Slagio

Leren › Nederlands HAVO › Domein A: Leesvaardigheid

Een tekst samenvatten

Je reduceert een tekst tot de hoofduitspraak met de belangrijkste ondergeschikte uitspraken, in eigen woorden, en je beoordeelt of een gegeven samenvatting volledig en beknopt is.

Oefen alle 25 vragenOpen in de app

Samenvatting

Samenvatten komt op het examen in twee vormen terug: je maakt zelf een samenvatting, of je beoordeelt een gegeven samenvatting. In beide gevallen draait het om dezelfde vraag: staan de hoofduitspraak en de belangrijkste ondergeschikte uitspraken erin, kort en in eigen woorden?
Begrippenlijst
BegripKern
SamenvattingBeknopte weergave van de hoofduitspraak met de belangrijkste ondergeschikte uitspraken.
HoofduitspraakDe belangrijkste bewering van de tekst of het tekstgedeelte.
Ondergeschikte uitspraakEen bewering die de hoofduitspraak toelicht of onderbouwt.
ReducerenKorter maken door bijzaken weg te laten.
HerordenenDe informatie in een logischer volgorde zetten.
GeneraliserenEen opsomming vervangen door een overkoepelend begrip.
ParafraserenIn eigen woorden weergeven met dezelfde betekenis.
Voorbeeld, herhaling en detailBijzaken die in een samenvatting meestal wegvallen.
1Hoofduitspraak en ondergeschikte uitspraken

De hoofduitspraak is de belangrijkste bewering van een tekst of tekstgedeelte. Ondergeschikte uitspraken lichten haar toe of onderbouwen haar. Sommige zijn belangrijk (een reden of resultaat dat de kern draagt); andere zijn details (een datum, een naam) of voorbeelden.

Hoofduitspraakblijft in de samenvatting Belangrijkreden, resultaat: blijft Belangrijktweede reden: blijft Voorbeeldvalt weg Detail, herhalingvalt weg
Wat blijft en wat valt weg: de hoofduitspraak en de belangrijke ondergeschikte uitspraken blijven, voorbeelden, details en herhalingen (stippellijn) vallen weg.
Onthoud: hoofduitspraak + belangrijkste steun blijven; voorbeelden, details en herhalingen gaan eruit.
2Reduceren, herordenen en eigen woorden

Je gaat in drie stappen te werk. Bij reduceren schrap je voorbeelden, herhalingen en details. Bij herordenen zet je de informatie in een logische volgorde, bijvoorbeeld eerst de eis en dan de redenen, ook als de tekst anders begint. Bij parafraseren formuleer je in eigen woorden; bij generaliseren vervang je een opsomming door een overkoepelend begrip ("voetbal, hockey en tennis" wordt "sporten").

1 Zoek de hoofduitspraaken de belangrijkste steun 2 Reduceerlaat voorbeelden, herhalingen en details weg 3 Herorden en generaliseerlogische volgorde, overkoepelende woorden 4 Formuleer in eigen woordenbeknopt en zonder eigen mening
Vier stappen van tekst naar samenvatting: kern zoeken, reduceren, herordenen en generaliseren, en tot slot formuleren in eigen woorden.

Houd eigen mening en nieuwe informatie buiten je samenvatting; die geeft alleen weer wat de schrijver zegt. Een samenvatting die zinnen letterlijk overneemt, is geen goede parafrase.

3Een gegeven samenvatting beoordelen

Bij een gegeven samenvatting controleer je vier dingen: staat de hoofduitspraak erin? Staan de belangrijkste ondergeschikte uitspraken erin? Is hij beknopt (geen voorbeelden of details)? En is hij in eigen woorden en zonder mening?

1 Hoofduitspraakstaat erin? 2 Belangrijke steunstaat erin? 3 Beknoptgeen voorbeelden of details? 4 Eigen woordenniet letterlijk, zonder eigen mening?
Controlelijst bij een gegeven samenvatting: kern, belangrijke steun, beknoptheid en eigen woorden zonder mening; mist een onderdeel, dan is de samenvatting niet goed.
Examentip: een samenvatting die alleen de hoofduitspraak geeft, is onvolledig; een samenvatting met voorbeelden of een eigen mening is niet beknopt of niet neutraal. Noem bij een afkeuring wat er ontbreekt of wat er te veel in staat.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Wat is een hoofduitspraak?

  1. een voorbeeld dat de schrijver geeft
  2. de belangrijkste bewering van de tekst
  3. de eerste zin van de tekst, altijd
  4. de zin met de meeste woorden in de alinea
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je dit? Een voorbeeld toont één geval en ondersteunt de kern. De hoofduitspraak is de kern zelf.
  • B (juist): Klopt: de hoofduitspraak is de kern. Een samenvatting moet haar altijd bevatten.
  • C: Koos je dit? De eerste zin bevat soms de hoofduitspraak, maar niet altijd. Het gaat om de belangrijkste bewering, waar die ook staat.
  • D: Koos je dit? De lengte van een zin zegt niets over zijn belang. Het gaat om wat de kern van de tekst is.

Onthoud: Hoofduitspraak = kern.

Fietsen is gezond. Zo fietst Anna elke dag zeven kilometer naar school en is ze nooit ziek. Ook Daan fietst en voelt zich fitter.

2. Wat laat je weg bij het samenvatten?

  1. de zin "Fietsen is gezond."
  2. het woord "gezond"
  3. de gevallen van Anna en Daan
  4. alles, want het is allemaal een voorbeeld
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je dit? Dat is de hoofduitspraak. Zonder die zin is de samenvatting leeg.
  • B: Koos je dit? "Gezond" is de kern van de bewering. Zonder dat woord klopt de samenvatting niet.
  • C (juist): Klopt: de namen zijn voorbeelden die de kern toelichten. De kern is "fietsen is gezond".
  • D: Koos je "alles"? Dan zie je de hele tekst als voorbeeld. De eerste zin "Fietsen is gezond" is juist de hoofduitspraak en blijft in de samenvatting.

Onthoud: Hoofduitspraak blijft, voorbeelden gaan.

Steeds meer mensen werken thuis. Dat scheelt reistijd en files, maar thuis is er vaak geen rustige werkplek. Bedrijven moeten daarom een vergoeding geven, zodat werknemers thuis goed kunnen werken.

3. Welke samenvatting is volledig en beknopt?

  1. Steeds meer mensen werken thuis, zoals Karin die twee dagen thuis werkt.
  2. Steeds meer mensen werken thuis; omdat een goede werkplek ontbreekt, moeten bedrijven daarvoor een vergoeding geven.
  3. Steeds meer mensen werken thuis. Dat scheelt reistijd en files en is beter dan kantoorwerk.
  4. Steeds meer mensen werken thuis. Dat scheelt reistijd en files, maar er is vaak geen rustige werkplek.
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je dit? Karin is verzonnen en een voorbeeld. De kern (vergoeding) ontbreekt.
  • B (juist): Klopt: de hoofduitspraak (bedrijven moeten vergoeden) en de reden (werkplek ontbreekt) staan erin, kort en in eigen woorden.
  • C: Koos je dit? "Beter dan kantoorwerk" is een eigen mening en de eis aan bedrijven ontbreekt.
  • D: Koos je dit? De zinnen zijn grotendeels overgenomen en de hoofduitspraak (bedrijven moeten een vergoeding geven) ontbreekt.

Onthoud: Eis én reden.

Scholen moeten later beginnen, want tieners hebben meer slaap nodig. Uit een proef op één school bleek dat de cijfers daarna stegen.

4. Welke samenvatting bevat de hoofduitspraak en de belangrijkste ondergeschikte uitspraak?

  1. Scholen moeten later beginnen omdat tieners meer slaap nodig hebben, en de cijfers stegen daarna.
  2. Scholen moeten later beginnen.
  3. Tieners hebben meer slaap nodig.
  4. De cijfers stegen op één school.
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: de eis (later beginnen) staat erin, met de reden (slaap) en het resultaat van de proef.
  • B: Koos je dit? De hoofduitspraak staat erin, maar de belangrijkste steun (reden en resultaat) ontbreekt.
  • C: Koos je dit? Dit is de reden. De hoofduitspraak (later beginnen) ontbreekt.
  • D: Koos je dit? Dit is een detail van de proef op één school. De hoofduitspraak (later beginnen) en de reden ontbreken, dus de kern is weg.

Onthoud: Kern + steun.

Oefen de andere 21 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Nederlands HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app