Leren › Nederlands HAVO › Domein C: Schrijfvaardigheid
Tekst en alinea opbouwen
Je bouwt een tekst op uit alinea's met een kernzin en uitwerking, begint en eindigt sterk en zorgt voor samenhang met signaalwoorden en tussenkopjes.
- Nederlands HAVO
- SE
- 27 oefenvragen
- 12 begrippen
Samenvatting
| Begrip | Kern |
|---|---|
| Alinea | Eén onderwerp. |
| Kernzin | Vat de alinea samen, meestal vooraan. |
| Uitwerking | Toelichting en onderbouwing van de kernzin. |
| Openingsalinea, slotalinea | Inleiden en afronden. |
| Middenstuk | De alinea's tussen opening en slot. |
| Tussenkopje | Wegwijzer boven een deel. |
| Coherentie, signaalwoord | Samenhang en woorden die verbanden aangeven. |
| Verwijswoord | Verwijst terug, zoals "dit" of "zij". |
Een alinea behandelt één deelonderwerp. De kernzin vat de hoofdgedachte samen en staat meestal vooraan; daarna volgt de uitwerking met uitleg, voorbeelden of argumenten. Komt er een nieuw onderwerp, dan begin je een nieuwe alinea. Een alinea over de kosten, het milieu en de files tegelijk is dus te vol: splits hem. Zorg ook dat de uitwerking echt bij de kernzin past.
De opbouw van een tekst heeft drie delen. De openingsalinea leidt het onderwerp in en trekt de aandacht, bijvoorbeeld met een concreet feit of een vraag; een droge definitie of een aankondiging doet dat niet. Het middenstuk bevat de argumenten of de uitleg, per deelonderwerp één alinea. De slotalinea bevestigt de stelling en trekt de conclusie. Na de conclusie komt niets nieuws meer. Tussenkopjes noemen kort het onderwerp van het volgende deel en helpen de lezer scannen.
Coherentie betekent dat zinnen en alinea's bij elkaar horen. Je bereikt dat met een gedeeld onderwerp, verwijswoorden (zoals "dit" of "zij") en signaalwoorden die het verband aangeven: "daardoor" voor een gevolg, "maar" of "echter" voor een tegenstelling, "bovendien" voor een toevoeging, "bijvoorbeeld" voor een voorbeeld en "dus" voor een conclusie. Losse zinnen zonder verband ("Ik wil naar Amsterdam. Het is warm. Mijn oma woont in Utrecht.") vormen geen alinea.
Oefen alvast: 4 vragen met uitleg
1. Hoeveel deelonderwerpen behandelt een goede alinea?
- twee of drie, zodat de tekst korter blijft en minder alinea's nodig heeft
- één
- zoveel als je maar kwijt kunt, zolang de alinea niet te lang wordt
- geen, want een alinea hoeft geen onderwerp te hebben
Antwoord en uitleg
- A: Koos je "twee of drie, zodat de tekst korter blijft en..."? Dan denk je dat meer onderwerpen in één alinea efficiënt is. De lezer verliest dan het overzicht, en kan de kern niet vinden.
- B (juist): Klopt: een alinea gaat over één onderwerp, zodat de lezer het overzicht houdt.
- C: Koos je "zoveel als je maar kwijt kunt, zolang de alinea..."? Dan denk je dat de lengte de grens is. Het gaat om het onderwerp, niet om het aantal regels; één onderwerp per alinea.
- D: Koos je "geen, want een alinea hoeft geen onderwerp te hebben"? Dan denk je dat een alinea losse zinnen is. Elke alinea heeft een kern, namelijk één onderwerp.
Onthoud: Eén onderwerp per alinea.
Een alinea begint met: "Sporten is gezond." Daarna volgen drie zinnen over de voordelen voor hart, spieren en slaap.
2. Wat is de kernzin?
- de laatste zin over slaap, omdat die het langst is
- de tweede zin over het hart, omdat die het eerst een voordeel noemt
- Sporten is gezond.
- geen enkele zin, want de kern staat niet in de alinea
Antwoord en uitleg
- A: Koos je "de laatste zin over slaap, omdat die het langst is"? Dan denk je dat de laatste zin de kern is. Die zin werkt één voordeel uit, en is dus geen kern van de hele alinea.
- B: Koos je "de tweede zin over het hart, omdat die het eerst..."? Dan denk je dat de eerste uitwerking de kern is. Een uitwerking hoort bij de kern, en is dus zelf niet de kern.
- C (juist): Klopt: deze zin noemt de hoofdgedachte, de rest werkt die uit.
- D: Koos je "geen enkele zin, want de kern staat niet in de..."? Dan denk je dat de kern ontbreekt. De eerste zin vat de alinea samen, dus er is wel een kernzin.
Onthoud: Zin 1 = kern.
Een alinea: "Ik wil graag naar Amsterdam. De trein is een goede manier om te reizen. Het is warm vandaag. Mijn oma woont in Utrecht."
3. Wat ontbreekt er om de zinnen samenhang te geven?
- meer zinnen, want een alinea moet minstens tien zinnen hebben
- langere zinnen met moeilijkere woorden, zodat de alinea slimmer klinkt
- verbindingen tussen de zinnen, bijvoorbeeld signaalwoorden en een gedeeld onderwerp
- een tussenkopje boven elke zin, zodat elke zin een eigen onderwerp heeft
Antwoord en uitleg
- A: Koos je "meer zinnen, want een alinea moet minstens tien..."? Dan denk je dat het om het aantal zinnen gaat. De samenhang ontbreekt, dus meer zinnen helpt niet.
- B: Koos je "langere zinnen met moeilijkere woorden, zodat de..."? Dan denk je dat lengte en moeilijke woorden samenhang geven. Ze geven geen verband tussen de zinnen, dus het lost het probleem niet op.
- C (juist): Klopt: de zinnen hangen nu los van elkaar; samenhang ontstaat door een gedeeld onderwerp en verbindende woorden.
- D: Koos je "een tussenkopje boven elke zin, zodat elke zin een..."? Dan denk je dat kopjes samenhang creëren. Ze maken de zinnen juist nog losser, en lossen het probleem van de losse zinnen niet op.
Onthoud: Zinnen verbinden.
Een leerling schrijft een tekst en zet de conclusie al in de tweede alinea. Daarna volgen nog drie alinea's met nieuwe argumenten.
4. Welk probleem levert dit op?
- de tekst heeft te weinig alinea's, want er moeten er minstens tien zijn
- de tekst is te lang voor een betoog
- de tekst gebruikt geen tussenkopjes
- de opbouw klopt niet: de lezer verwacht na een conclusie geen nieuwe argumenten meer
Antwoord en uitleg
- A: Koos je "de tekst heeft te weinig alinea's, want er moeten..."? Dan denk je dat er een minimum aantal alinea's bestaat. Er is geen vast aantal; het probleem is de volgorde.
- B: Koos je "de tekst is te lang voor een betoog"? Dan denk je dat de lengte telt. Lengte is hier niet het probleem; de opbouw is het probleem.
- C: Koos je "de tekst gebruikt geen tussenkopjes"? Dan denk je dat kopjes het probleem zijn. Kopjes zijn niet verplicht; de opbouw klopt niet.
- D (juist): Klopt: een conclusie hoort aan het eind; daarna nog argumenten brengen verwart de lezer.
Onthoud: Conclusie laatst.
Verder in Nederlands HAVO
- Een betoog schrijvenJe schrijft een betoog met een duidelijke stelling, onderbouwde argumenten, een reactie op een tegenwerping en een conclusie.
- Schrijftaal, stijl en correctheidJe schrijft in een register dat bij de lezer past, voorkomt stijlfouten, schrijft een formele brief en let op spelling en leestekens.
Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app