Slagio

Leren › Nederlands VMBO › Domein E: Fictie

Gedichten lezen: strofe, rijm en beeldspraak

Je leest een gedicht met oog voor strofe, regel, rijm en beeldspraak zoals vergelijking, metafoor en personificatie.

Oefen alle 25 vragenOpen in de app

Samenvatting

Een gedicht heeft regels in strofen. De dichter gebruikt rijm en beeldspraak om een gevoel op te roepen.
Begrippenlijst
BegripKern
StrofeGroep regels.
RijmZelfde klank aan het eind.
VergelijkingMet als of zoals.
MetafoorIets is iets anders.
PersonificatieDing doet menselijks.
RijmschemaZoals abab of aabb.
1Strofe en regel

Een gedicht bestaat uit regels: elke lijn tekst is een regel. Regels staan bij elkaar in een strofe, een blokje van meerdere regels. Tussen twee strofen staat een witregel. Het gedicht over de zon heeft vier regels in één strofe, het gedicht over de nacht heeft twee strofen. Als je een gedicht leest, tel je eerst de strofen en de regels. In een tekst op deze pagina geeft een schuine streep (/) het einde van een regel aan en een dubbele streep (//) het einde van een strofe.

strofe 1strofe 2regelwitregel
Regels staan in strofen, tussen twee strofen staat een witregel.
Onthoud: regel = één lijn tekst, strofe = een groep regels.
2Rijm

Bij rijm klinkt het einde van woorden gelijk, zoals rand, brand, strand en hand. Het rijmt dus op het eind, niet op het begin. De volgorde waarin regels rijmen heet het rijmschema. In het gedicht over de school rijmen regel 1 en 3 (stil en wil) en regel 2 en 4 (groot en brood): dat is abab. Bij aabb rijmen de eerste twee regels en de laatste twee. Rijm maakt een gedicht ritmisch en prettig om te horen.

stilgrootwilbroodstil rijmt op wil: agroot rijmt op brood: brijmschema abab
Rijmschema abab: de eerste en derde regel rijmen, de tweede en vierde ook.
Tip: kijk naar de laatste woorden van elke regel om het rijm te vinden.
3Vergelijking en metafoor

Met beeldspraak maakt een dichter een beeld. In een vergelijking staat als of zoals: "Haar lach is als de zon in mei" laat je de warmte van de zon voelen. In een metafoor wordt iets rechtstreeks iets anders genoemd: "De wind is een dief in de nacht". Het verschil zit in het woordje als: zegt de dichter "De wind is als een dief", dan is het een vergelijking. Een metafoor leg je uit door te vragen wat het ding doet: een lamp geeft licht, dus "De maan is een lamp" betekent dat de maan licht geeft.

verge-lijkingmetafoormet als of zoalslach als de zonwarm en blijzonder alswind is een diefstil en dreigend
Een vergelijking heeft als of zoals, een metafoor niet.
Onthoud: met als = vergelijking, zonder als = metafoor.
4Personificatie en effect

Bij personificatie doet een ding of dier iets wat alleen een mens kan. In het gedicht over de kamer zucht de stoel, kijkt de klok en lacht de deur. Een stoel kan niet zuchten, dus dit is beeldspraak. Het effect is een stille, spannende sfeer: het lijkt of de kamer leeft. Elke vorm van beeldspraak roept een gevoel op. Vraag je bij een gedicht daarom af: welk beeld gebruikt de dichter en welk gevoel krijg ik daarbij?

stoelzuchtsfeereen dingmenselijkstil en spannendpersonificatie
Personificatie: een ding doet iets menselijks en roept een sfeer op.
Tip: vraag je af of een mens of een ding de handeling kan doen.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Welk begrip past bij een groep regels in een gedicht die bij elkaar horen?

  1. een refrein, dat telkens herhaald wordt
  2. een strofe
  3. een titel, die boven het gedicht staat
  4. een rijm, dat aan het eind van de regel klinkt
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je "een refrein, dat telkens herhaald wordt"? Dan denk je dat een groep regels een refrein heet. Een refrein is alleen een herhaald stuk, en niet elke groep regels.
  • B (juist): Klopt: een strofe is een blokje regels in een gedicht, gescheiden door een witregel.
  • C: Koos je "een titel, die boven het gedicht staat"? Dan denk je dat een groep regels de titel is. De titel is de naam van het gedicht, en hoort niet bij de regels.
  • D: Koos je "een rijm, dat aan het eind van de regel klinkt"? Dan denk je dat een groep regels een rijm heet. Rijm gaat over klanken aan het eind, en niet over een groep.

Onthoud: Welk blokje bedoel je?

De zon gaat onder aan de rand / en kleurt de lucht met vuur en brand. / Ik loop alleen langs het strand / met mijn schoenen in mijn hand. (Een schuine streep geeft het einde van een regel aan.)

2. Welke woorden rijmen in het gedicht over de zon?

  1. zon, lucht en schoenen die allemaal op n eindigen
  2. rand, brand, strand en hand
  3. rand en strand, maar brand en hand niet
  4. langs, alleen en mijn die allemaal op n eindigen
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je "zon, lucht en schoenen die allemaal op n eindigen"? Dan denk je dat deze woorden rijmen. Ze staan niet aan het einde van een regel, en de klank is anders.
  • B (juist): Klopt: alle vier de regels eindigen op de klank and, dus ze rijmen allemaal.
  • C: Koos je "rand en strand, maar brand en hand niet"? Dan denk je dat maar twee woorden rijmen. Alle vier klinken gelijk op het eind, dus er is meer rijm.
  • D: Koos je "langs, alleen en mijn die allemaal op n eindigen"? Dan denk je dat deze woorden rijmen. Ze staan in het midden van de regel, en rijmen daar niet op.

Onthoud: Welke woorden eindigen gelijk?

De zon gaat onder aan de rand / en kleurt de lucht met vuur en brand. / Ik loop alleen langs het strand / met mijn schoenen in mijn hand. (Een schuine streep geeft het einde van een regel aan.)

3. Welk effect heeft het gelijke rijm aan het eind van elke regel in dit gedicht?

  1. het klinkt rustig en vast, als een lied
  2. het gedicht wordt daardoor moeilijker te begrijpen
  3. het gedicht lijkt daardoor een nieuwsbericht
  4. de lezer krijgt daardoor veel nieuwe informatie
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: terugkerende klanken maken het gedicht ritmisch en prettig.
  • B: Koos je "het gedicht wordt daardoor moeilijker te begrijpen"? Dan denk je dat rijm het gedicht moeilijk maakt. Rijm maakt het juist soepeler, en dus makkelijker.
  • C: Koos je "het gedicht lijkt daardoor een nieuwsbericht"? Dan denk je dat rijm een nieuwsbericht maakt. Een nieuwsbericht heeft geen rijm, dus dit is een gedicht.
  • D: Koos je "de lezer krijgt daardoor veel nieuwe informatie"? Dan denk je dat rijm nieuwe informatie geeft. Rijm geeft klank, en geen nieuwe feiten.

Onthoud: Wat doet het rijm?

Haar lach is als de zon in mei, / zo warm dat ik er stil van word. // Zij loopt zo licht als een veer / en neemt mijn zorgen met zich mee. (Een schuine streep geeft het einde van een regel aan, twee strepen het einde van een strofe.)

4. Waarom kiest de dichter voor een vergelijking met de zon bij haar lach?

  1. omdat de zon in mei nooit meer schijnt
  2. omdat de zon voor de lezer gevaarlijk is
  3. omdat het gedicht over het weer in mei gaat
  4. omdat de zon warmte geeft
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je "omdat de zon in mei nooit meer schijnt"? Dan denk je dat de zon niet schijnt. In mei schijnt hij vaak, en dat past juist bij het beeld.
  • B: Koos je "omdat de zon voor de lezer gevaarlijk is"? Dan denk je dat de zon gevaarlijk is. In het gedicht staat de zon voor warmte, en niet voor gevaar.
  • C: Koos je "omdat het gedicht over het weer in mei gaat"? Dan denk je dat het gedicht over het weer gaat. Het gaat over haar lach, en de zon is alleen het beeld.
  • D (juist): Klopt: de zon is warm en maakt blij, zoals haar lach.

Onthoud: Wat voelt de lezer?

Oefen de andere 21 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Nederlands VMBO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app