Leren › Nederlands VWO › Domein A: Leesvaardigheid
Standpunten, argumenten en schema's herkennen
Je vindt in een betoog het standpunt en de argumenten, bepaalt de structuur van de argumentatie, onderscheidt feitelijke en waarderende argumenten en herkent de zes argumentatieschema's van het examen.
- Nederlands VWO
- CE+SE
- 26 oefenvragen
- 12 begrippen
Samenvatting
| Begrip | Kern |
|---|---|
| Standpunt | De stelling die wordt verdedigd. |
| Argument | Een reden voor het standpunt. |
| Nevenschikkend, onderschikkend | Argumenten naast elkaar of in een keten. |
| Feitelijk, waarderend | Controleerbaar of een oordeel. |
| Argumentatieschema | Het patroon van het argument. |
| Tegenwerping | Een bezwaar dat wordt weerlegd. |
Het standpunt is de stelling die de schrijver verdedigt, vaak herkenbaar aan moet, zou moeten of is beter. Een argument is een reden voor dat standpunt. De argumentatie heeft een structuur. Bij een enkelvoudige argumentatie is er één argument. Bij een nevenschikkende argumentatie staan meerdere argumenten naast elkaar, elk met een eigen kracht, vaak ingeleid met bovendien of ten slotte. Bij een onderschikkende argumentatie ondersteunt het ene argument het vorige in een keten: reiskosten leiden tot bijbaantjes, en bijbaantjes tot minder studietijd. Test de structuur met een vraag: blijft het standpunt gesteund als dit argument wegvalt? Zo ja, dan zijn de argumenten nevengeschikt; zo nee, dan zijn ze onderschikt en hangen ze aan elkaar.
Een feitelijk argument kun je controleren met cijfers, onderzoek of een bron: jongeren zonder diploma hebben meer kans op werkloosheid. Een waarderend argument bevat een oordeel dat je niet kunt meten: een extra jaar onderwijs is eerlijk of het is in het belang van de samenleving. Woorden als eerlijk, beter, belangrijk, goed en slecht verraden een waardeoordeel. Stelligheid maakt een bewering niet feitelijk: honden zijn betere huisdieren dan katten klinkt als een feit maar is een mening. Het onderscheid is belangrijk voor het beoordelen van een betoog, want feiten controleer je en bij oordelen vraag je of ze aanvaardbaar zijn. Een argument kan beide bevatten, en dan beoordeel je de onderdelen apart.
Een argumentatieschema is het patroon waarmee een argument het standpunt steunt. Het oorzaak-gevolgschema zegt dat A tot B leidt: vuurwerk veroorzaakt letsel, dus verbieden. Het kenmerk- of eigenschapsschema wijst een eigenschap aan: luchtvervuiling past niet bij een feest. Het voor- en nadelenschema weegt: de nadelen wegen zwaarder dan de voordelen. Het voorbeeldschema gebruikt een geval voor een algemene bewering: Lisa werd onzeker door sociale media. Het vergelijkingsschema zegt dat wat in het ene geval geldt, ook in een vergelijkbaar geval geldt: roken in cafés is verboden, dus vuurwerk ook. Het autoriteitsschema steunt op een deskundige: volgens een arts is de schade blijvend. Elk schema heeft zijn eigen zwakke plek, en die komt aan bod bij het beoordelen van een betoog.
Een tegenwerping is een bezwaar dat de schrijver zelf noemt, vaak met natuurlijk, weliswaar of tegenstanders beweren. Hij weerlegt het meestal met maar of dat argument gaat niet op, en dan is de tekst nog steeds een betoog. Een tegenwerping is dus geen argument voor het standpunt. Bij een analyse werk je in vier stappen: zoek het standpunt, markeer de argumenten, bepaal de structuur en benoem per argument het schema en of het feitelijk of waarderend is. Let op argumenten die zelf een argument bevatten: dan is de argumentatie onderschikkend. Op het examen noem je meestal een zin als antwoord, of je schrijft kort welke structuur of welk schema het is, met één aanwijzing uit de tekst.
Oefen alvast: 4 vragen met uitleg
[1] Nederland moet de leerplicht verlengen tot achttien jaar. [2] Jongeren die zonder diploma van school gaan, hebben een grotere kans op werkloosheid. [3] Bovendien is een extra jaar onderwijs eerlijk: iedereen heeft recht op een goede start. [4] Ten slotte kost een verlengde leerplicht de samenleving minder dan de uitkeringen die later nodig zijn voor wie geen kwalificatie heeft. [5] Scholen en gemeenten kunnen jongeren daarbij ondersteunen met begeleiding op maat. [6] De overheid moet daarvoor wel extra geld uittrekken.
1. Welke zin bevat het standpunt van de schrijver?
- zin 2: de kans op werkloosheid is groter
- zin 1: de leerplicht moet worden verlengd
- zin 4: de kosten van uitkeringen zijn hoger
- zin 5: scholen kunnen begeleiding geven
Antwoord en uitleg
- A: Koos je "zin 2: de kans op werkloosheid is groter"? Dan denk je dat de eerste reden het standpunt is. Zin 2 is een argument, het standpunt staat in zin 1.
- B (juist): Klopt: "moet" in zin 1 is het standpunt; de andere zinnen ondersteunen het.
- C: Koos je "zin 4: de kosten van uitkeringen zijn hoger"? Dan denk je dat de laatste redenering het standpunt is. Zin 4 is een argument, het is niet de stelling zelf.
- D: Koos je "zin 5: scholen kunnen begeleiding geven"? Dan denk je dat de slotzin altijd het standpunt bevat. Zin 5 werkt het voorstel uit, het standpunt staat vooraan.
Onthoud: Wat moet er gebeuren?
[1] Nederland moet de leerplicht verlengen tot achttien jaar. [2] Jongeren die zonder diploma van school gaan, hebben een grotere kans op werkloosheid. [3] Bovendien is een extra jaar onderwijs eerlijk: iedereen heeft recht op een goede start. [4] Ten slotte kost een verlengde leerplicht de samenleving minder dan de uitkeringen die later nodig zijn voor wie geen kwalificatie heeft. [5] Scholen en gemeenten kunnen jongeren daarbij ondersteunen met begeleiding op maat. [6] De overheid moet daarvoor wel extra geld uittrekken.
2. Welke structuur heeft de argumentatie in deze tekst?
- onderschikkend: elk argument steunt het vorige
- nevenschikkend: drie zelfstandige argumenten
- enkelvoudig: er is één argument voor het standpunt
- tegenstrijdig: de argumenten spreken elkaar tegen
Antwoord en uitleg
- A: Koos je "onderschikkend: elk argument steunt het vorige"? Dan denk je dat de zinnen op elkaar bouwen. Elk argument kan op zichzelf staan, dus het is niet onderschikkend.
- B (juist): Klopt: de zinnen 2, 3 en 4 ondersteunen elk het standpunt op zichzelf, ingeleid met "bovendien" en "ten slotte".
- C: Koos je "enkelvoudig: er is één argument voor het standpunt"? Dan denk je dat er maar één argument is. Er zijn drie argumenten, dus de structuur is niet enkelvoudig.
- D: Koos je "tegenstrijdig: de argumenten spreken elkaar tegen"? Dan denk je dat de argumenten botsen. Ze versterken elkaar, ze wijzen dezelfde kant op.
Onthoud: Naast elkaar.
[1] Studenten zouden gratis openbaar vervoer moeten krijgen. [2] Reizen is voor veel studenten een zware kostenpost, vooral als zij ver van hun opleiding wonen, en dat drukt hun studieprestaties. [3] Wie een groot deel van zijn geld aan reiskosten kwijt is, moet immers meer bijbaantjes nemen om de huur en het eten te kunnen betalen. [4] En wie meer uren werkt, heeft minder tijd om te studeren. [5] Het is dus in het belang van de samenleving dat studenten niet door geldzorgen worden afgeleid van hun opleiding.
3. Zin 3 en 4 vormen samen een keten. Waarom is dat onderschikkend en niet nevenschikkend?
- ze onderbouwen het argument in zin 2
- omdat ze beide met "en" zijn verbonden
- omdat ze later in de tekst staan
- omdat ze beide het standpunt direct steunen
Antwoord en uitleg
- A (juist): Klopt: zonder zin 2 hebben zin 3 en 4 geen functie; ze ondersteunen dat argument.
- B: Koos je "omdat ze beide met en zijn verbonden"? Dan denk je dat het voegwoord de structuur bepaalt. De structuur volgt uit wat ze ondersteunen, niet uit het voegwoord.
- C: Koos je "omdat ze later in de tekst staan"? Dan denk je dat de volgorde de structuur bepaalt. Wat telt is de relatie, niet de plaats.
- D: Koos je "omdat ze beide het standpunt direct steunen"? Dan denk je dat ze rechtstreeks aan zin 1 hangen. Ze hangen aan zin 2, dus ze zijn onderschikt.
Onthoud: Wat onderbouwen ze?
[1] Nederland moet de leerplicht verlengen tot achttien jaar. [2] Jongeren die zonder diploma van school gaan, hebben een grotere kans op werkloosheid. [3] Bovendien is een extra jaar onderwijs eerlijk: iedereen heeft recht op een goede start. [4] Ten slotte kost een verlengde leerplicht de samenleving minder dan de uitkeringen die later nodig zijn voor wie geen kwalificatie heeft. [5] Scholen en gemeenten kunnen jongeren daarbij ondersteunen met begeleiding op maat. [6] De overheid moet daarvoor wel extra geld uittrekken.
4. Welke zin in deze tekst is geen argument maar een uitwerking van het voorstel?
- zin 2: de kans op werkloosheid
- zin 3: een extra jaar is eerlijk
- zin 4: de kosten voor de samenleving
- zin 5: scholen kunnen begeleiden
Antwoord en uitleg
- A: Koos je "zin 2: de kans op werkloosheid"? Dan denk je dat deze zin een uitwerking is. Hij noemt een reden, dus het is een argument.
- B: Koos je "zin 3: een extra jaar is eerlijk"? Dan denk je dat deze zin geen argument is omdat hij kort is. Hij noemt een waarderende reden, dus het is wel een argument.
- C: Koos je "zin 4: de kosten voor de samenleving"? Dan denk je dat kosten een uitwerking zijn. Het is een reden om het standpunt over te nemen, dus een argument.
- D (juist): Klopt: zin 5 zegt hoe het kan, maar geeft geen reden om het standpunt over te nemen.
Onthoud: Hoe of waarom?
Verder in Nederlands VWO
- Conclusies trekken over de auteurJe trekt onderbouwde conclusies over de bedoeling, de opvatting en de gevoelens van de schrijver, aan de hand van woordkeus, ironie, toon…
- Een betoog beoordelen en drogredenen herkennenJe beoordeelt een betoog op aanvaardbaarheid, controleerbaarheid, betrouwbaarheid van bronnen, relevantie, consistentie en toereikendheid,…
Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app