Slagio

Leren › Nederlands VWO › Domein E: Literatuur

Literaire tekstsoorten herkennen en onderscheiden

Je herkent proza, poëzie en drama aan hun vorm, onderscheidt een literaire tekst van een gebruikstekst en onderbouwt wat een tekst bij je oproept.

Oefen alle 28 vragenOpen in de app

Samenvatting

Elke literaire tekst hoort bij een soort: proza, poëzie of drama. Je herkent de soort aan de vorm: wie voert het woord en hoe is de tekst ingedeeld? Daarna kun je er de juiste begrippen op toepassen. Een literaire tekst verschilt bovendien van een gebruikstekst, en een goede leeservaring onderbouw je met iets uit het werk.
Begrippenlijst
BegripKern
ProzaDoorlopende zinnen met een verteller.
Poëzie, strofe, versregelGedicht in regels en strofen.
DramaToneeltekst met sprekers.
Dialoog, monoloogGesprek van twee of meer; lange tekst van één.
RegieaanwijzingAanwijzing voor spelers, vaak tussen haakjes.
Roman, novelleLang en breed, compact en gericht.
GebruikstekstPraktisch doel, zoals een handleiding.
LeeservaringBeleving plus onderbouwing.
1Proza, poëzie en drama herkennen

Kijk eerst naar de vorm. Bij proza vertelt een verteller in doorlopende zinnen en alinea's; dialoog staat in aanhalingstekens met aanduidingen als "mompelde ze". Poëzie bestaat uit versregels, vaak gegroepeerd in strofen, en hoeft niet te rijmen. Drama is bedoeld voor toneel: personages spreken zelf, de naam van de spreker staat voor de tekst en regieaanwijzingen tussen haakjes beschrijven handelingen en toon. Het onderwerp, de lengte van de zinnen of het medium bepalen de soort niet: een toneeltekst die als boek verschijnt, blijft drama.

ProzaPoëzieDrama ELS:KAREL:(zucht) verteller,alinea'sversregels,strofensprekers,regie
Drie tekstsoorten herkennen aan hun vorm: proza met doorlopende regels, poëzie met korte regels in strofen en drama met namen van sprekers en regieaanwijzingen.
Hoe is de tekst ingedeeld? Alinea's eneen vertellerRegels instrofenNamen vansprekers prozapoëziedrama Het onderwerp bepaalt de soort niet
Beslisboom: kijk eerst hoe de tekst is ingedeeld. Alinea's met een verteller zijn proza, regels in strofen zijn poëzie en namen van sprekers wijzen op drama.
Onthoud: de vorm bepaalt de soort. Rijm, onderwerp en zinslengte doen er niet toe.
2Drama en poëzie van dichtbij

In een toneeltekst voert elk personage zijn eigen woorden. Een dialoog is een gesprek tussen personages, een monoloog een lange tekst van één personage, vaak tot het publiek. De regieaanwijzingen zeggen wat spelers doen of hoe ze iets zeggen. In het voorbeeld zet Els twee borden op tafel en één terug in de kast: dat gebaar laat zien dat ze Karel buitensluit, zonder dat iemand het uitspreekt. In drama is er geen verteller, dus betekenis komt ook uit handelingen. Een gedicht is opgebouwd uit versregels en strofen. Een afwijkende strofe, zoals één regel aan het eind, geeft die regel nadruk.

Tweede bedrijf. Keuken, 's avonds.(Els staat bij het fornuis.)KAREL: Je hebt niet gewacht.ELS (zonder om te kijken):Ik wacht al twintig jaar.(Ze zet twee borden neer en éénterug in de kast.) plaats, tijdregiesprekertoon bij naamgesproken teksthandeling Het gebaar zegt wat niemand uitspreekt.
Een toneelfragment met aanwijzingen: plaats en tijd, regieaanwijzing, naam van de spreker, toon bij de naam, gesproken tekst en een handeling die iets zegt wat de dialoog niet zegt.
Het huis is stilde klok loopt voortop een andere tijdJouw jas hangt nogaan dezelfde haakalsof je zo terugkomtIk laat het licht aan strofe 1drie versregelsstrofe 2drie versregelsstrofe 3één regel: nadruk Een lege regel scheidt de strofen. Rijm ontbreekt.
Een gedicht zonder rijm met drie strofen: twee van drie versregels en een laatste strofe van één regel, die daardoor nadruk krijgt.
3Literair of gebruikstekst, en je leeservaring

Een gebruikstekst zoals een handleiding heeft een praktisch doel: "Zet het apparaat op een vlakke ondergrond." Bij een literaire tekst tellen vorm, beleving en interpretatie. Het onderwerp bepaalt dat niet: een tekst over koffie kan literair zijn als het koffie zetten gemis uitdrukt. Een roman is lang, vaak met meerdere verhaallijnen, een novelle compacter; uit één fragment kun je de omvang van het werk niet afleiden. Een leeservaring bestaat uit een indruk en een onderbouwing: "Het fragment maakt teleurstelling voelbaar, vooral door de zware tas aan het eind." Alleen zeggen dat een boek 300 pagina's heeft, is geen leeservaring. Op vwo bouw je die ervaringen uit tot een leesdossier: minimaal twaalf werken, oorspronkelijk in het Nederlands geschreven, waarvan minimaal drie van vóór 1880.

1 Indruk2 Bewijs3 Oordeel wat hetoproeptdetail uithet werkwat het werkvoor jou is "teleurstellingvoelbaar""de zware tasaan het eind""sterk fragmentover wachten" Zonder bewijs is het alleen een mening.
Een leeservaring in drie stappen: een indruk, een detail uit het werk als bewijs en een oordeel. Zonder bewijs blijft het een mening.
Tip: bepaal bij een fragment eerst wie er spreekt (verteller of personage) en hoe de tekst is ingedeeld (regels, alinea's of beurten). Daarmee heb je de tekstsoort al, ook als het onderwerp je op een ander idee brengt.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

Fragment P: "Ze stond al een kwartier bij het raam toen de bus eindelijk de hoek om kwam. Haar moeder had gezegd dat ze niet moest wachten, maar wachten was het enige wat ze kon doen. 'Hij komt vast niet,' mompelde ze, en toch bleef ze staan, met haar jas al aan en de sleutels in haar hand. Buiten kleurde de straat grijs. Pas toen de bus doorreed zonder te stoppen, voelde ze hoe zwaar haar tas was."

1. Welke tekstsoort is fragment P?

  1. poëzie, omdat het fragment beeldend is geschreven met de grijze straat
  2. proza
  3. drama, omdat er iets wordt gezegd en gedaan
  4. een gebruikstekst, omdat het een gebeurtenis beschrijft
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je "poëzie, omdat het fragment beeldend is geschreven..."? Dan denk je dat beeldend taalgebruik poëzie maakt. Poëzie herken je aan versregels en strofen, en dit zijn doorlopende zinnen in een alinea.
  • B (juist): Klopt: een verteller vertelt in doorlopende zinnen wat er gebeurt, zonder versregels of toneeltekst.
  • C: Koos je "drama, omdat er iets wordt gezegd en gedaan"? Dan denk je dat een gesprek drama is. In drama spreken de personages zelf zonder verteller, maar hier vertelt een verteller wat zij zegt en doet.
  • D: Koos je "een gebruikstekst, omdat het een gebeurtenis..."? Dan denk je dat een beschrijving een gebruikstekst is. Het fragment heeft geen praktisch doel, maar roept een stemming op en is dus literair proza.

Onthoud: Verteller = proza.

Fragment P: "Ze stond al een kwartier bij het raam toen de bus eindelijk de hoek om kwam. Haar moeder had gezegd dat ze niet moest wachten, maar wachten was het enige wat ze kon doen. 'Hij komt vast niet,' mompelde ze, en toch bleef ze staan, met haar jas al aan en de sleutels in haar hand. Buiten kleurde de straat grijs. Pas toen de bus doorreed zonder te stoppen, voelde ze hoe zwaar haar tas was."

2. Waaruit blijkt in fragment P dat er een verteller is?

  1. uit de aanhalingstekens, want alleen een verteller gebruikt die
  2. uit de naam van het personage, want die ontbreekt bewust
  3. uit de lengte van het fragment, want lange teksten hebben een verteller
  4. uit zinnen als "mompelde ze" en "voelde ze"
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je "uit de aanhalingstekens, want alleen een verteller..."? Dan denk je dat aanhalingstekens de verteller aanwijzen. Ook personages in een gesprek krijgen aanhalingstekens, dus het bewijs zit in de beschrijvende zinnen eromheen.
  • B: Koos je "uit de naam van het personage, want die ontbreekt..."? Dan denk je dat een naam een verteller bewijst. Het fragment noemt geen naam, maar toch is er een verteller, en wel via de vertellende zinnen.
  • C: Koos je "uit de lengte van het fragment, want lange teksten..."? Dan denk je dat lengte een verteller aanwijst. Ook korte stukken proza hebben een verteller, en dat zie je aan wat er wordt verteld.
  • D (juist): Klopt: een stem buiten het personage vertelt wat zij zegt en voelt, zoals alleen in proza kan.

Onthoud: Wie vertelt?

Fragment P: "Ze stond al een kwartier bij het raam toen de bus eindelijk de hoek om kwam. Haar moeder had gezegd dat ze niet moest wachten, maar wachten was het enige wat ze kon doen. 'Hij komt vast niet,' mompelde ze, en toch bleef ze staan, met haar jas al aan en de sleutels in haar hand. Buiten kleurde de straat grijs. Pas toen de bus doorreed zonder te stoppen, voelde ze hoe zwaar haar tas was."

3. Een leerling vindt fragment P sterk "door de zware tas aan het eind". Waarom is dat een goede leeservaring?

  1. hij noemt een indruk en onderbouwt die met een detail
  2. hij geeft zijn mening, en een eerlijke mening is genoeg
  3. hij vat de inhoud samen en geeft er een cijfer bij
  4. hij zegt dat het uit een roman komt, wat zijn oordeel bevestigt
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: een beargumenteerde leeservaring noemt de beleving én een concreet onderdeel van het werk als bewijs.
  • B: Koos je "hij geeft zijn mening, en een eerlijke mening is..."? Dan denk je dat een mening zonder onderbouwing volstaat. Het gaat erom dat je je indruk met iets uit het werk staaft, en dat doet hij hier met de tas.
  • C: Koos je "hij vat de inhoud samen en geeft er een cijfer bij"? Dan denk je dat samenvatten en een cijfer genoeg zijn. Dit is een onderbouwde indruk, geen samenvatting of cijfer.
  • D: Koos je "hij zegt dat het uit een roman komt, wat zijn..."? Dan denk je dat de herkomst een leeservaring is. De leerling noemt geen herkomst; hij onderbouwt zijn indruk met de tas.

Onthoud: Indruk + bewijs.

Fragment P: "Ze stond al een kwartier bij het raam toen de bus eindelijk de hoek om kwam. Haar moeder had gezegd dat ze niet moest wachten, maar wachten was het enige wat ze kon doen. 'Hij komt vast niet,' mompelde ze, en toch bleef ze staan, met haar jas al aan en de sleutels in haar hand. Buiten kleurde de straat grijs. Pas toen de bus doorreed zonder te stoppen, voelde ze hoe zwaar haar tas was."

4. Een klasgenoot zegt: "Dit is vast een roman, want het gaat over een meisje." Welke reactie is juist?

  1. klopt, want proza over een personage is altijd een roman
  2. nee, want een roman bevat nooit zo'n korte scène
  3. nee: het is proza, maar de omvang blijft onbekend
  4. klopt, want alleen een roman heeft een verteller
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je "klopt, want proza over een personage is altijd een..."? Dan denk je dat proza over een personage vanzelf een roman is. Novelles en korte verhalen gaan ook over personages, dus het onderwerp bepaalt het niet.
  • B: Koos je "nee, want een roman bevat nooit zo'n korte scène"? Dan denk je dat romans geen korte scènes hebben. Een roman bestaat uit veel scènes, dus dit kan er best één van zijn.
  • C (juist): Klopt: het fragment toont de tekstsoort (proza), niet de lengte van het hele werk.
  • D: Koos je "klopt, want alleen een roman heeft een verteller"? Dan denk je dat alleen romans een verteller hebben. Elk proza heeft een verteller, dus dat bewijst niets over de omvang.

Onthoud: Fragment ≠ geheel.

Oefen de andere 24 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Nederlands VWO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app