Slagio

Leren › Wiskunde A HAVO › Domein D: Verandering

De helling op een punt schatten met een raaklijn

Je legt uit wat een raaklijn is, bepaalt de helling in een punt met twee punten van de raaklijn of met een klein interval, en interpreteert teken, eenheid en betekenis in de situatie.

Oefen alle 27 vragenOpen in de app

Samenvatting

Je bepaalt de helling in een punt met een raaklijn of een klein interval, interpreteert teken en eenheid en legt uit wat de helling in de situatie betekent.
Begrippenlijst
BegripKern
Raaklijnraakt in één punt
Helling in een punthelling van de raaklijn
Klein intervalschatting
Positieve hellingstijgen
Negatieve hellingdalen
Horizontale raaklijnhelling 0
1Wat een raaklijn is

Een raaklijn raakt de grafiek in één raakpunt en heeft daar dezelfde richting als de grafiek. De helling in een punt is de helling van de raaklijn. Bij de afstand-tijdgrafiek is dat de snelheid op een moment: een raaklijn door (2, 60) en (4, 120) heeft helling 30, dus 30 km/u. De raaklijn geldt lokaal: alleen dichtbij het raakpunt lijkt hij op de grafiek. Een horizontale raaklijn heeft helling nul, zoals in de top van de bal.

010203001234tijd t (seconden)hoogte h (meter)raaklijn100
Raaklijnen bij een bal: schuin bij t = 1 (helling 10) en horizontaal in de top bij t = 2 (helling 0).
Onthoud: een raaklijn geldt in één punt; de helling zegt wat daar gebeurt.
2De helling berekenen en schatten

Heb je twee punten van de raaklijn, dan is de helling Δy : Δx: bij (1, 300) en (3, 700) is dat 400 : 2 = 200. Heb je alleen de grafiek, dan schat je de helling met een klein interval rond het punt. Voor de bal bij t = 1 geven h(0,9) = 13,95 en h(1,1) = 15,95 een helling van 2 : 0,2 = 10. Bij de kosten K = q² + 10 geeft het interval 2,9 tot 3,1 de helling 6 en het interval 4,9 tot 5,1 de helling 10. Hoe kleiner het interval, hoe beter de schatting.

Uitwerking van een helling schatten (eigen voorbeeld)

Bal: h = −5t² + 20t. Helling bij t = 1 met een klein interval: h(0,9) = 13,95 en h(1,1) = 15,95. De verandering is 2 over 0,2, dus de helling is 10 meter per seconde.

  1. −5 · 0,81 + 18
  2. −5 · 1,21 + 22
  3. 15,95 − 13,95
  4. 1,1 − 0,9
  5. 2 : 0,2
Neem een klein interval rond het punt en deel de verandering door de lengte.
Tip: kies een klein interval rond het punt en deel Δy door Δx.
3Teken en betekenis van de helling

Het teken van de helling zegt wat de grafiek doet: een positieve helling betekent stijgen, een negatieve helling dalen en nul een top of dal. Bij de bal is de helling 10, 0 en −10 bij t = 1, 2 en 3: de snelheid daalt, eerst stijgt de bal, in de top staat hij even stil en daarna daalt hij. De temperatuur met helling −3 daalt op dat moment 3 graden per uur. De bacteriën met helling 200 en 400 groeien steeds sneller: bij t = 3 tweemaal zo snel als bij t = 2.

hellingWat zegt het teken?positief+10 m/sstijgennul0 m/stop of dalnegatief−10 m/sdalen
Drie tekens van de helling en wat ze betekenen.
Onthoud: noem bij een helling altijd het teken, de eenheid en de betekenis.
4Interpreteren en controleren

Interpreteren betekent dat je zegt wat de helling in de situatie betekent. Helling 30 bij de afstand is 30 km/u; helling 6 bij de kosten is ongeveer 6 euro extra per extra eenheid. Een helling is geen waarde van de grootheid zelf en geen gemiddelde over de hele grafiek. Controleer een schatting door een tweede, kleiner interval te nemen: komt hetzelfde getal eruit, dan klopt de schatting. Let op het teken en de eenheid.

puntkies het raakpuntraaklijnof klein intervalberekenenΔy : Δxinterpreterenteken en eenheidhelling
Punt kiezen, raaklijn of klein interval, helling berekenen en interpreteren.
Tip: controleer een schatting met een kleiner interval.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Een raaklijn raakt een grafiek in één punt. Wat zegt de helling van de raaklijn?

  1. "de gemiddelde helling van de hele grafiek"
  2. "de helling van de grafiek in dat punt"
  3. "de beginwaarde van de grafiek"
  4. "de hoogste y-waarde van de grafiek"
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je ""de gemiddelde helling van de hele grafiek""? Dan denk je dat de raaklijn over alles middelt. Een raaklijn geldt alleen in het raakpunt, dus lokaal.
  • B (juist): Klopt: de raaklijn volgt de grafiek in het punt, dus zijn helling is de helling van de grafiek daar.
  • C: Koos je ""de beginwaarde van de grafiek""? Dan verwar je de helling met de beginwaarde. De helling is de steilheid, en geen beginwaarde.
  • D: Koos je ""de hoogste y-waarde van de grafiek""? Dan verwar je de helling met het maximum. Een helling is een steilheid, en geen y-waarde.

Onthoud: Een raaklijn raakt een grafiek in één punt. Wat zegt de helling van de raaklijn?

In een grafiek van de afgelegde afstand s (in km) tegen de tijd t (in uur) is bij t = 3 een raaklijn getekend. Die raaklijn gaat door de punten (2, 60) en (4, 120). Een leerling bepaalt de helling en interpreteert die.

2. Hoe steil loopt de raaklijn in de afstandsgrafiek door (2, 60) en (4, 120)?

  1. "60"
  2. "2"
  3. "30"
  4. "90"
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je ""60""? Dan neem je het verschil in y. Deel door het verschil in x, dus 60 : 2. Het goede antwoord is 30.
  • B: Koos je ""2""? Dan neem je het verschil in x. De helling is Δy : Δx, dus 30. Door de stappen goed na te lopen kom je uit op 30.
  • C (juist): Klopt: (120 − 60) : (4 − 2) = 60 : 2 = 30. Reken dit na met de gegeven gegevens.
  • D: Koos je ""90""? Dan tel je de y-waarden op en deel je door 2. De helling is een verhouding van verschillen, dus 60 : 2. Controleer je stap: de juiste uitkomst is 30.

Onthoud: Hoe steil loopt de raaklijn in de afstandsgrafiek door (2, 60) en (4, 120)?

In een grafiek van de temperatuur T (in graden) tegen de tijd t (in uur) is bij t = 3 een raaklijn getekend die door de punten (0, 20) en (4, 8) gaat. Een leerling bepaalt de helling en interpreteert die.

3. Bij de temperatuurgrafiek gaat de raaklijn door (0, 20) en (4, 8). Welke waarde heeft zijn helling?

  1. "3"
  2. "−12"
  3. "−4"
  4. "−3"
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je ""3""? Dan laat je het minteken weg. De lijn daalt, dus −3. Het goede antwoord is −3.
  • B: Koos je ""−12""? Dan neem je het verschil in y. Deel door het verschil in x, dus −12 : 4. Door de stappen goed na te lopen kom je uit op −3.
  • C: Koos je ""−4""? Dan neem je het verschil in x. De helling is Δy : Δx, dus −3. Controleer je stap: de juiste uitkomst is −3.
  • D (juist): Klopt: (8 − 20) : (4 − 0) = −12 : 4 = −3. Reken dit na met de gegeven gegevens.

Onthoud: Bij de temperatuurgrafiek gaat de raaklijn door (0, 20) en (4, 8). Welke waarde heeft zijn helling?

In een grafiek van de temperatuur T (in graden) tegen de tijd t (in uur) is bij t = 3 een raaklijn getekend die door de punten (0, 20) en (4, 8) gaat. Een leerling bepaalt de helling en interpreteert die.

4. Wat zegt een helling van −3 bij t = 3 over de temperatuur?

  1. "op dat moment daalt de temperatuur 3 graden per uur"
  2. "op dat moment stijgt de temperatuur 3 graden per uur, eigenlijk"
  3. "de temperatuur is −3 graden"
  4. "de temperatuur blijft 3 graden"
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: een negatieve helling betekent dat de grootheid daalt.
  • B: Koos je ""op dat moment stijgt de temperatuur 3 graden per uur, eigenlijk""? Dan verwar je het teken. Een min betekent een daling, dus de temperatuur daalt.
  • C: Koos je ""de temperatuur is −3 graden""? Dan verwar je de helling met de temperatuur. De helling is een verandering per uur, en geen temperatuur.
  • D: Koos je ""de temperatuur blijft 3 graden""? Dan denk je dat er niets verandert. De helling is −3, dus de temperatuur daalt.

Onthoud: Wat zegt een helling van −3 bij t = 3 over de temperatuur?

Oefen de andere 23 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Wiskunde A HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app