Leren › Nederlands VMBO › Domein C: Leesvaardigheid
Tekstsoorten en schrijfdoel herkennen
Je leest een tekst en bepaalt of de schrijver wil informeren, overtuigen, amuseren of activeren, en waaraan je dat ziet.
- Nederlands VMBO
- CE+SE
- 26 oefenvragen
- 12 begrippen
Samenvatting
| Begrip | Kern |
|---|---|
| Informeren | Feiten en uitleg geven. |
| Overtuigen | Een mening met argumenten verdedigen. |
| Amuseren | Vermaken met een verhaal of grap. |
| Activeren | De lezer iets laten doen. |
| Standpunt | De mening van de schrijver. |
| Instructie | Uitleg in stappen. |
Een informerende tekst wil de lezer iets laten weten. De schrijver geeft feiten en uitleg en zegt niet wat hij ervan vindt. De tekst over de mediatheek is zo'n tekst: er staan openingstijden, regels en gegevens in, maar geen mening of oproep. Een overtuigende tekst wil dat de lezer het met de schrijver eens wordt. Daarvoor geeft de schrijver een standpunt, bijvoorbeeld "ik vind dat we het schoolplein groener moeten maken", met argumenten als "het wordt gezelliger" en vaak een oproep aan het eind. Een goede schrijver noemt ook een bezwaar en geeft er een antwoord op.
Een amuserende tekst wil de lezer laten genieten of lachen. Het is vaak een verhaal of een anekdote met overdrijving, zoals de tekst over de kat Sloeber: "Zij lachte zo hard dat ze bijna van haar stoel viel." Er staat geen mening en geen uitleg in, wel een grappig einde. Een activerende tekst wil dat de lezer iets doet. Dat zie je aan opdrachten en stappen in een volgorde, zoals "kies", "maak" en "stop" in de tekst over de zonnebloem. Zo'n instructie gebruikt vaak woorden als eerst, daarna en tot slot. Soms bevat de tekst ook een tip of een wens aan het eind.
Je herkent het doel aan signalen. Bij informeren let je op feiten, cijfers en gegevens zonder oordeel. Bij overtuigen zoek je woorden als ik vind dat, moeten, want en daarom en een oproep aan het eind. Bij amuseren let je op een verhaal, overdrijving en een grappige afloop. Bij activeren zoek je opdrachten, stappen en woorden als eerst en daarna. Een mening herken je aan een oordeel zoals "saai" of "gezellig". Een feit kun je controleren, zoals "er staan een paar banken". Lees dus niet alleen de eerste zin, maar de hele tekst.
Veel teksten hebben meer dan één doel. De tekst over het schoolplein wil overtuigen en activeren: de schrijver zegt wat hij vindt en roept de lezer op de petitie te tekenen. Een informerende tekst kan een tip bevatten, en een verhaal kan iets leren. Bepaal dan het hoofddoel: waar wil de schrijver vooral op uit? In een overtuigende tekst noemt de schrijver ook vaak een bezwaar met een antwoord erop, zoals "sommigen zeggen dat het te veel geld kost, maar de ouderraad helpt". Zo laat hij zien dat hij nagedacht heeft en maakt hij zijn standpunt sterker.
Oefen alvast: 4 vragen met uitleg
1. Welk doel heeft een informerende tekst?
- de lezer iets laten kopen
- de lezer iets laten weten
- de lezer laten lachen om grappen
- de lezer een opdracht laten doen
Antwoord en uitleg
- A: Koos je "de lezer iets laten kopen"? Dan denk je dat informeren verkopen is. Dat doet een reclametekst, en een informerende tekst geeft alleen uitleg.
- B (juist): Klopt: zo'n tekst geeft feiten en uitleg over een onderwerp.
- C: Koos je "de lezer laten lachen om grappen"? Dan denk je dat informeren grappen maken is. Dat is amuseren, en een informerende tekst legt iets uit.
- D: Koos je "de lezer een opdracht laten doen"? Dan denk je dat informeren is opdrachten geven. Dat is activeren, en een informerende tekst vertelt alleen.
Onthoud: Wat wil de schrijver?
Op onze school is een nieuwe mediatheek geopend. De mediatheek ligt op de eerste verdieping, naast de kantine. Leerlingen kunnen er boeken lenen, op een computer werken en samen aan een opdracht werken. De mediatheek is geopend van half negen tot vier uur. In de pauzes is er een medewerker aanwezig die helpt bij het zoeken naar boeken. Een boek mag je drie weken lenen. Wil je het langer houden, dan kun je het via de computer verlengen. Voor het lenen heb je alleen je schoolpas nodig. Op de website van de school staat een lijst met alle boeken die je kunt lenen.
2. Welk doel heeft de schrijver van de tekst over de mediatheek?
- overtuigen dat je meer moet gaan lezen
- informeren over de mediatheek
- de lezer laten lachen met een verhaal
- de lezer opdrachten laten uitvoeren
Antwoord en uitleg
- A: Koos je "overtuigen dat je meer moet gaan lezen"? Dan denk je dat de schrijver wil overtuigen. Er staat geen mening of oproep, alleen feiten.
- B (juist): Klopt: de schrijver geeft gegevens over openingstijden, regels en wat je er kunt doen.
- C: Koos je "de lezer laten lachen met een verhaal"? Dan denk je dat de schrijver wil amuseren. Er is niets grappigs, alleen een uitleg.
- D: Koos je "de lezer opdrachten laten uitvoeren"? Dan denk je dat de schrijver activeert. Er staan geen stappen of opdrachten, alleen mededelingen.
Onthoud: Staat er een mening in?
Ons schoolplein is grijs en saai. Er staan alleen een paar banken en een prullenbak. Ik vind dat we het schoolplein groener moeten maken. Met planten en bomen wordt het plein veel gezelliger. Bovendien is het in de zomer koeler onder een boom dan op de kale tegels. Leerlingen kunnen er rustig zitten en praten in plaats van naar hun telefoon te kijken. Sommigen zeggen dat dit te veel geld kost, maar dat valt mee: de ouderraad wil graag helpen met de planten. Teken daarom de petitie bij de balie en laat de directeur zien dat jij een groen plein wilt!
3. Welke combinatie van doelen heeft de schrijver van de tekst over het plein?
- overtuigen en activeren
- informeren en daarna amuseren
- alleen maar amuseren
- alleen maar informeren
Antwoord en uitleg
- A (juist): Klopt: hij zegt wat hij vindt en roept de lezer op de petitie te tekenen.
- B: Koos je "informeren en daarna amuseren"? Dan denk je dat de schrijver informeert en amuseert. Er zijn nauwelijks feiten en geen grappen, maar wel een mening en een oproep.
- C: Koos je "alleen maar amuseren"? Dan denk je dat de schrijver alleen wil amuseren. De toon is ernstig, en er staat een duidelijke oproep.
- D: Koos je "alleen maar informeren"? Dan denk je dat de schrijver alleen informeert. Hij geeft ook zijn mening en een oproep, dus het is meer dan informeren.
Onthoud: Welke twee doelen zie je?
Ons schoolplein is grijs en saai. Er staan alleen een paar banken en een prullenbak. Ik vind dat we het schoolplein groener moeten maken. Met planten en bomen wordt het plein veel gezelliger. Bovendien is het in de zomer koeler onder een boom dan op de kale tegels. Leerlingen kunnen er rustig zitten en praten in plaats van naar hun telefoon te kijken. Sommigen zeggen dat dit te veel geld kost, maar dat valt mee: de ouderraad wil graag helpen met de planten. Teken daarom de petitie bij de balie en laat de directeur zien dat jij een groen plein wilt!
4. Waarom noemt de schrijver het bezwaar over de kosten zelf?
- omdat hij zelf geen duidelijke mening heeft
- omdat hij het plein eigenlijk niet wil
- omdat hij de directeur wil kwetsen
- omdat hij er een antwoord op heeft
Antwoord en uitleg
- A: Koos je "omdat hij zelf geen duidelijke mening heeft"? Dan denk je dat hij het bezwaar noemt omdat hij twijfelt. Hij heeft juist een duidelijk standpunt, en geeft een antwoord.
- B: Koos je "omdat hij het plein eigenlijk niet wil"? Dan denk je dat hij tegen het plan is. Hij is juist voor, dus dat klopt niet.
- C: Koos je "omdat hij de directeur wil kwetsen"? Dan denk je dat hij de directeur aanvalt. Hij noemt een bezwaar en geeft een antwoord, en doet niemand kwaad.
- D (juist): Klopt: een bezwaar met antwoord maakt een overtuigende tekst sterker.
Onthoud: Wat doet hij met het bezwaar?
Verder in Nederlands VMBO
- Reageren op vragen en feedbackJe beantwoordt vragen van je publiek, zegt eerlijk als je iets niet weet, geeft en ontvangt feedback met een top en een tip en kijkt terug…
- Tekststructuur en signaalwoordenJe ziet hoe een tekst is opgebouwd uit alinea's, welke structuur de schrijver kiest en welke signaalwoorden het verband tussen zinnen…
Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app