Leren › Nederlands VWO › Domein A: Leesvaardigheid
Conclusies trekken over de auteur
Je trekt onderbouwde conclusies over de bedoeling, de opvatting en de gevoelens van de schrijver, aan de hand van woordkeus, ironie, toon en opbouw, en je onderscheidt zijn woorden van die van anderen.
- Nederlands VWO
- CE+SE
- 27 oefenvragen
- 12 begrippen
Samenvatting
| Begrip | Kern |
|---|---|
| Intentie | Wat de schrijver wil bereiken. |
| Opvatting, gevoel | Wat hij vindt en wat hij voelt. |
| Beladen, neutraal | Woorden met of zonder oordeel. |
| Ironie | Lof die het omgekeerde bedoelt. |
| Tekstbewijs | Een woord of zin die je conclusie draagt. |
| Citaat, afstand nemen | Woorden van anderen en je distantie daarvan. |
De intentie is wat de schrijver bij de lezer wil bereiken: overtuigen, waarschuwen, amuseren, informeren. Je ziet haar aan een oproep, een standpunt of de manier waarop het onderwerp wordt gebracht. De opvatting is wat hij vindt: dat blijkt uit zijn argumenten, uit wat hij wel en niet noemt en uit de volgorde. Het gevoel is wat hij voelt, zoals verontwaardiging of spot, en dat zit vooral in de toon. Alle drie noem je alleen als de tekst ze laat zien: een conclusie over de auteur heeft altijd een aanwijsbare basis, en dat is meestal een formulering of een opbouw die je kunt citeren. Op het vwo zijn de teksten abstracter en soms ironisch, dus de opvatting staat vaak niet letterlijk in de tekst.
De woordkeus verraadt de houding van de schrijver. Neutraal taalgebruik beschrijft alleen: trekken, plan, bezuinigen. Beladen taalgebruik bevat een oordeel in het woord zelf: lokken, misleiden, zogenaamde, zonder pardon overspoeld. Dezelfde gebeurtenis kan met neutrale of beladen woorden worden verteld, en het verschil laat de opvatting zien. Let ook op aanhalingstekens zoals bij zogenaamde "innovatieplan": daarmee neemt de schrijver afstand van een term. Zeg bij een beladen woord altijd welk oordeel het draagt, bijvoorbeeld dat lokken afkeuring uitdrukt omdat het een slinkse manier suggereert. Bedenk bij een opdracht om woorden te vervangen dat het neutrale alternatief het oordeel uit de zin haalt, zoals trekken in plaats van lokken.
Ironie is iets zeggen terwijl je het omgekeerde bedoelt. Je herkent haar aan lof die niet kan kloppen, zoals een briljante zet voor een besluit dat omwonenden schaadt, en aan een tegenstrijdigheid met de feiten uit dezelfde tekst. De toon is dan spottend of sarcastisch en de intentie is kritiek. Zeg bij ironie altijd twee dingen: wat er letterlijk staat en wat de schrijver bedoelt. Overdrijving, retorische vragen en overdreven beleefdheid kunnen ook ironisch zijn. Let op: niet elke positieve zin is ironisch. Controleer of de context de lof tegenspreekt. Een conclusie over ironie moet je onderbouwen met het contrast, bijvoorbeeld de zin die de lof ondermijnt. Als de tekst zelf geen contrast laat zien, is ironie niet aantoonbaar.
Elke conclusie vraagt tekstbewijs: een woord of zin die je kunt aanwijzen. Werk in vier stappen. Formuleer eerst je conclusie, zoek dan de formulering die haar draagt, citeer die en controleer ten slotte of het er echt staat. Let op citaten: woorden tussen aanhalingstekens of na volgens en verklaarde zijn van een ander, en de schrijver kan er afstand van nemen met echter, zogenaamde of een tegenfeit. Zo is gewoon op orde een uitspraak van het ministerie, niet van de schrijver. Een veelgemaakte fout is overinterpretatie: je schrijft dat de schrijver het museum lelijk vindt terwijl hij de collectie bekritiseert, of dat hij de brug zelf wil bouwen. Daarom is het examenantwoord kort: de conclusie en het bewijs dat erbij hoort.
Oefen alvast: 4 vragen met uitleg
Fastfoodketens lokken kinderen met speelgoedjes naar hun filialen, en ouders worden zonder pardon overspoeld met kortingsbonnen. Deze bedrijven verdienen hun geld aan de zwakste consument: het kind dat nog niet doorheeft hoe het wordt bespeeld. Een gezonde maaltijd heeft geen speelgoedje nodig om aantrekkelijk te zijn. De ketens noemen dit "gezellig", maar ouders voelen zich vaak gedwongen toe te geven, want wie nee zegt, krijgt thuis een kind dat de hele terugweg om een kindermenu zeurt. Het is hoog tijd dat de politiek hier een einde aan maakt.
1. Welk schrijfdoel heeft de schrijver van deze tekst?
- de lezer informeren over kortingsbonnen
- de politiek overtuigen om in te grijpen
- de lezer vermaken met een anekdote
- de ketens een goed idee geven voor reclame
Antwoord en uitleg
- A: Koos je "de lezer informeren over kortingsbonnen"? Dan denk je dat de tekst vooral feiten meedeelt. De kortingsbonnen zijn echter een argument, geen doel op zich.
- B (juist): Klopt: de laatste zin roept de politiek op iets te doen, en de beladen woorden zijn bedoeld om te overtuigen.
- C: Koos je "de lezer vermaken met een anekdote"? Dan denk je dat de speelgoedjes een verhaaltje zijn. Het is een zakelijke tekst met een standpunt, geen amusement.
- D: Koos je "de ketens een goed idee geven voor reclame"? Dan denk je dat de schrijver adviseert aan de ketens. Hij richt zich tegen de ketens, niet tot hen.
Onthoud: Zoek de oproep.
De gemeente heeft het weer gedaan. Na drie jaar vergaderen en een rapport van tweehonderd pagina's is besloten de nieuwe fietsbrug nog een jaar uit te stellen, voor "nader onderzoek". Een briljante zet: wie de brug niet bouwt, kan er ook niet over struikelen. Het onderzoek wordt uitgevoerd door hetzelfde bureau dat het vorige rapport schreef. Wie de brug zoekt, vindt voorlopig alleen een bord met de tekst "binnenkort meer informatie". De omwonenden, die al sinds jaar en dag omrijden, zullen de wijsheid van het bestuur ongetwijfeld waarderen.
2. Wat wil de schrijver bereiken met deze tekst?
- de lezer neutraal informeren over de brug
- het besluit bespotten en bekritiseren
- de gemeente prijzen om haar zorgvuldigheid
- de lezer oproepen om zelf een brug te bouwen
Antwoord en uitleg
- A: Koos je "de lezer neutraal informeren over de brug"? Dan denk je dat de tekst alleen meldt wat er gebeurt. De toon is spottend, dus de bedoeling gaat verder dan melden.
- B (juist): Klopt: de ironie is bedoeld om de gemeente belachelijk te maken en kritiek te uiten.
- C: Koos je "de gemeente prijzen om haar zorgvuldigheid"? Dan denk je dat de lof serieus is. De lof is ironisch bedoeld, dus de schrijver bekritiseert juist.
- D: Koos je "de lezer oproepen om zelf een brug te bouwen"? Dan denk je dat de tekst een oproep bevat. Er staat geen oproep in, alleen spot en kritiek.
Onthoud: Spotten met bedoeling.
Volgens het ministerie is de huisartsenzorg in de regio "gewoon op orde". Wie deze maand een afspraak probeerde te maken, kreeg echter te horen dat de eerstvolgende plek over zes weken vrij is. Een woordvoerder verklaarde dat het gaat om "een tijdelijke piek". Dezelfde piek wordt al sinds vorig jaar gemeld door huisartsen die hun patiëntenstop niet kunnen opheffen. Intussen bellen patiënten urenlang tevergeefs naar praktijken die geen nieuwe mensen meer aannemen. Het ministerie houdt vast aan zijn woorden; de praktijk spreekt ze tegen.
3. Wat kun je concluderen over de opvatting van de schrijver over de zorg in de regio?
- hij vindt dat de zorg onder druk staat
- hij vindt dat de zorg goed op orde is
- hij vindt dat huisartsen te veel klagen
- hij heeft geen opvatting, want hij citeert alleen
Antwoord en uitleg
- A (juist): Klopt: de praktijk (wachttijd en patiëntenstop) spreekt de woorden van het ministerie tegen.
- B: Koos je "hij vindt dat de zorg goed op orde is"? Dan denk je dat de schrijver het ministerie gelijk geeft. Hij zet de woorden van het ministerie tegenover de praktijk, dus hij is het er niet mee eens.
- C: Koos je "hij vindt dat huisartsen te veel klagen"? Dan denk je dat de schrijver de artsen bekritiseert. Hij gebruikt hun melding als bewijs, dus hij steunt hen.
- D: Koos je "hij heeft geen opvatting, want hij citeert alleen"? Dan denk je dat citeren neutraal is. De opbouw van de tekst en de slotzin tonen wel een oordeel, dus hij heeft er een.
Onthoud: Wat staat tegenover wat?
De gemeente heeft het weer gedaan. Na drie jaar vergaderen en een rapport van tweehonderd pagina's is besloten de nieuwe fietsbrug nog een jaar uit te stellen, voor "nader onderzoek". Een briljante zet: wie de brug niet bouwt, kan er ook niet over struikelen. Het onderzoek wordt uitgevoerd door hetzelfde bureau dat het vorige rapport schreef. Wie de brug zoekt, vindt voorlopig alleen een bord met de tekst "binnenkort meer informatie". De omwonenden, die al sinds jaar en dag omrijden, zullen de wijsheid van het bestuur ongetwijfeld waarderen.
4. Welke gevoelens van de schrijver blijken uit de slotzin?
- tevredenheid over het bestuur
- onverschilligheid over de brug
- medelijden met het bestuur
- sarcasme en ergernis
Antwoord en uitleg
- A: Koos je "tevredenheid over het bestuur"? Dan denk je dat "wijsheid" oprecht is. Het woord is ironisch gebruikt, de schrijver is juist kritisch.
- B: Koos je "onverschilligheid over de brug"? Dan denk je dat de zin neutraal is. De spot toont betrokkenheid, geen onverschilligheid.
- C: Koos je "medelijden met het bestuur"? Dan denk je dat de schrijver het bestuur in bescherming neemt. De spot richt zich tegen hen, niet voor hen.
- D (juist): Klopt: "ongetwijfeld waarderen" is sarcastisch bedoeld en richt zich op de mensen die omrijden.
Onthoud: Spot en ergernis.
Verder in Nederlands VWO
- Relaties tussen tekstdelen benoemenJe benoemt inhoudelijke en functionele relaties tussen tekstdelen: verwijzingen, oorzaak en gevolg, doel en middel, standpunt met…
- Standpunten, argumenten en schema's herkennenJe vindt in een betoog het standpunt en de argumenten, bepaalt de structuur van de argumentatie, onderscheidt feitelijke en waarderende…
Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app