klopt: de verteller zegt ik en mijn en vertelt alleen wat hij ziet.

Onthoud: Wie vertelt?

Fenna zag dat haar vader boos was. Ze zei niets en bleef stil zitten. Hij dacht dat ze het niet had gemerkt, maar zij had alles gehoord. Op dat moment besloot hij dat hij het later zou uitleggen.

4. Welke zin laat zien dat de verteller in het hoofd van de vader kijkt?

  1. "Fenna zag dat haar vader boos was." Dit toont zijn gedachten.
  2. "Ze zei niets." Dit toont zijn gedachten.
  3. "Hij dacht dat ze het niet had gemerkt."
  4. "Ze bleef stil zitten." Dit toont zijn gedachten.
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je "Fenna zag dat haar vader boos was. Dit toont zijn..."? Dan denk je dat dit uit het hoofd van de vader komt. De zin volgt de blik van Fenna, en vertelt niets over wat hij denkt.
  • B: Koos je "Ze zei niets. Dit toont zijn gedachten."? Dan denk je dat de vader dit denkt. Het is wat Fenna doet door niet te praten, en dat is haar gedrag.
  • C (juist): Klopt: wat hij denkt kan de verteller alleen weten als hij alwetend is.
  • D: Koos je "Ze bleef stil zitten. Dit toont zijn gedachten."? Dan denk je dat stil zitten iets over de vader zegt. Het gaat om de houding van Fenna, en geen gedachte van haar vader.

Onthoud: Wie denkt hier?

Oefen de andere 23 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Nederlands VMBO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app