Leren › Nederlands VMBO › Domein E: Fictie
Verhaalelementen: personages, tijd, plaats en gebeurtenissen
Je herkent in een verhaal de hoofdpersoon en bijpersonages, de plaats en de tijd, de gebeurtenissen en het thema, en je ziet aan gedrag wat voor karakter iemand heeft.
- Nederlands VMBO
- SE
- 27 oefenvragen
- 12 begrippen
Samenvatting
| Begrip | Kern |
|---|---|
| Hoofdpersoon | Staat centraal. |
| Bijpersonage | Kleinere rol. |
| Plaats en tijd | Waar en wanneer. |
| Gebeurtenis | Wat er gebeurt. |
| Thema | De kern van het verhaal. |
| Sfeer | Het gevoel van de tekst. |
Elk verhaal bestaat uit onderdelen. Eerst de personages: de mensen of dieren die meedoen. Dan de plaats, waar het verhaal speelt, en de tijd, wanneer het speelt. Daarna de gebeurtenissen: wat er in het verhaal gebeurt. Ten slotte het thema, de gedachte waar het verhaal in de kern over gaat. In het stukje over de bushalte is Mila het personage, de bushalte de plaats en de regenachtige ochtend de tijd. De gebeurtenis is dat haar broer te laat is. Het thema is bijvoorbeeld ongeduld en teleurstelling.
De hoofdpersoon is het personage om wie het verhaal vooral draait, zoals Mila in het fragment of Lisa in de kantine. Bijpersonages hebben een kleinere rol, zoals de conciërge die even langs loopt. Het karakter van een personage zie je aan wat hij doet en zegt. Mila kijkt op haar horloge en dreigt alleen te gaan: dat laat zien dat ze ongeduldig is. Sam helpt iedereen maar durft niet te vragen om een vriend: hij is behulpzaam maar onzeker. De schrijver schrijft vaak niet op hoe iemand is, je leidt het af uit gedrag. Een bijpersonage kan afwezig zijn en toch belangrijk, zoals Milas broer.
De plaats en de tijd vormen het decor. In de tekst over het dorp zijn de plaats een klein dorp aan zee en de tijd een koude winterochtend. Samen roepen ze een sfeer op: stil, koud en een beetje somber. Een schrijver gebruikt daarvoor details, zoals "de mist hing laag boven de dijk" en "alleen een meeuw krijste". Een enkel geluid in de stilte maakt de stilte voelbaar. Let dus op wat de schrijver beschrijft en welk gevoel dat geeft. Vraag je ook af: past de sfeer bij wat er gebeurt?
De gebeurtenissen zijn de stappen van het verhaal. In het fragment over Jesse is de gebeurtenis dat zijn oude hond na drie weken weer in de gang staat. Soms is er een keerpunt: een moment waarop het verhaal een andere kant opgaat, zoals het kaartje van Noor in het verhaal over Sam. Uit de gebeurtenissen leid je het thema af: de gedachte waar het verhaal in de kern over gaat. Bij Jesse is dat blijdschap om een weerzien, bij Sam eenzaamheid en vriendschap. Het thema is de boodschap die de schrijver de lezer meegeeft, ook als hij die nergens letterlijk opschrijft.
Oefen alvast: 4 vragen met uitleg
1. Welke persoon is de hoofdpersoon van een verhaal?
- de schrijver van het verhaal zelf
- degene die centraal staat
- iedereen die in het verhaal voorkomt
- degene die als laatste in beeld komt
Antwoord en uitleg
- A: Koos je "de schrijver van het verhaal zelf"? Dan denk je dat de schrijver de hoofdpersoon is. De schrijver bedenkt het verhaal, maar is zelf geen personage.
- B (juist): Klopt: de hoofdpersoon staat centraal en maakt het meeste mee.
- C: Koos je "iedereen die in het verhaal voorkomt"? Dan denk je dat elk personage de hoofdpersoon is. Er is er maar één die centraal staat, en de rest zijn bijpersonages.
- D: Koos je "degene die als laatste in beeld komt"? Dan denk je dat de laatste persoon belangrijk is. De volgorde bepaalt het niet, het gaat om wie centraal staat.
Onthoud: Om wie draait het?
Mila wachtte bij de bushalte in de regen. Haar rugzak was zwaar en haar broer was alweer te laat. Ze keek op haar horloge: tien voor acht. "Als hij nu niet komt," mompelde ze, "ga ik alleen." Ze zuchtte en trok haar capuchon over haar hoofd.
2. Wie is de hoofdpersoon in het stukje over de bushalte?
- haar broer
- Mila
- de buschauffeur
- de regen
Antwoord en uitleg
- A: Koos je "haar broer"? Dan denk je dat de broer de hoofdpersoon is. Hij komt niet voor, alleen zijn afwezigheid wordt genoemd.
- B (juist): Klopt: het verhaal volgt Mila en laat haar gedachten en daden zien.
- C: Koos je "de buschauffeur"? Dan denk je dat de buschauffeur de hoofdpersoon is. Hij wordt niet genoemd, en het verhaal gaat over Mila.
- D: Koos je "de regen"? Dan denk je dat de regen de hoofdpersoon is. De regen is het weer, en geen personage.
Onthoud: Wie maakt het mee?
Het was een koude winterochtend in een klein dorp aan zee. De mist hing laag boven de dijk en de straatlantaarns brandden nog. Op het plein was het stil, alleen een meeuw krijste ergens boven de daken.
3. Welk detail in de beschrijving versterkt de stille sfeer het meest?
- de straatlantaarns branden nog steeds
- het was een koude winterochtend
- een meeuw krijste boven de daken
- het plein is erg groot en leeg
Antwoord en uitleg
- A: Koos je "de straatlantaarns branden nog steeds"? Dan denk je dat de lantaarns de stilte versterken. Ze laten alleen zien dat het vroeg is, en de meeuw maakt de stilte voelbaar.
- B: Koos je "het was een koude winterochtend"? Dan denk je dat de winter de stilte versterkt. Hij verklaart de kou, maar de meeuw laat de stilte horen.
- C (juist): Klopt: één geluid in de stilte laat de stilte nog groter lijken.
- D: Koos je "het plein is erg groot en leeg"? Dan denk je dat het plein de stilte versterkt. Dat staat niet in de tekst, en de meeuw zorgt voor de sfeer.
Onthoud: Welk geluid hoor je?
Mila wachtte bij de bushalte in de regen. Haar rugzak was zwaar en haar broer was alweer te laat. Ze keek op haar horloge: tien voor acht. "Als hij nu niet komt," mompelde ze, "ga ik alleen." Ze zuchtte en trok haar capuchon over haar hoofd.
4. Welke zin laat zien dat Mila zich zorgen maakt?
- Haar rugzak was zwaar.
- Ze trok haar capuchon over haar hoofd.
- "Als hij nu niet komt," mompelde ze
- Het regende bij de bushalte.
Antwoord en uitleg
- A: Koos je "Haar rugzak was zwaar."? Dan denk je dat dit zorg toont. De rugzak is een lichamelijk detail, en geen gevoel.
- B: Koos je "Ze trok haar capuchon over haar hoofd."? Dan denk je dat dit zorg toont. Het is een beschermend gebaar tegen de regen, en zegt weinig over haar gevoel.
- C (juist): Klopt: ze mompelt en overweegt alleen te gaan, wat onrust toont.
- D: Koos je "Het regende bij de bushalte."? Dan denk je dat dit zorg toont. Het is een omschrijving van het weer, en geen gedachte van Mila.
Onthoud: Welke zin toont onrust?
Verder in Nederlands VMBO
- Zinsbouw en leestekensJe schrijft hele zinnen met een onderwerp en een persoonsvorm en gebruikt punt, vraagteken, komma, aanhalingstekens en hoofdletters op de…
- Perspectief: de ik-verteller en de hij- of zij-vertellerJe herkent wie het verhaal vertelt, wat de verteller wel en niet weet en welk effect dat op de lezer heeft.
Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app