Slagio

Leren › Wiskunde A HAVO › Domein E: Statistiek

Centrum- en spreidingsmaten kiezen en berekenen

Je berekent gemiddelde, mediaan en modus, bepaalt spreidingsbreedte en interkwartielafstand, interpreteert de typische afwijking van het gemiddelde en kiest met argumenten de maat die bij de data past.

Oefen alle 27 vragenOpen in de app

Samenvatting

Je berekent centrummaten en spreidingsmaten, ziet het effect van een uitschieter en kiest de geschikte maat met een argument.
Begrippenlijst
BegripKern
Gemiddeldesom : aantal
Mediaanmiddelste waarde
Modusvaakst voorkomend
InterkwartielafstandQ3 min Q1
Standaardafwijkingtypische afstand tot gemiddelde
Uitschietertrekt het gemiddelde mee
1Centrummaten

Een centrummaat beschrijft het midden van de data. Het gemiddelde is de som gedeeld door het aantal: bij 4, 5, 5, 6, 7, 7, 7, 8, 9, 12 is dat 70 : 10 = 7. De mediaan is de middelste waarde van de geordende data; bij een even aantal neem je het gemiddelde van de middelste twee. De modus is de waarde die het vaakst voorkomt, hier 7. Ordenen is verplicht voor de mediaan.

centrumWelke maat?gemiddeldesom : aantal70 : 10 = 7mediaanmiddelstewaardeeerst ordenenmodusvaakstvoorkomendook bijcategorieën
Drie centrummaten en hoe je ze bepaalt uit een dataset.
Onthoud: orden de data eerst voordat je de mediaan bepaalt.
2Spreidingsmaten

Een spreidingsmaat laat zien hoe verspreid de data zijn. De spreidingsbreedte is grootste min kleinste: bij 3, 8, 14 is dat 11. Met kwartielen Q1 en Q3 (de medianen van onderste en bovenste helft) vind je de interkwartielafstand Q3 − Q1: bij Q1 = 5 en Q3 = 8 is dat 3. De standaardafwijking is de typische afstand tot het gemiddelde: bij 2, 4, 4, 4, 5, 5, 7, 9 is die 2. Hoe groter de spreiding, hoe verder de waarden uit elkaar liggen.

Uitwerking van de spreiding (eigen voorbeeld)

Data: 4, 5, 5, 6, 7, 7, 7, 8, 9, 12. Spreidingsbreedte is 12 − 4 = 8. De mediaan van de onderste vijf (4, 5, 5, 6, 7) is Q1 = 5 en van de bovenste vijf (7, 7, 8, 9, 12) is Q3 = 8. De interkwartielafstand is dus 8 − 5 = 3.

  1. grootste min kleinste
  2. de breedte
  3. eerste kwartiel
  4. derde kwartiel
  5. Q3 min Q1
  6. de spreiding van de middelste helft
Bepaal eerst Q1 en Q3 uit de geordende data en trek ze van elkaar af.
Tip: bepaal de kwartielen uit de geordende data.
3Uitschieters en gevoeligheid

Een uitschieter trekt het gemiddelde en de standaardafwijking sterk mee. Bij negen lonen van €2000 en één van €20 000 is het gemiddelde 3800, maar de mediaan 2000. Bij de wachttijden 10, 12, 14, 16 stijgt het gemiddelde van 13 naar 18,4 door één klant van 40 minuten, terwijl de mediaan van 13 naar 14 gaat. Daarom kies je bij uitschieters de mediaan en de interkwartielafstand en bij een symmetrische verdeling het gemiddelde en de standaardafwijking.

Effect van een uitschieter (eigen voorbeeld)

Wachttijden: 10, 12, 14 en 16 minuten. Gemiddelde 13 en mediaan 13. Er komt een klant bij van 40 minuten. Nu is het gemiddelde 18,4 en de mediaan 14. Het gemiddelde steeg met 5,4 minuten, de mediaan met 1 minuut.

  1. 52 : 4
  2. tussen 12 en 14
  3. de uitschieter
  4. 92 : 5
  5. de middelste van 10, 12, 14, 16, 40
  6. 18,4 min 13
  7. 14 min 13
Een uitschieter verhoogt het gemiddelde veel meer dan de mediaan.
Onthoud: kies bij uitschieters de mediaan en de interkwartielafstand.
4De geschikte maat kiezen

Kies de maat bij het soort variabele en de verdeling. Bij categorieën zonder volgorde, zoals de favoriete kleur, past alleen de modus. Bij een symmetrische verdeling, zoals lengtes, past het gemiddelde met de standaardafwijking. Bij een scheve verdeling of uitschieters, zoals lonen en huizenprijzen, past de mediaan met de interkwartielafstand. Noem altijd het argument: gevoeligheid voor uitschieters of het soort variabele.

variabelecategorie of getalverdelingsymmetrisch of scheefkiezencentrum en spreidingargumentuitschieters?maat
Soort variabele, verdeling, maat kiezen en argumenteren.
Tip: noem bij je keuze altijd het argument.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. De dataset is 3, 5 en 7. Welk gemiddelde hoort daarbij?

  1. "15"
  2. "5"
  3. "7"
  4. "3"
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je ""15""? Dan neem je de som. Het gemiddelde is de som gedeeld door het aantal, dus 15 : 3. Het goede antwoord is 5.
  • B (juist): Klopt: (3 + 5 + 7) : 3 = 15 : 3 = 5. Reken dit na met de gegeven gegevens.
  • C: Koos je ""7""? Dan neem je de grootste waarde. Het gemiddelde ligt in het midden van de data, dus 5. Door de stappen goed na te lopen kom je uit op 5.
  • D: Koos je ""3""? Dan neem je het aantal waarden. Het gemiddelde is de som gedeeld door het aantal, dus 5. Controleer je stap: de juiste uitkomst is 5.

Onthoud: De dataset is 3, 5 en 7. Welk gemiddelde hoort daarbij?

Tien leerlingen hebben de volgende aantallen uren huiswerk per week genoteerd, geordend van klein naar groot: 4, 5, 5, 6, 7, 7, 7, 8, 9 en 12. Een leerling berekent de centrummaten en de spreidingsmaten van deze dataset.

2. Welk gemiddeld aantal uren huiswerk hoort bij de dataset?

  1. "8 uur"
  2. "12 uur, zeg maar"
  3. "7 uur"
  4. "70 uur"
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je ""8 uur""? Dan neem je de som gedeeld door 9. Er zijn 10 waarden, dus 7. Het goede antwoord is 7 uur.
  • B: Koos je ""12 uur, zeg maar""? Dan neem je de grootste waarde. Het gemiddelde is de som gedeeld door het aantal, dus 7. Door de stappen goed na te lopen kom je uit op 7 uur.
  • C (juist): Klopt: de som is 70 en 70 : 10 = 7. Reken dit na met de gegeven gegevens.
  • D: Koos je ""70 uur""? Dan neem je de som. Deel door het aantal, dus 7. Controleer je stap: de juiste uitkomst is 7 uur.

Onthoud: Welk gemiddeld aantal uren huiswerk hoort bij de dataset?

Een dataset bestaat uit de acht waarden 2, 4, 4, 4, 5, 5, 7 en 9. De standaardafwijking van deze dataset is 2. Een leerling berekent de centrummaten en interpreteert de standaardafwijking.

3. Hoe groot is het gemiddelde van de acht waarden?

  1. "4"
  2. "40"
  3. "4,5"
  4. "5"
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je ""4""? Dan neem je de modus. Het gemiddelde is som gedeeld door aantal, dus 5. Het goede antwoord is 5.
  • B: Koos je ""40""? Dan neem je de som. Deel door 8, dus 5. Door de stappen goed na te lopen kom je uit op 5.
  • C: Koos je ""4,5""? Dan neem je de mediaan. Het gemiddelde is som gedeeld door aantal, dus 5. Controleer je stap: de juiste uitkomst is 5.
  • D (juist): Klopt: de som is 40 en 40 : 8 = 5. Reken dit na met de gegeven gegevens.

Onthoud: Hoe groot is het gemiddelde van de acht waarden?

Een dataset bestaat uit de acht waarden 2, 4, 4, 4, 5, 5, 7 en 9. De standaardafwijking van deze dataset is 2. Een leerling berekent de centrummaten en interpreteert de standaardafwijking.

4. Welke waarde ligt precies in het midden van de geordende rij van acht getallen?

  1. "4,5"
  2. "4"
  3. "5"
  4. "5,5"
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: de vierde en vijfde waarde zijn 4 en 5, dus de mediaan is 4,5.
  • B: Koos je ""4""? Dan kijk je alleen naar de vierde waarde in de rij. Bij acht waarden zijn er twee middelste getallen, dus je neemt het midden van 4 en 5.
  • C: Koos je ""5""? Dan gebruik je het gemiddelde als mediaan. Het gemiddelde is toevallig ook 5, maar de mediaan is 4,5. Door de stappen goed na te lopen kom je uit op 4,5.
  • D: Koos je ""5,5""? Dan tel je de verkeerde plaatsen. De middelste getallen zijn de vierde en de vijfde, en dat zijn 4 en 5.

Onthoud: Welke waarde ligt precies in het midden van de geordende rij van acht getallen?

Oefen de andere 23 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Wiskunde A HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app