Slagio

Leren › Wiskunde B HAVO › Domein B: Functies, grafieken en vergelijkingen

Machts-, wortel- en gebroken lineaire functies en hun grafieken

Je werkt met machtsfuncties, wortelfuncties en gebroken lineaire functies: je bepaalt domein en symmetrie, zoekt asymptoten en nulpunten, stelt een voorschrift op bij een grafiek of een situatie en controleert je antwoord met een getal.

Oefen alle 27 vragenOpen in de app

Samenvatting

Je werkt met machtsfuncties, wortelfuncties en gebroken functies, met domein en asymptoten.
Begrippenlijst
BegripKern
Machtsfunctiexᵖ
Symmetriey-as of oorsprong
Wortelfunctiebeginpunt
Hyperbooltwee takken
Verticale asymptootnoemer = 0
Horizontale asymptooty = c
1Machtsfuncties en symmetrie

Een machtsfunctie heeft de vorm f(x) = xᵖ. Bij x = −2 geeft x² de waarde 4, x³ de waarde −8 en 1/x de waarde −0,5. De grafiek van x² heeft lijnsymmetrie in de y-as, want f(−x) = f(x). De grafiek van x³ en van 1/x heeft puntsymmetrie om de oorsprong, want f(−x) = −f(x). De grafiek van 1/x heet een hyperbool.

machtsfunctiesWelke symmetrie?x²y-asf(−x) = f(x)x³oorsprongf(−x) = −f(x)1/xoorspronghyperbool
Symmetrie van x² (y-as), x³ en 1/x (oorsprong): kijk wat er met het teken van f(−x) gebeurt.
Onthoud: even macht: lijnsymmetrie; oneven macht en 1/x: puntsymmetrie.
2Wortelfuncties en het domein

De wortelfunctie √x is alleen gedefinieerd voor x ≥ 0: dat is het domein. Bij f(x) = √(x − 2) + 1 geldt x − 2 ≥ 0, dus het domein is x ≥ 2. Het beginpunt is (2, 1) en f(6) = √4 + 1 = 3. Het bereik is y ≥ 1. Een valtijd t = √(h/5) groeit langzaam: bij 4 keer zo grote h is t maar 2 keer zo groot.

012340246810xf(x)(2, 1)(6, 3)
De wortelfunctie f(x) = √(x − 2) + 1 begint in (2, 1) en gaat door (6, 3).
Onthoud: onder het wortelteken mag geen negatief getal staan.
3Gebroken lineaire functies en asymptoten

Een gebroken lineaire functie heeft de vorm f(x) = (ax + b)/(cx + d). Voor f(x) = (2x + 1)/(x − 1) is x = 1 de verticale asymptoot, want daar is de noemer 0. De horizontale asymptoot is y = 2, want voor grote x is f(x) ongeveer 2x/x. Het nulpunt volgt uit de teller: 2x + 1 = 0 geeft x = −0,5. Controle: f(2) = 5 en f(3) = 3,5.

Asymptoten bij een gebroken functie (eigen voorbeeld)

Neem f(x) = (2x + 1)/(x − 1). De noemer is 0 bij x = 1, dus dat is de verticale asymptoot. Voor grote x geldt f(x) ≈ 2x/x = 2, dus de horizontale asymptoot is y = 2. Het nulpunt volgt uit 2x + 1 = 0, dus x = −0,5. Controle met x = 2: (4 + 1)/(2 − 1) = 5.

  1. x − 1 = 0
  2. daar bestaat f niet
  3. de coëfficiënten van x
  4. y = 2
  5. teller gelijk aan 0
  6. functiewaarde
De noemer geeft de verticale asymptoot, de coëfficiënten van x geven de horizontale en de teller geeft het nulpunt.
Tip: de noemer geeft de verticale asymptoot en de teller het nulpunt.
4Een voorschrift opstellen en controleren

Wil je het voorschrift opstellen, gebruik dan de asymptoten. Bij x = 2 en y = 1 hoort f(x) = a/(x − 2) + 1. Met het punt (0, −1) volgt a/(−2) + 1 = −1, dus a = 4. Controle: f(4) = 4/2 + 1 = 3 en het nulpunt is x = −2. De waarde y = 1 bereikt de grafiek nooit. Controleer altijd met een getal en let op het domein.

domeinwat mag niet?asymptotennoemer en x → grootpuntennulpunt en y-ascontrolerengetal invullenfunctie
Domein bepalen, asymptoten zoeken, punten berekenen en controleren.
Tip: bepaal eerst wat niet mag: een noemer 0 of een negatief getal onder een wortel.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Voor welke functie is de grafiek symmetrisch ten opzichte van de y-as?

  1. "f(x) = x³"
  2. "f(x) = x²"
  3. "f(x) = 1/x, I think"
  4. "f(x) = √x"
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je ""f(x) = x³""? Dan verwar je de even macht met de oneven macht. Bij x³ geldt f(−x) = −f(x), dus puntsymmetrisch; x² is symmetrisch in de y-as.
  • B (juist): Klopt: f(−x) = (−x)² = x² = f(x), dus de grafiek is lijnsymmetrisch in de y-as.
  • C: Koos je ""f(x) = 1/x, I think""? Dan denk je dat een breuk symmetrisch is in de y-as. Voor 1/x geldt f(−x) = −f(x), dus x² is de goede.
  • D: Koos je ""f(x) = √x""? Dan denk je dat alle standaardfuncties symmetrisch zijn. √x bestaat alleen voor x ≥ 0, dus is er geen spiegeling; x² is goed.

Onthoud: Voor welke functie is de grafiek symmetrisch ten opzichte van de y-as?

Een leerling vergelijkt de functies f(x) = x², g(x) = x³ en h(x) = 1/x voor x = −2 en x = 2. Hij let op de symmetrie van de grafieken en tekent daarna van elke functie een schets op een rooster.

2. Welke waarden geeft x = −2 bij f, g en h?

  1. "4, 8 en 0,5"
  2. "−4, −8 en −0,5, zeg maar"
  3. "4, −8 en −0,5"
  4. "4, −6 en −0,5"
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je ""4, 8 en 0,5""? Dan vergeet je de tekens. Een oneven macht en 1/x behouden het minteken, dus 4, −8 en −0,5. Het goede antwoord is 4, −8 en −0,5.
  • B: Koos je ""−4, −8 en −0,5, zeg maar""? Dan geef je het kwadraat een minteken. (−2)² is positief, dus 4, −8 en −0,5. Door de stappen goed na te lopen kom je uit op 4, −8 en −0,5.
  • C (juist): Klopt: (−2)² = 4, (−2)³ = −8 en 1/(−2) = −0,5. Reken dit na met de gegeven gegevens.
  • D: Koos je ""4, −6 en −0,5""? Dan reken je 3 × −2 in plaats van (−2)³. Het is −2 · −2 · −2, dus −8. Controleer je stap: de juiste uitkomst is 4, −8 en −0,5.

Onthoud: Welke waarden geeft x = −2 bij f, g en h?

Een rechthoek heeft een oppervlakte van 24 m². Voor de lengte l (in m) is de breedte b = 24/l. Een leerling vult een tabel in voor l = 3, 6 en 8 en onderzoekt wat er met b gebeurt als l groter wordt.

3. Hoe breed is de rechthoek bij l = 6 m volgens b = 24/l?

  1. "18 m"
  2. "30 m"
  3. "0,25 m"
  4. "4 m"
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je ""18 m""? Dan trek je 6 van 24 af. b = 24/l is een deling, dus 4 m. Het goede antwoord is 4 m.
  • B: Koos je ""30 m""? Dan tel je 6 bij 24 op. b = 24/l is een deling, dus 4 m. Door de stappen goed na te lopen kom je uit op 4 m.
  • C: Koos je ""0,25 m""? Dan deel je 6 door 24. De breedte is 24 : 6, dus 4 m. Controleer je stap: de juiste uitkomst is 4 m.
  • D (juist): Klopt: 24 : 6 = 4. Reken dit na met de gegeven gegevens.

Onthoud: Hoe breed is de rechthoek bij l = 6 m volgens b = 24/l?

Een rechthoek heeft een oppervlakte van 24 m². Voor de lengte l (in m) is de breedte b = 24/l. Een leerling vult een tabel in voor l = 3, 6 en 8 en onderzoekt wat er met b gebeurt als l groter wordt.

4. Je verdubbelt l. Hoe verandert b = 24/l?

  1. "b wordt de helft"
  2. "b verdubbelt"
  3. "b blijft gelijk"
  4. "b wordt vier keer zo klein"
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: 24/(2l) = ½ · 24/l. Reken dit na met de gegeven gegevens.
  • B: Koos je ""b verdubbelt""? Dan denk je dat beide grootheden samen groeien. Bij 24/l werkt het omgekeerd, dus b wordt de helft.
  • C: Koos je ""b blijft gelijk""? Dan denk je dat de oppervlakte alles vastlegt. Als l toeneemt, neemt b af, dus b wordt de helft.
  • D: Koos je ""b wordt vier keer zo klein""? Dan reken je met het kwadraat. 24/(2l) is de helft, dus b wordt de helft. Controleer je stap: de juiste uitkomst is b wordt de helft.

Onthoud: Je verdubbelt l. Hoe verandert b = 24/l?

Oefen de andere 23 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Wiskunde B HAVO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app