Slagio

Leren › Wiskunde A HAVO › Domein C: Verbanden en functies

Lineaire verbanden: formule, grafiek, interpolatie en snijpunten

Je stelt de formule van een lineair verband op, tekent de grafiek, schat waarden door interpoleren en extrapoleren, lost lineaire vergelijkingen en ongelijkheden op en bepaalt snijpunten en begrensde gebieden.

Oefen alle 27 vragenOpen in de app

Samenvatting

Je stelt lineaire formules op, tekent grafieken, interpoleert en extrapoleert, lost vergelijkingen en ongelijkheden op en bepaalt snijpunten en gebieden.
Begrippenlijst
BegripKern
Hellingtoename van y per x
Beginwaardey bij x = 0
Interpolerentussen twee punten
Extrapolerenbuiten de punten
Snijpuntformules gelijk stellen
Controlerentestpunt
1De formule van een lineair verband

Een lineair verband heeft een constante toename: de grafiek is een rechte lijn. De standaardformule is y = ax + b. De helling a is de toename van y per eenheid x, dus (y₂ − y₁) : (x₂ − x₁). De beginwaarde b is de y-waarde bij x = 0. Bij de punten (1, 4) en (5, 16) is de helling 12 : 4 = 3 en geldt 3 · 1 + b = 4, dus b = 1 en y = 3x + 1. Bij b = 0 is het verband recht evenredig. Controleer door beide punten in de formule in te vullen.

02004006000510152025tijd t (minuten)water V (liter)500200
V = 500 − 20t is een dalende rechte lijn met helling −20; de tank is leeg bij t = 25.
Onthoud: de helling is de verandering van y per eenheid x, met het teken erbij.
2Interpoleren en extrapoleren

Bij interpoleren schat je een waarde tussen twee bekende punten, bij extrapoleren daarbuiten. Voor de temperatuur geldt 10 graden om 8:00 uur en 18 graden om 12:00 uur, dus 2 graden per uur. Om 10:00 uur is dat 14 graden (interpoleren) en om 14:00 uur 22 graden (extrapoleren). Het antwoord is alleen betrouwbaar zolang het verband lineair blijft; bij extrapoleren ver buiten de gegevens neemt de betrouwbaarheid af. Geef altijd aan of je een waarde hebt geïnterpoleerd of geëxtrapoleerd.

schattenWaar ligt het punt?tusseninterpoleren10:00 uurgeeft 14gradenbuitenextrapoleren14:00 uurgeeft 22gradenhelling2 graden peruurvaste stap
Interpoleren en extrapoleren met een vaste helling.
Onthoud: noem erbij of je hebt geïnterpoleerd of geëxtrapoleerd.
3Lineaire vergelijkingen en ongelijkheden

Een lineaire vergelijking los je op door eerst op te tellen of af te trekken en dan te delen: 2x + 3 = 11 geeft 2x = 8 en x = 4. Een lineaire ongelijkheid werkt hetzelfde, maar het antwoord is een interval: 3x − 4 ≥ 11 geeft x ≥ 5. Let op bij delen door een negatief getal: dan draait het teken om. De tank is leeg bij 500 − 20t = 0, dus t = 25, en er zit minder dan 100 liter in bij t > 20. Controleer met een getal in en buiten het interval.

Uitwerking van een ongelijkheid (eigen voorbeeld)

Los 500 − 20t < 100 op. Trek 500 af: −20t < −400. Deel door −20 en draai het teken om: t > 20. Controle: t = 21 geeft 500 − 420 = 80 en t = 19 geeft 500 − 380 = 120.

  1. aan beide kanten
  2. het teken blijft staan
  3. een negatief getal
  4. interval
  5. minder dan 100
  6. niet minder dan 100
Los op, draai het teken om bij delen door een negatief getal en controleer.
Tip: draai het teken om als je deelt door een negatief getal.
4Snijpunten en begrensde gebieden

Het snijpunt van twee lijnen vind je door de formules gelijk te stellen: 15t = 5 + 10t geeft t = 1 en s = 15. Controleer in beide formules. Een begrensd gebied wordt afgebakend door lijnen die bij ongelijkheden horen: x ≥ 0, y ≥ 0 en y ≤ −x + 4 geven een driehoek met hoekpunten (0, 0), (4, 0) en (0, 4) en oppervlakte ½ · 4 · 4 = 8. Het punt (1, 1) ligt erin omdat 1 ≤ 3, het punt (3, 2) niet omdat 2 > 1. Teken de lijn en bepaal met een testpunt welke kant bij de ongelijkheid hoort.

formuley = ax + bgrafiekrechte lijnoplossensnijpunt of intervalcontrolerentestpuntlineair
Formule, grafiek, oplossen en controleren met een testpunt.
Tip: controleer een gebied met een testpunt.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Een rechte lijn heeft helling 3 en gaat door (0, 2). Welke formule hoort erbij?

  1. "y = 2x + 3, I think"
  2. "y = 3x + 2"
  3. "y = 3x"
  4. "y = 5x"
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je ""y = 2x + 3, I think""? Dan verwissel je de helling en de beginwaarde. De helling 3 hoort bij x, dus 3x + 2. Het goede antwoord is y = 3x + 2.
  • B (juist): Klopt: de helling is 3 en het snijpunt met de y-as is 2, dus y = 3x + 2.
  • C: Koos je ""y = 3x""? Dan laat je de beginwaarde weg. De lijn gaat door (0, 2) en niet door de oorsprong, dus 3x + 2. Door de stappen goed na te lopen kom je uit op y = 3x + 2.
  • D: Koos je ""y = 5x""? Dan tel je de getallen 3 en 2 op. De 3 is de helling en de 2 de beginwaarde, dus 3x + 2. Controleer je stap: de juiste uitkomst is y = 3x + 2.

Onthoud: Een rechte lijn heeft helling 3 en gaat door (0, 2). Welke formule hoort erbij?

Een lineair verband heeft in een tabel de waarden y = 7 bij x = 2 en y = 15 bij x = 6. Een leerling wil de helling bepalen, de formule opstellen en daarna een waarde berekenen voor een grotere x.

2. Wat is de helling van de lijn door beide punten?

  1. "4"
  2. "8"
  3. "2"
  4. "11"
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je ""4""? Dan neem je het verschil in x. De helling is verschil in y gedeeld door verschil in x, dus 2. Het goede antwoord is 2.
  • B: Koos je ""8""? Dan neem je het verschil in y. Deel door het verschil in x, dus 2. Door de stappen goed na te lopen kom je uit op 2.
  • C (juist): Klopt: (15 − 7) : (6 − 2) = 8 : 4 = 2. Reken dit na met de gegeven gegevens.
  • D: Koos je ""11""? Dan neem je het gemiddelde van de y-waarden. De helling volgt uit de toename, dus 2. Controleer je stap: de juiste uitkomst is 2.

Onthoud: Wat is de helling van de lijn door beide punten?

Twee fietsers vertrekken langs dezelfde weg. Fietser A start in t = 0 bij het begin en rijdt 15 kilometer per uur: s = 15t. Fietser B start 5 kilometer verder en rijdt 10 kilometer per uur: s = 5 + 10t. Een leerling zoekt wanneer A bij B is.

3. Op welk tijdstip is fietser A bij fietser B?

  1. "t = 5"
  2. "t = 2"
  3. "t = 0,5"
  4. "t = 1"
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je ""t = 5""? Dan neem je het voorsprongbedrag als tijd. Los 15t = 5 + 10t op, dus t = 1. Het goede antwoord is t = 1.
  • B: Koos je ""t = 2""? Dan reken je 15t = 5 + 10t zonder te delen door 5. Het verschil is 5t = 5, dus t = 1. Door de stappen goed na te lopen kom je uit op t = 1.
  • C: Koos je ""t = 0,5""? Dan deel je 5 door 10. Deel door het verschil 5, dus t = 1. Controleer je stap: de juiste uitkomst is t = 1.
  • D (juist): Klopt: 15t = 5 + 10t geeft 5t = 5 en dus t = 1. Reken dit na met de gegeven gegevens.

Onthoud: Op welk tijdstip is fietser A bij fietser B?

Twee fietsers vertrekken langs dezelfde weg. Fietser A start in t = 0 bij het begin en rijdt 15 kilometer per uur: s = 15t. Fietser B start 5 kilometer verder en rijdt 10 kilometer per uur: s = 5 + 10t. Een leerling zoekt wanneer A bij B is.

4. Op welke afstand van het beginpunt halen ze elkaar in?

  1. "15 km"
  2. "10 km, you know"
  3. "5 km"
  4. "1 km"
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: s = 15 · 1 = 15 en 5 + 10 · 1 = 15. Reken dit na met de gegeven gegevens.
  • B: Koos je ""10 km, you know""? Dan neem je de afgelegde afstand van B. Op dat moment is ook A daar, dus 15. Het goede antwoord is 15 km.
  • C: Koos je ""5 km""? Dan neem je de voorsprong. De afstand is 15, dus 15 km. Door de stappen goed na te lopen kom je uit op 15 km.
  • D: Koos je ""1 km""? Dan neem je het tijdstip als afstand. De afstand is 15, dus 15 km. Controleer je stap: de juiste uitkomst is 15 km.

Onthoud: Op welke afstand van het beginpunt halen ze elkaar in?

Oefen de andere 23 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Wiskunde A HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app