Slagio

Leren › Nederlands VMBO › Domein C: Leesvaardigheid

Tekststructuur en signaalwoorden

Je ziet hoe een tekst is opgebouwd uit alinea's, welke structuur de schrijver kiest en welke signaalwoorden het verband tussen zinnen laten zien.

Oefen alle 27 vragenOpen in de app

Samenvatting

Een tekst heeft een structuur: alinea's met een kernzin, een inleiding, een kern en een slot. Signaalwoorden laten het verband tussen zinnen zien.
Begrippenlijst
BegripKern
AlineaEen stuk tekst over één idee.
KernzinDe zin met het hoofdidee.
SignaalwoordEen woord dat een verband laat zien.
Oorzaak en gevolgWaardoor iets gebeurt en wat eruit volgt.
TegenstellingTwee zaken die verschillen.
ConclusieDe afsluitende samenvatting.
1Alinea's en kernzin

Een tekst is verdeeld in alinea's. Elke alinea gaat over één idee en staat los van de rest door een witregel of een nieuwe regel. In een alinea staat vaak een kernzin: de zin die het hoofdidee van de alinea vertelt. Die staat meestal aan het begin, soms aan het eind. In de tekst over slaap is de kernzin "Steeds meer jongeren slapen te weinig." De andere zinnen geven uitleg, een oorzaak of een voorbeeld. Wil je snel weten waar een alinea over gaat, lees dan de kernzin. Zo kun je een lange tekst snel doorzoeken, bijvoorbeeld bij een examenvraag.

kernzinuitlegvoorbeeldhoofdidee staat vaak vooraan
Een alinea: de kernzin bevat het hoofdidee, de andere zinnen geven uitleg en een voorbeeld.
Onthoud: één alinea, één idee, en de kernzin geeft dat idee.
2Signaalwoorden

Signaalwoorden laten zien hoe zinnen en alinea's bij elkaar horen. Voor de volgorde gebruik je eerst, daarna, vervolgens en tot slot, zoals in de tekst over de lekke band. Voor een oorzaak staan omdat, want en doordat, voor een gevolg daardoor, dus en daarom. Een tegenstelling herken je aan maar, toch en daarentegen. Voor iets extra's gebruik je bovendien en ook, voor een voorbeeld bijvoorbeeld en voor de conclusie kortom. Let goed op deze woorden: ze vertellen wat er gaat komen en helpen bij examenvragen.

1234volgordereden en gevolgtegenstellingtoevoeging en conclusieeerst, daarna, tot slotomdat, want, daardoor, dusmaar, toch, daarentegenbovendien, kortom
Signaalwoorden per verband: volgorde, reden en gevolg, tegenstelling, toevoeging en conclusie.
Tip: onderstreep signaalwoorden in een examentekst. Ze wijzen je de weg door de tekst.
3Structuren van een tekst

Een schrijver kiest een structuur die bij zijn onderwerp past. Bij een chronologische tekst volgen de gebeurtenissen elkaar op in de tijd, zoals de stappen bij de lekke band. Bij oorzaak en gevolg laat de schrijver zien waardoor iets gebeurt en wat daaruit volgt, zoals de tekst over te weinig slaap. Een vergelijking zet twee opties naast elkaar met voor- en nadelen, zoals bij fiets en bus. Bij probleem en oplossing noemt de schrijver eerst een probleem en daarna een oplossing. Veel teksten mengen structuren, maar meestal is er één die overheerst. Bepaal die aan de hand van de signaalwoorden.

chronologischoorzaak, gevolgvergelijkingprobleem, oplossingeerst, daarnaomdat, daardoormaar, tochdus, daarom
Vier tekststructuren: chronologisch, oorzaak en gevolg, vergelijking en probleem en oplossing.
Onthoud: kijk naar de signaalwoorden om de structuur van een tekst te bepalen.
4Inleiding, kern en slot

Een goede tekst begint met een inleiding, heeft een kern met de uitleg en eindigt met een slot. In de tekst over slaap noemt de inleiding het probleem, de kern geeft oorzaak en gevolgen en het slot geeft een oplossing. De tekst over fiets en bus eindigt met "Kortom: voor wie dichtbij woont is de fiets het beste." Het slot rondt de tekst af met een conclusie, een samenvatting of een les. Zo'n slot herken je aan woorden als kortom en tot slot. Als je de opbouw ziet, begrijp je ook waarom de schrijver bepaalde zinnen op een plek zet.

inleidingkernslothet probleemoorzaak en gevolgde oplossingsignaalwoord aan het eind: kortom
De opbouw van de tekst over slaap: een inleiding met het probleem, een kern met oorzaak en gevolg en een slot met de oplossing.
Tip: lees bij een examentekst eerst de inleiding en het slot. Zo weet je al waar de tekst heen gaat.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Wat is een alinea?

  1. één losse zin ergens in een tekst
  2. een stuk tekst over één idee
  3. de titel bovenaan een hele tekst
  4. een rijtje woorden in de kantlijn
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je "één losse zin ergens in een tekst"? Dan denk je dat een alinea één zin is. Een alinea bestaat uit meerdere zinnen, die over hetzelfde idee gaan.
  • B (juist): Klopt: een alinea hoort bij één idee en begint op een nieuwe regel.
  • C: Koos je "de titel bovenaan een hele tekst"? Dan denk je dat een alinea de titel is. De titel staat boven de tekst, en is geen stuk tekst.
  • D: Koos je "een rijtje woorden in de kantlijn"? Dan denk je dat het een rij woorden in de kant is. Een alinea hoort bij de tekst zelf, en bevat zinnen.

Onthoud: Waar begint hij?

Vorige week had ik een lekke band. Eerst wist ik niet wat ik moest doen, dus ik vroeg het aan mijn opa. Daarna haalde hij zijn gereedschap uit de schuur. Eerst haalden we de band van de velg. Vervolgens zochten we in een bak met water naar het gaatje, want waar luchtbellen opstijgen zit het lek. Toen plakten we het gaatje dicht met een plakker. Tot slot pompten we de band weer op en zette ik hem terug op de fiets. Nu weet ik hoe het moet, en dus durf ik de volgende keer zelf te beginnen. Opa was trots op me, want ik had alles goed onthouden.

2. Welke woorden geven in de tekst over de lekke band de volgorde aan?

  1. want, dus, omdat, doordat, daarom
  2. eerst, daarna, vervolgens, tot slot
  3. maar, toch, echter, daarentegen
  4. nu, vorige week, volgende keer
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je "want, dus, omdat, doordat, daarom"? Dan denk je dat deze woorden de volgorde aangeven. Het zijn woorden voor reden of gevolg, en ze zeggen niets over de tijd.
  • B (juist): Klopt: deze woorden zetten de stappen op een rij.
  • C: Koos je "maar, toch, echter, daarentegen"? Dan denk je dat deze woorden de volgorde aangeven. Het zijn tegenstellingen, en ze zeggen niets over de tijd.
  • D: Koos je "nu, vorige week, volgende keer"? Dan denk je dat dit de stappen zijn. Deze woorden noemen een moment, maar de stappen volgen elkaar met andere woorden.

Onthoud: Welke woorden zetten de stappen op volgorde?

Veel leerlingen vragen zich af of ze met de fiets of met de bus naar school moeten gaan. Aan de ene kant is de bus comfortabel, want je zit droog als het regent. Aan de andere kant kost een buskaart geld, terwijl fietsen gratis is. Bovendien kun je met de fiets zelf bepalen wanneer je vertrekt, maar je moet wel een uur eerder opstaan als je ver weg woont. Daarentegen heeft de bus een vaste tijd, en dus kun je later vertrekken. Toch is fietsen gezonder, want je beweegt elke dag. Kortom: voor wie dichtbij woont is de fiets het beste en voor wie ver weg woont is de bus handiger.

3. Welke zin is de kernzin van de tekst over fiets en bus?

  1. "Aan de andere kant kost een buskaart geld."
  2. "Toch is fietsen gezonder, want je beweegt."
  3. "Je zit droog in de bus als het regent."
  4. "Kortom: voor wie dichtbij woont is de fiets het beste."
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je "Aan de andere kant kost een buskaart geld."? Dan denk je dat dit de kernzin is. Dit is één bezwaar tegen de bus, en dus een onderdeel van het betoog.
  • B: Koos je "Toch is fietsen gezonder, want je beweegt."? Dan denk je dat dit de kernzin is. Dit is een argument voor de fiets, en niet het hoofdidee van de hele tekst.
  • C: Koos je "Je zit droog in de bus als het regent."? Dan denk je dat dit de kernzin is. Dit is een voordeel van de bus, en past niet bij de conclusie die de hele tekst samenvat.
  • D (juist): Klopt: de conclusie vat de hoofdgedachte van de tekst samen.

Onthoud: Wat is het hoofdpunt?

Vorige week had ik een lekke band. Eerst wist ik niet wat ik moest doen, dus ik vroeg het aan mijn opa. Daarna haalde hij zijn gereedschap uit de schuur. Eerst haalden we de band van de velg. Vervolgens zochten we in een bak met water naar het gaatje, want waar luchtbellen opstijgen zit het lek. Toen plakten we het gaatje dicht met een plakker. Tot slot pompten we de band weer op en zette ik hem terug op de fiets. Nu weet ik hoe het moet, en dus durf ik de volgende keer zelf te beginnen. Opa was trots op me, want ik had alles goed onthouden.

4. Welk signaalwoord zou je toevoegen om te laten zien dat het einde nadert?

  1. bijvoorbeeld
  2. maar
  3. tot slot
  4. eerst
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je "bijvoorbeeld"? Dan denk je dat "bijvoorbeeld" de laatste stap inleidt. Het kondigt een voorbeeld aan, en dat kan overal in de tekst staan.
  • B: Koos je "maar"? Dan denk je dat "maar" laat zien dat het einde komt. Het zet iets tegenover iets anders, en dat kan ook midden in de tekst.
  • C (juist): Klopt: "tot slot" laat zien dat dit de laatste stap is.
  • D: Koos je "eerst"? Dan denk je dat "eerst" het slot aankondigt. Het hoort juist bij de eerste stap, en niet bij het einde.

Onthoud: Wat komt als laatste?

Oefen de andere 23 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Nederlands VMBO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app