Slagio

Leren › Nederlands HAVO › Domein C: Schrijfvaardigheid

Tekstsoort, doel en lezersgroep afstemmen

Je kiest bij een schrijfopdracht de juiste tekstsoort (uiteenzetting, beschouwing of betoog) en stemt inhoud en taal af op doel en lezers.

Oefen alle 26 vragenOpen in de app

Samenvatting

Voor je schrijft, bepaal je twee dingen: wat wil je bereiken (het doel) en voor wie schrijf je (de lezersgroep). Het doel bepaalt de tekstsoort: uiteenzetting, beschouwing of betoog. De lezers bepalen je woordkeus en toon.
Begrippenlijst
BegripKern
DoelInformeren, overtuigen of overwegen.
UiteenzettingLegt objectief iets uit.
BeschouwingWeegt meerdere kanten af.
BetoogVerdedigt een stelling met argumenten.
StellingHet standpunt dat je verdedigt.
Lezersgroep, voorkennisVoor wie je schrijft en wat zij al weten.
Register, aanspreekvormFormeel of informeel en je of u.
1Doel en tekstsoort

Wil je informeren, dan schrijf je een uiteenzetting: je legt iets uit en geeft geen mening. Wil je overtuigen, dan schrijf je een betoog: je neemt een stelling in en onderbouwt die met argumenten. Wil je iets overwegen, dan schrijf je een beschouwing: je weegt meerdere kanten af en sluit voorzichtig af. Het onderwerp bepaalt de tekstsoort niet; over smartphones op school kun je alle drie schrijven.

Uiteenzetting: informerenLegt uit hoe iets werkt of is.Geen mening van de schrijver. Beschouwing: overwegenWeegt meerdere kanten af.Sluit af zonder scherpe stelling. Betoog: overtuigenVerdedigt een stelling met argumenten.Eindigt met een duidelijke conclusie.
Drie tekstsoorten bij drie doelen: uiteenzetting (informeren), beschouwing (overwegen) en betoog (overtuigen).
Onthoud: het doel van de opdracht bepaalt de tekstsoort, niet het onderwerp.
2De lezersgroep: wat weten ze al?

Stem je tekst af op je lezersgroep. Bedenk wat de lezers al weten (hun voorkennis) en wat ze willen weten. Voor kinderen gebruik je korte, concrete zinnen en voorbeelden uit hun wereld. Voor vakmensen zijn vaktaal en verwijzingen naar onderzoek juist passend. Wie weinig voorkennis heeft, krijgt vaktermen uitgelegd of vervangen door gewone woorden. Je aanspreekvorm hoort er ook bij: je of u.

Onderwerp: het hart KinderenKorte zinnenGewone woordenVoorbeelden uithun eigen wereld VakmensenVaktaalOnderzoek enbronnen noemenZakelijk register
Hetzelfde onderwerp, twee lezersgroepen: kinderen krijgen korte zinnen en gewone woorden, vakmensen vaktaal en bronnen.
3Register en toon

Het register is hoe formeel je schrijft. Een brief aan een directeur, een sollicitatiebrief of een tekst voor de inspectie vraagt een formeel register: volledige zinnen, geen straattaal of afkortingen en een passende aanhef zoals "Geachte heer Bakker". Voor medeleerlingen in een schoolkrant mag de toon losser. Kies steeds de toon die bij de lezer past, en schrijf in beide gevallen correcte, begrijpelijke zinnen. Een bericht aan een klasgenoot mag informeel zijn; een brief aan een onbekende lezer of een instantie hoort verzorgd te zijn, met een duidelijke aanhef, een zakelijke toon en een nette afsluiting.

Formeel: directeur, sollicitatie"Geachte heer Bakker,"Volledige zinnen, geen straattaalof afkortingen Informeel: schoolkrant"Lekker bezig, jongens!"Los taalgebruik past bijlezers die je goed kent
Formeel register voor een directeur of sollicitatie, informeel (stippellijn) alleen voor lezers die je goed kent.
Tip: lees de opdracht eerst op drie punten: wat is het doel, wie is de lezer en welk register past? Schrijf die drie dingen boven je concept.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Je schrijft een tekst om lezers iets uit te leggen over hoe zonnepanelen werken. Welk doel heeft de tekst?

  1. de lezer overtuigen dat hij zonnepanelen moet kopen en meteen moet bestellen
  2. informeren
  3. de lezer amuseren met een grappig verhaal over de zon en een dak vol panelen
  4. de lezer laten nadenken over voor- en nadelen zonder iets uit te leggen
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je "de lezer overtuigen dat hij zonnepanelen moet kopen..."? Dan denk je dat uitleggen en verkopen hetzelfde zijn. Wie overtuigt wil dat de lezer iets vindt of doet; hier gaat het alleen om uitleg, dus om informeren.
  • B (juist): Klopt: je legt uit hoe iets werkt zonder dat je de lezer van een mening wilt overtuigen.
  • C: Koos je "de lezer amuseren met een grappig verhaal over de..."? Dan denk je dat vermaak het doel is. Een grappige toon kan, maar het doel van een uitleg blijft dat de lezer na afloop begrijpt hoe het werkt.
  • D: Koos je "de lezer laten nadenken over voor- en nadelen..."? Dan denk je dat overwegen het doel is. Daarvoor weeg je meerdere kanten af; een uitleg over de werking vraagt eerst om informatie.

Onthoud: Uitleggen is informeren.

Een tekst begint met de vraag: "Moet er een verbod komen op smartphones op school?" De schrijver bespreekt voor- en nadelen en sluit af met de opmerking dat het afhangt van de situatie.

2. Welke tekstsoort is dit?

  1. beschouwing
  2. betoog, want de tekst gaat over een omstreden onderwerp
  3. uiteenzetting, want er worden voor- en nadelen genoemd met uitleg
  4. reclametekst, want de schrijver stelt een vraag aan de lezer
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: de schrijver weegt voor- en nadelen af en kiest geen vaste kant.
  • B: Koos je "betoog, want de tekst gaat over een omstreden..."? Dan denk je dat een omstreden onderwerp automatisch een betoog oplevert. In een betoog verdedigt de schrijver één kant; hier weegt de schrijver beide kanten af.
  • C: Koos je "uiteenzetting, want er worden voor- en nadelen..."? Dan denk je dat uitleg genoeg is voor een uiteenzetting. Een uiteenzetting legt iets uit; hier worden kanten tegen elkaar afgewogen, en dat is een beschouwing.
  • D: Koos je "reclametekst, want de schrijver stelt een vraag aan..."? Dan denk je dat een vraag aan de lezer reclame is. Een retorische vraag komt in veel teksten voor; het doel is hier overwegen en niet verkopen.

Onthoud: Afwegen = beschouwing.

Een leerling schrijft een tekst over verplichte uniformen. Hij noemt eerst voordelen en daarna nadelen. In de slotalinea schrijft hij: "Uniformen zijn dus gewoon een slecht idee en moeten verdwijnen."

3. Welk probleem heeft de tekst als de opdracht een beschouwing was?

  1. de leerling noemt zowel voordelen als nadelen, wat niet mag in een beschouwing
  2. de slotalinea kiest ineens één kant, terwijl een beschouwing afweegt
  3. de tekst is te kort voor een beschouwing, wat altijd minstens twee pagina's moet zijn
  4. de leerling noemt geen cijfers, terwijl een beschouwing altijd cijfers bevat
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je "de leerling noemt zowel voordelen als nadelen, wat..."? Dan denk je dat het noemen van beide kanten fout is. Dat hoort juist bij een beschouwing; het probleem zit in de scherpe slotstelling.
  • B (juist): Klopt: een beschouwing mag een voorzichtige afweging maken, maar niet eindigen als een scherpe stelling.
  • C: Koos je "de tekst is te kort voor een beschouwing, wat..."? Dan denk je dat er een vaste lengte voor een beschouwing is. Een beschouwing hangt niet af van een aantal bladzijden; het gaat om de afweging.
  • D: Koos je "de leerling noemt geen cijfers, terwijl een..."? Dan denk je dat cijfers verplicht zijn. Cijfers kunnen helpen, maar zijn geen kenmerk van de tekstsoort.

Onthoud: Afwegen, niet beslissen.

Een leerling schrijft voor twee lezersgroepen over hetzelfde onderwerp, de gevaren van te weinig slaap: een artikel voor een schoolkrant van brugklassers en een artikel voor een tijdschrift voor artsen.

4. Welke aanpassing hoort bij het artikel voor de artsen?

  1. vakwoorden gebruiken en onderzoeksresultaten noemen
  2. alles in korte zinnen en met een grap schrijven, zodat het leuk blijft
  3. vakwoorden vermijden en alleen over persoonlijke ervaringen schrijven
  4. de tekst korter maken, omdat artsen minder tijd hebben dan brugklassers
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: artsen verwachten vaktaal en verantwoorde onderzoeksresultaten.
  • B: Koos je "alles in korte zinnen en met een grap schrijven,..."? Dan denk je dat de aanpak voor brugklassers ook voor artsen werkt. Artsen verwachten vakkennis en bronnen, dus een grappige toon past hier minder.
  • C: Koos je "vakwoorden vermijden en alleen over persoonlijke..."? Dan denk je dat artsen eenvoudige taal willen. Vakwoorden zijn voor hen juist normaal, en ervaringen zijn minder bewijskrachtig dan onderzoek.
  • D: Koos je "de tekst korter maken, omdat artsen minder tijd..."? Dan denk je dat lengte het verschil maakt. De aanpassing zit in taal en inhoud, niet alleen in het aantal woorden.

Onthoud: Aansluiten op de lezer.

Oefen de andere 22 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Nederlands HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app