Leren › Nederlands VWO › Domein A: Leesvaardigheid
Relaties tussen tekstdelen benoemen
Je benoemt inhoudelijke en functionele relaties tussen tekstdelen: verwijzingen, oorzaak en gevolg, doel en middel, standpunt met argumenten en subargumenten, en algemene uitspraken met hun toelichting.
- Nederlands VWO
- CE+SE
- 27 oefenvragen
- 12 begrippen
Samenvatting
| Begrip | Kern |
|---|---|
| Verwijswoord | Wijst naar iets eerder of later in de tekst. |
| Oorzaak-gevolg | Het ene deel is de reden van het andere. |
| Doel-middel | Handeling en beoogd resultaat. |
| Argument, subargument | Steunen het standpunt of een argument. |
| Algemene uitspraak, toelichting | Bewering en uitwerking met voorbeelden. |
| Functie | Wat een tekstdeel doet voor het geheel. |
Een verwijzing koppelt een zin aan wat eerder (of later) is genoemd. Een verwijswoord als dit, die, zij of daarom wijst terug naar een woord, een zin of zelfs een hele alinea. Bij dit en dat gaat het vaak om een hele gebeurtenis, zoals het sluiten van winkels doordat mensen online kopen; bij zij om een groep die kan handelen, zoals de gemeenten. Toets elke keuze op getal en betekenis: een verwijswoord moet bij het woord passen waarnaar het wijst, en winkels kunnen bijvoorbeeld niet hopen. Een woordgroep als die ontwikkeling vat een proces samen, en het antecedent is dan geen enkel woord maar het geheel van wat er eerder is gezegd.
Bij oorzaak-gevolg is het ene deel de reden van het andere: winkels sluiten, wat leidt tot leegstand. Signaalwoorden zijn omdat, doordat, waardoor, daarom en leidt tot. Bij doel-middel beschrijft het ene deel een handeling, het middel, en het andere deel wat men ermee wil bereiken, het doel: horeca toelaten om bezoekers te behouden. Hier horen om ... te, zodat en opdat. Het verschil zit in de bedoeling: bij een oorzaak ontstaat het gevolg vanzelf, bij een middel kiest iemand bewust een handeling voor een doel. Let op de volgorde, want in een zin kan het gevolg eerst staan en de oorzaak daarna, zoals in winkels sluiten, omdat mensen online kopen.
In een betoog staat het standpunt bovenaan. Een argument ondersteunt het standpunt rechtstreeks, een subargument ondersteunt dat argument. Zo is scholen moeten telefoons verbieden het standpunt, telefoons leiden af het argument en zelfs een telefoon op tafel trekt de aandacht het subargument. Signaalwoorden zijn namelijk, want, immers en bovendien (een tweede argument). Een tegenwerping is een bezwaar van de tegenpartij; de schrijver weerlegt haar vaak met een formule als dat argument gaat niet op. Wie de functie van een zin benoemt, noemt dus ook welk deel van de structuur hij steunt: het standpunt, een argument of de weerlegging.
Een algemene uitspraak noemt een bewering op hoofdlijnen: klachten over taalverval zijn zo oud als de schrijfkunst. Een toelichting verduidelijkt die uitspraak met uitleg of een voorbeeld, vaak ingeleid met zo, bijvoorbeeld of dat wil zeggen. Een tegenstelling staat achter echter, maar of toch, en een conclusie achter dus. Maar niet elke relatie krijgt een signaalwoord: soms leid je de relatie af uit de inhoud. Vraag dan: wat zou het gevolg zijn, wat is het bewijs, waarop reageert deze zin? Een zin kan ook meerdere relaties hebben: Deze aanpak werkt, maar verwijst terug en brengt tegelijk een beperking aan. Het examen vraagt vaak: welke relatie bestaat tussen alinea 2 en 3, of wat is de functie van zin 5.
Oefen alvast: 4 vragen met uitleg
[1] De Nederlandse binnensteden veranderen snel. [2] Steeds meer winkels sluiten hun deuren, omdat consumenten hun aankopen online doen. [3] Dit leidt tot leegstand, waardoor straten minder aantrekkelijk worden voor wandelaars. [4] Gemeenten proberen die ontwikkeling te keren door horeca toe te laten in oude winkelpanden. [5] Zij hopen op die manier dat bezoekers de binnenstad blijven bezoeken. [6] Deze aanpak werkt in grote steden redelijk, maar in kleinere gemeenten ontbreken de bezoekers om de nieuwe cafés te vullen.
1. Waarnaar verwijst "Dit" aan het begin van zin 3?
- naar de Nederlandse binnensteden uit zin 1
- naar het sluiten van winkels (zin 2)
- naar de gemeenten die in zin 4 optreden
- naar de wandelaars uit dezelfde zin
Antwoord en uitleg
- A: Koos je "naar de Nederlandse binnensteden uit zin 1"? Dan denk je dat een verwijswoord naar het eerste zelfstandig naamwoord terugwijst. "Dit" slaat op een hele gebeurtenis, niet op de binnensteden.
- B (juist): Klopt: "Dit" vat de gebeurtenis uit zin 2 samen en geeft daarna het gevolg: leegstand.
- C: Koos je "naar de gemeenten die in zin 4 optreden"? Dan denk je dat het verwijswoord vooruitwijst. "Dit" staat in zin 3 en verwijst naar iets dat al is genoemd, de gemeenten komen pas daarna.
- D: Koos je "naar de wandelaars uit dezelfde zin"? Dan denk je dat het verwijswoord naar het laatste woord wijst. De wandelaars komen later in de zin voor, het verwijswoord blikt terug.
Onthoud: Terugkijken.
[1] De Nederlandse binnensteden veranderen snel. [2] Steeds meer winkels sluiten hun deuren, omdat consumenten hun aankopen online doen. [3] Dit leidt tot leegstand, waardoor straten minder aantrekkelijk worden voor wandelaars. [4] Gemeenten proberen die ontwikkeling te keren door horeca toe te laten in oude winkelpanden. [5] Zij hopen op die manier dat bezoekers de binnenstad blijven bezoeken. [6] Deze aanpak werkt in grote steden redelijk, maar in kleinere gemeenten ontbreken de bezoekers om de nieuwe cafés te vullen.
2. Waarnaar verwijst "die ontwikkeling" in zin 4?
- naar de komst van horeca in oude panden
- naar de winkelsluitingen en de leegstand
- naar het groeiende aantal bezoekers van de stad
- naar de plannen van de gemeenten zelf
Antwoord en uitleg
- A: Koos je "naar de komst van horeca in oude panden"? Dan denk je dat de ontwikkeling het nieuwe is. Horeca is juist het middel om de ontwikkeling te keren, dus ze verwijst niet naar horeca.
- B (juist): Klopt: de gemeenten willen de afname van winkels en de gevolgen daarvan keren.
- C: Koos je "naar het groeiende aantal bezoekers van de stad"? Dan denk je dat het om meer bezoekers gaat. Het aantal wandelaars neemt af, daarom willen de gemeenten ingrijpen.
- D: Koos je "naar de plannen van de gemeenten zelf"? Dan denk je dat de ontwikkeling een plan is. De gemeenten reageren op de ontwikkeling, ze zijn er niet de oorzaak van.
Onthoud: Wat wil men keren?
[1] De Nederlandse binnensteden veranderen snel. [2] Steeds meer winkels sluiten hun deuren, omdat consumenten hun aankopen online doen. [3] Dit leidt tot leegstand, waardoor straten minder aantrekkelijk worden voor wandelaars. [4] Gemeenten proberen die ontwikkeling te keren door horeca toe te laten in oude winkelpanden. [5] Zij hopen op die manier dat bezoekers de binnenstad blijven bezoeken. [6] Deze aanpak werkt in grote steden redelijk, maar in kleinere gemeenten ontbreken de bezoekers om de nieuwe cafés te vullen.
3. Zin 6 begint met "Deze aanpak" en bevat "maar". Welke functie heeft zin 6?
- een beperking: de aanpak werkt niet overal
- een conclusie waarin de aanpak wordt aanbevolen
- de oorzaak van de leegstand in de binnensteden
- een voorbeeld van de aanpak in een grote stad
Antwoord en uitleg
- A (juist): Klopt: de zin nuanceert het succes van de aanpak en geeft aan waarom hij in kleine gemeenten tekortschiet.
- B: Koos je "een conclusie waarin de aanpak wordt aanbevolen"? Dan denk je dat de slotzin altijd beveelt. Hier plaatst de zin een kanttekening, dus hij beveelt niet aan.
- C: Koos je "de oorzaak van de leegstand in de binnensteden"? Dan denk je dat "maar" een oorzaak aankondigt. De oorzaken staan in zin 2 en 3, zin 6 gaat over de aanpak.
- D: Koos je "een voorbeeld van de aanpak in een grote stad"? Dan denk je dat zin 6 vooral de grote steden beschrijft. De nadruk ligt op wat ontbreekt, dus het is een beperking.
Onthoud: Wat zegt "maar"?
[1] Scholen zouden het gebruik van mobiele telefoons tijdens de les moeten verbieden. [2] Telefoons leiden leerlingen namelijk af van de stof. [3] Zelfs een telefoon die alleen op tafel ligt, trekt de aandacht, omdat leerlingen bang zijn een bericht te missen. [4] Bovendien zorgt een verbod voor rust in de klas, want de docent hoeft niet voortdurend op te treden. [5] Tegenstanders voeren aan dat leerlingen telefoons nodig hebben om op te zoeken wat ze niet weten. [6] Dat argument gaat niet op: een schoolcomputer of de bibliotheek biedt dezelfde mogelijkheid, zonder de verleidingen van een telefoon.
4. Wat doet zin 6 met de tegenwerping uit zin 5?
- een nieuw argument voor het standpunt
- het standpunt van de tegenstanders
- een subargument bij zin 3
- weerlegging van een tegenwerping
Antwoord en uitleg
- A: Koos je "een nieuw argument voor het standpunt"? Dan denk je dat zin 6 een extra reden geeft. Hij reageert op zin 5, dus hij weerlegt in plaats van onderbouwt.
- B: Koos je "het standpunt van de tegenstanders"? Dan denk je dat zin 6 de opvatting van de tegenpartij weergeeft. Zin 5 doet dat, zin 6 bestrijdt haar.
- C: Koos je "een subargument bij zin 3"? Dan denk je dat zin 6 verder bouwt op zin 3. Zin 6 hangt aan zin 5, niet aan zin 3.
- D (juist): Klopt: de schrijver neemt het argument van tegenstanders en laat zien dat het niet opgaat.
Onthoud: Reageren op de tegenpartij.
Verder in Nederlands VWO
- Onderwerp en hoofdgedachte aangevenJe geeft het onderwerp en de hoofdgedachte van een tekst of tekstgedeelte aan: letterlijk als de kernzin er staat, en in eigen woorden als…
- Conclusies trekken over de auteurJe trekt onderbouwde conclusies over de bedoeling, de opvatting en de gevoelens van de schrijver, aan de hand van woordkeus, ironie, toon…
Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app